Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1746–1794

Syr William Jones

Mab y mathemategydd o Fôn, athrylith ieithoedd a ddangosodd gyntaf fod Sansgrit, Groeg, Lladin ac ieithoedd Ewrop yn tarddu o’r un ffynhonnell.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1746–1794 (wedi’i gofnodi) Darganfyddwr teulu’r ieithoedd Oes yr Adfywiad Ysgolheigion ac athrawon
★ Y cyntaf yn y byd Dangosodd gyntaf fod yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd yn un teulu, 1786
Syr William Jones
Syr William Jones · Llun: Wikimedia Commons · Joshua Reynolds, Parth cyhoeddus

Roedd Syr William Jones, mab y mathemategydd o Fôn a enwodd π, yn un o’r ysgolheigion disgleiriaf a fagodd Prydain erioed. Yn feistr ar wyth iaith, yn farnwr y Goruchaf Lys yn Calcutta ac yn sylfaenydd yr Asiatic Society, gwelodd fod Sansgrit, Groeg a Lladin wedi tarddu o un ffynhonnell gyffredin, ac felly y dechreuodd gwyddor fodern cymharu ieithoedd.

Ganed28 Medi 1746, Westminster, Llundain
Ei dadWilliam Jones o Fôn, y mathemategydd
IeithoeddWyth wedi eu meistroli, llawer mwy wedi eu hastudio
SefydloddYr Asiatic Society, Calcutta, 1784
Ei ddarganfyddiad mawrTeulu’r ieithoedd Indo-Ewropeaidd, 1786
Bu farw27 Ebrill 1794, Calcutta

Mab athrylith o Fôn#

Ganed William yn Westminster ar 28 Medi 1746, plentyn ieuengaf William Jones o Fôn, y mathemategydd a roddodd i’r byd y symbol π, a’i wraig Mary Nix. Bu farw ei dad pan oedd yn dair, a’i fam a’i magodd. Aeth i Ysgol Harrow yn 1753 ac yna i Goleg y Brifysgol, Rhydychen.

Rhyfeddod gydag ieithoedd#

Roedd yn blentyn rhyfeddol. Yn ddyn ifanc dysgodd Roeg, Lladin, Perseg, Arabeg, Hebraeg a dechreuadau ysgrifen Tsieinëeg, ac erbyn diwedd ei oes gwyddai wyth iaith yn drylwyr. Yn ddwy ar bymtheg ysgrifennodd Caissa, y gerdd a roddodd dduwies i’r gêm gwyddbwyll. Erbyn ei fod yn dair ar hugain roedd yn enwog drwy Ewrop, ac ar gais y Brenin Christian VII o Ddenmarc cyfieithodd hanes Perseg Nader Shah i’r Ffrangeg; gwnaeth Academi Frenhinol Denmarc ef yn aelod.

Cyfreithiwr a chyfaill rhyddid#

Astudiodd y gyfraith yn y Middle Temple, etholwyd ef yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol yn 1772, ac yn 1780 daeth yn llywydd The Club, cylch ysgolheigion a llenorion Llundain yr etholwyd ef iddo yn 1773. Am gyfnod bu’n farnwr cylchdaith yng Nghymru. Roedd yn gyfaill i ryddid America a chyfarfu â Benjamin Franklin ym Mharis.

Cymmrodor#

Yn falch o’i wreiddiau ym Môn, daeth yn aelod o Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion yn 1778. O India trafododd gyda Richard Morris yr ieuengaf gyhoeddi gwaith mawr Lewis Morris ar hen enwau Cymru, ac ysgrifennodd fod ganddo, fel Cymmrodor, ddiddordeb brwd yn hynafiaethau a llenyddiaeth Cymru.

Barnwr yn Calcutta#

Ym Mawrth 1783 fe’i gwnaed yn farnwr y Goruchaf Lys yn Fort William, Calcutta, a’i urddo’n farchog. Priododd Anna Maria Shipley, merch Esgob Llanelwy, y bu ei lluniau’n gymorth iddo gofnodi bywyd India, a chyrhaeddodd y ddau Calcutta y mis Medi hwnnw. Ar 15 Ionawr 1784 sefydlodd yr Asiatic Society yn Calcutta.

Ysgolhaig India#

Dysgodd Sansgrit gyda’r pandit Rāmalocana er mwyn darllen yr hen lyfrau cyfraith drosto’i hun, ac mewn deng mlynedd agorodd astudiaeth fodern India ym mron pob maes: cyfraith, cerddoriaeth, llenyddiaeth, planhigion a daearyddiaeth. Gwnaeth y cyfieithiadau Saesneg cyntaf o weithiau mawr India, yn eu plith drama Kalidasa, Sakuntala, yn 1789 a’r Gitagovinda gan Jayadeva yn 1792, a garwyd drwy Ewrop, ac arweiniodd y gwaith o lunio crynhoad o gyfraith Hindŵ.

Un teulu o ieithoedd#

Yn ei Drydedd Ddarlith Flynyddol i’r Asiatic Society yn 1786 gosododd allan y syniad y mae’r byd yn ei gofio amdano: bod Sansgrit, Groeg, Lladin ac ieithoedd eraill Ewrop ac India yn aelodau o un teulu mawr, wedi tarddu o ffynhonnell gyffredin. Gelwir ei eiriau’n aml yn ddechrau ieitheg gymharol, a seiliodd ysgolheigion iaith mawr y ganrif ddilynol, Rask, Bopp a Jakob Grimm yn eu plith, eu gwaith arnynt.

Mae’r iaith Sansgrit, beth bynnag ei hynafiaeth, o adeiladwaith rhyfeddol; yn berffeithiach na’r Roeg, yn helaethach na’r Lladin, ac yn fwy coeth na’r naill na’r llall, ac eto’n dwyn i’r ddwy berthynas gryfach … nag a allai fod wedi codi ar hap.

Syr William Jones, 1786

Ei gymynrodd#

Bu farw Syr William Jones yn Calcutta ar 27 Ebrill 1794, yn saith a deugain oed, ac mae’n gorwedd ym Mynwent South Park Street. Yn 1799 codwyd cerflun ohono gan John Bacon yn Eglwys Gadeiriol San Pawl yn Llundain.

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf