Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

b. 1946

Ron Davies

Ysgrifennydd Gwladol Cymru a arweiniodd ymgyrch Ie yn refferendwm 1997 a greodd y Cynulliad Cenedlaethol. Galwodd ddatganoli yn ‘broses, nid digwyddiad’.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
b. 1946 (wedi’i gofnodi) Pensaer datganoli Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
Ron Davies, portread swyddogol o’r Senedd gyntaf
Ron Davies, portread swyddogol o’r Senedd gyntaf · Llun: Wikimedia Commons · Senedd Cymru, CC BY 2.0

Cofir Ron Davies o Fachen fel pensaer datganoli. Fel Ysgrifennydd Gwladol Cymru arweiniodd ymgyrch Ie 1997 a llywio drwy’r Senedd y gyfraith a greodd Gynulliad Cenedlaethol Cymru.

Ganed6 Awst 1946, Machen, Cwm Rhymni
SwyddiAelod Seneddol Caerffili o 1983; Ysgrifennydd Gwladol Cymru o 1997; Aelod Cynulliad Caerffili o 1999
Enw barddolRon o Fachen, Gorsedd y Beirdd, 1998
Cofir am“Proses yw datganoli, nid digwyddiad”

Machen#

Fe’i ganed ym Machen yng Nghwm Rhymni ac aeth i Ysgol Ramadeg Basaleg cyn astudio daearyddiaeth yn Portsmouth. Yn 1969, yn 23 oed, fe’i hetholwyd i gyngor Machen, a blwyddyn yn ddiweddarach daeth yn arweinydd arno, arweinydd cyngor ieuengaf Prydain.

Wedi 1974 arweiniodd gyngor newydd Cwm Rhymni. Hyfforddodd yn athro yng Nghaerdydd, bu’n dysgu am ddwy flynedd, ac yn 1970 dilynodd Neil Kinnock yn diwtor-drefnydd i Gymdeithas Addysg y Gweithwyr, gan ddod wedyn yn gynghorydd addysg i Forgannwg Ganol.

San Steffan#

Yn 1983 etholodd Caerffili ef i’r Senedd. Daeth yn llefarydd Llafur ar amaeth a chefn gwlad, lle adolygodd bolisi’r blaid ar les anifeiliaid a gwneud llawer i rybuddio am fygythiad cynyddol BSE.

Yn 1992 daeth yn llefarydd Llafur ar Gymru. Dros y pum mlynedd nesaf lluniodd gynllun datganoli’r blaid ac ennill cefnogaeth i Gynulliad etholedig i Gymru o drigain aelod.

Bore da iawn yng Nghymru#

Ym mis Mai 1997 daeth yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Un o’i weithredoedd cyntaf oedd rhoi £150,000 yn ôl i gronfa trychineb Aberfan. Y mis Gorffennaf hwnnw cyhoeddodd y cynllun ar gyfer y Cynulliad, Llais dros Gymru, ac arweiniodd ymgyrch Ie yn refferendwm 18 Medi 1997.

Pan ddaeth y canlyniad, cyfarchodd Gymru â’r geiriau: “Bore da, ac mae’n fore da iawn yng Nghymru!”

Llywiodd Fesur Llywodraeth Cymru drwy’r Senedd, ac ar 31 Gorffennaf 1998 daeth yn gyfraith, gan sefydlu Cynulliad Cenedlaethol cyntaf Cymru. Yr haf hwnnw, yn yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mhen-y-bont ar Ogwr, croesawodd Gorsedd y Beirdd ef i’w gradd uchaf fel Ron o Fachen.

Proses, nid digwyddiad#

Yn 1999 etholodd Caerffili ef i’r Cynulliad newydd, lle cadeiriodd ei bwyllgor datblygu economaidd. Golygai ei ddywediad mai “proses yw datganoli, nid digwyddiad” y deuai rhagor o bwerau i Gymru dros amser. Yn ddiweddarach, yn gynghorydd sir dros Fedwas, Tretomos a Machen, bu’n aelod cabinet dros adfywio.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ar y llinell amser

  1. Arian Aberfan yn dychwelyd

    Mae Ron Davies, Ysgrifennydd Gwladol Cymru, yn ad-dalu’r £150,000 a gymerwyd o Gronfa Trychineb Aberfan yn 1968 i glirio’r tomenni. Yn 2007 mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn ychwanegu £2 filiwn at gofebion ac ysgolion y pentref.

    Arian Aberfan yn dychwelyd

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf