Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Aberfan, 21 Hydref 1966: y pentref nad anghofiodd ei blant

Ar y bore olaf cyn hanner tymor llithrodd tomen lo i lawr y mynydd ar ysgol Pantglas. Bu farw 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant. Dyma hanes y diwrnod hwnnw, y rhybuddion na wrandawodd neb arnynt, y frwydr hir am gyfiawnder, a sut y mae Cymru’n cofio.

Llun: Yr ardd goffa ar safle Ysgol Iau Pantglas yn Aberfan · Angela llewellyn, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 17 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Tua chwarter wedi naw fore Gwener 21 Hydref 1966, y diwrnod olaf cyn gwyliau hanner tymor, llithrodd tomen wastraff glo ar y mynydd uwchben Aberfan i lawr ar Ysgol Iau Pantglas a’r tai wrth ei hymyl. Bu farw 144 o bobl. Plant oedd 116 ohonynt. Dyma hanes y bore hwnnw, y rhybuddion a roddwyd ac na wrandawyd arnynt, brwydr hir pentref Cymreig am y gwir ac am yr hyn oedd yn ddyledus iddo, a’r modd y mae Cymru’n cofio ei phlant.

PrydDydd Gwener 21 Hydref 1966, tua 9.15 y bore
BleAberfan, yng Nghwm Taf, bedair milltir i’r de o Ferthyr Tudful
Beth ddigwyddoddLlithrodd Tomen Rhif 7 Glofa Merthyr Vale i lawr y mynydd ar y pentref
Pwy fu farw144 o bobl: 116 o blant a 28 o oedolion
Yn yr ysgol109 o blant a phump o’u hathrawon
Yr ymchwiliadTribiwnlys dan yr Arglwydd Ustus Edmund Davies: 76 diwrnod o dystiolaeth, yr adroddiad ar 3 Awst 1967
Ei ganfyddiad cyntaf‘Ar y Bwrdd Glo Cenedlaethol y mae’r bai am y trychineb’
Y gronfaBron i 88,000 o roddion mewn ychydig fisoedd; £1.75 miliwn i gyd
Unioni’r cam£150,000 wedi’i dalu’n ôl yn 1997; £2 filiwn arall yn 2007
Y cofYr ardd goffa lle safai’r ysgol, a bwâu gwyn y fynwent ar y llethr

Y pentref dan y tomenni#

Saif Aberfan ar lawr Cwm Taf, dan Fynydd Merthyr. Ystyr ei enw yw aber y Fan, y nant sy’n cwrdd â’r Taf yno. Dechreuodd ei hanes glo ar 23 Awst 1869, pan ddechreuodd John Nixon a’i bartneriaid suddo Glofa Merthyr Vale ar lan yr afon. Codwyd rhesi o dai i’r glowyr a’u teuluoedd, gyda chapeli, siopau ac ysgolion, a thyfodd Aberfan yn gymuned glòs fel cannoedd o rai eraill drwy gymoedd y de.

Am bron i gan mlynedd cariwyd gwastraff y pwll, y garreg a’r siâl a ddeuai i fyny gyda’r glo, i fyny llethr y mynydd a’i domennu yno. Erbyn 1966 roedd saith tomen ar y llethr uwchben y pentref. Dechreuwyd Tomen Rhif 7 adeg y Pasg 1958. Codwyd rhan ohoni ar dir lle tarddai ffynhonnau o’r mynydd, yn groes i reolau’r Bwrdd Glo ei hun, a thomennwyd arni wastraff mân gwlyb o’r lofa, a elwid yn ‘tailings’. Erbyn Hydref 1966 roedd hi’n 111 troedfedd o uchder.

Dydd Gwener 21 Hydref 1966#

Roedd hi wedi bwrw glaw yn drwm ers dyddiau. Yn ystod y nos suddodd pen Tomen 7 naw neu ddeg troedfedd, a phan aeth dynion cyntaf y shifft fore i fyny am hanner awr wedi saith, gwelsant fod y cledrau a gariai’r gwastraff wedi syrthio i’r twll. Aethant i nôl goruchwyliwr y tomenni, a phenderfynwyd na fyddai dim rhagor yn cael ei domennu y diwrnod hwnnw. Ond nid oedd ffordd gyflym o rybuddio’r pentref islaw. Roedd cebl y ffôn ar y domen wedi’i ddwyn.

I lawr yn y pentref roedd plant Ysgol Iau Pantglas wedi dod i mewn am y bore olaf cyn hanner tymor. Roedd yr ysgol i gau am hanner dydd. Tua chwarter wedi naw, wrth i’r gwersi cyntaf ddechrau, torrodd y domen yn rhydd. Llifodd tua 140,000 o lathenni ciwbig o wastraff, wedi troi’n hylif gan y dŵr ynddo, i lawr y mynydd yn donnau ugain a deg ar hugain troedfedd o uchder. Gwelodd y dynion ar y domen y cyfan yn mynd, ac ni allent godi’r larwm.

Dinistriodd ddau fwthyn fferm a’r rhai oedd ynddynt, a deunaw o dai, a tharo’r ysgol uwchradd drws nesaf. Llanwodd yr ysgol iau. Yno bu farw 109 o blant a phump o’u hathrawon. Bu farw’r dirprwy brifathro, Dai Beynon, gyda phlant ei ddosbarth. Cysgododd Nansi Williams, clerc cinio’r ysgol, bump o blant â’i chorff ei hun. Bu’r pump fyw. Ni fu hi.

Yr achub#

Roedd glowyr Glofa Merthyr Vale yno o fewn ugain munud, yn eu dillad gwaith o hyd, a dechreuasant gloddio â rhawiau ac â’u dwylo. Aeth y gair i lawr y cymoedd. Daeth glowyr, heddlu, dynion tân, milwyr a chymdogion o bob rhan o’r de a thu hwnt, yn filoedd, a chloddio drwy’r dydd a thrwy’r nos. Cyrhaeddodd y cyntaf o’r rhai a anafwyd Ysbyty Sant Tudful ym Merthyr am ddeng munud i ddeg. Ni ddaethpwyd ag unrhyw un allan yn fyw ar ôl un ar ddeg o’r gloch y bore hwnnw. Aeth y cloddio ymlaen am ddyddiau, nes cael hyd i bob plentyn.

Wyth diwrnod yn ddiweddarach, ar 29 Hydref, daeth y Frenhines a Dug Caeredin i Aberfan. Ddeuddydd cyn hynny, ar 27 Hydref, claddwyd 81 o’r plant ac un wraig gyda’i gilydd ym mynwent Bryntaf, ar y llethr uwchben y pentref, a safodd tua 10,000 o bobl gyda’r teuluoedd.

Yn y cwest, a agorodd ar 24 Hydref, darllenodd y crwner achos marwolaeth merch fach. Atebodd ei thad ef mewn geiriau na chawsant fyth eu hanghofio:

Na, syr. Wedi’i chladdu’n fyw gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol.

Tad yn y cwest, 24 Hydref 1966

Y rhybuddion#

Roedd Aberfan wedi ofni ei thomenni ers blynyddoedd, ac wedi dweud hynny.

Yn 1944 llithrodd tomen hŷn, Rhif 4, tua 1,600 troedfedd i lawr y mynydd ac aros tua 500 troedfedd uwchben y pentref. Yn 1963 symudodd Tomen 7 ei hun, ychydig ym mis Mai a mwy ym mis Tachwedd. Galwodd y Bwrdd Glo hyn yn ‘tailings run’ a pheidio â thomennu’r gwastraff mân yno, ond aeth ymlaen i domennu.

O fis Gorffennaf 1963 hyd fis Mawrth 1964 ysgrifennodd Cyngor Bwrdeistref Merthyr Tudful at y Bwrdd Glo am y ‘Danger from Coal Slurry being tipped at the rear of the Pantglas Schools’, y perygl o’r slyri glo a domennid y tu cefn i ysgolion Pantglas. Cofnododd peiriannydd y fwrdeistref, Mr Jones, ei ofn y byddai’r slyri’n symud, er perygl i’r bobl a’r tai wrth ymyl y tomenni. Dywedodd S. O. Davies, Aelod Seneddol Merthyr Tudful, wrth y Tribiwnlys ei fod wedi ofni y gallai’r domen nid yn unig lithro, ond wrth lithro gyrraedd y pentref.

Y Tribiwnlys#

Ddeuddydd ar ôl y trychineb cyhoeddodd y llywodraeth dribiwnlys ymchwil. Ei gadeirydd oedd Cymro, yr Arglwydd Ustus Edmund Davies, a anwyd yn Aberpennar yn y cwm nesaf, gyda Harold Harding a Vernon Lawrence wrth ei ochr. Eisteddodd gyntaf ar 2 Tachwedd 1966, a thros bum mis clywodd 136 o dystion yn gyhoeddus, ar 76 diwrnod.

Cyhoeddwyd ei adroddiad ar 3 Awst 1967. Roedd ei ganfyddiad cyntaf yn eglur: ‘Ar y Bwrdd Glo Cenedlaethol y mae’r bai am y trychineb.’ Gellid a dylid bod wedi ei atal, meddai. Nid oedd polisi o gwbl ar gyfer diogelwch tomenni, na chyfraith a fynnai un. Dyfynnwyd ei eiriau byth ers hynny:

Mae trychineb Aberfan yn hanes brawychus am anallu trwsgl gan lawer o ddynion a gafodd dasgau nad oeddent yn gymwys o gwbl ar eu cyfer, am fethu ag ystyried rhybuddion eglur, ac am ddiffyg arweiniad llwyr oddi uchod. … Nid dihirod ond dynion gweddus, wedi’u camarwain gan ffolineb neu gan anwybodaeth neu gan y ddau ynghyd, sy’n gyfrifol am yr hyn a ddigwyddodd yn Aberfan.

Adroddiad y Tribiwnlys, 1967

Roedd cadeirydd y Bwrdd Glo, yr Arglwydd Robens, wedi dweud na allai neb fod wedi gwybod bod ffynnon yng nghanol y domen. Beirniadodd y Tribiwnlys yr hyn a ddywedodd, a gwrthod ymdrechion y Bwrdd i osgoi’r bai. Enwyd naw o staff y Bwrdd fel rhai a oedd yn dwyn rhan ohono. Ni chafodd yr un ei ddiswyddo, ei ddarostwng na’i erlyn. Cynigiodd yr Arglwydd Robens ymddiswyddo, a gwrthododd y llywodraeth. Cynigiodd y Bwrdd £50 i bob teulu mewn profedigaeth i ddechrau, a £500 yn ddiweddarach.

Daeth un peth da yn fuan. Daeth Deddf Mwyngloddiau a Chwareli (Tomenni) 1969 â thomenni Prydain dan gyfreithiau diogelwch y pyllau am y tro cyntaf, fel na fyddai’n rhaid i unrhyw bentref fyw dan domen nad oedd neb yn atebol amdani.

Cronfa’r Trychineb#

Galarodd y byd gydag Aberfan. O fewn ychydig fisoedd roedd bron i 88,000 o roddion wedi cyrraedd, o arian poced plant i roddion mawr, a chyrhaeddodd Cronfa Trychineb Aberfan £1.75 miliwn. O ran ei gwerth go iawn roedd hi’n un o’r cronfeydd mwyaf a godwyd erioed ym Mhrydain.

Ond nid y rhai a’i rhoddodd a benderfynai sut y’i gwariwyd. Ceisiodd y Comisiwn Elusennau, a oruchwyliai elusennau, rwystro’r ymddiriedolwyr rhag codi’r bwâu coffa yn y fynwent, a rhag talu rhieni mewn profedigaeth oni allent ddangos eu bod wedi bod yn ‘agos’ at eu plant. Safodd yr ymddiriedolwyr yn ei erbyn ar y ddau bwynt, a chodwyd y bwâu.

Yna daeth mater y tomenni. Safai gweddill y tomenni ar y mynydd uwchben y pentref o hyd, ac ni allai Aberfan oddef byw oddi tanynt. Deisebodd y bobl i’w symud, ac yn 1968 cytunwyd. Ond gofynnwyd i’r gronfa dalu tuag at y gost, ac yn y diwedd cymerwyd £150,000 ohoni: arian a roddodd y cyhoedd i bobl Aberfan, wedi’i wario ar glirio gwastraff y Bwrdd Glo. Talodd y Bwrdd £350,000 a’r llywodraeth y gweddill. S. O. Davies, AS Merthyr, oedd yr unig aelod o bwyllgor y gronfa i bleidleisio yn erbyn y taliad, ac ymddiswyddodd o’i herwydd. Barnodd yr hanesydd Iain McLean, a astudiodd bapurau’r gronfa, nad oedd yn ddefnydd cyfreithlon o arian elusennol, ac y dylai’r Comisiwn Elusennau fod wedi ei atal.

Unioni’r cam o’r diwedd: 1997 a 2007#

Am ddeng mlynedd ar hugain bu Aberfan yn gofyn am ei harian yn ôl. Ym mis Gorffennaf 1997 gofynnodd Ted Rowlands, Aelod Seneddol Merthyr Tudful a Rhymni, i Ysgrifennydd Gwladol newydd Cymru, Ron Davies, ddychwelyd yr hyn a gymerwyd. Ar 31 Gorffennaf atebodd Ron Davies:

Rwyf wedi credu ers amser maith na ddylai fod gofyn o gwbl i gyfraniad gael ei wneud o gronfa’r trychineb. … Byddaf yn rhoi grant o £150,000 i ad-dalu’r swm a gyfrannwyd yn wreiddiol.

Ron Davies, Ysgrifennydd Gwladol Cymru, 31 Gorffennaf 1997

Yr un £150,000 oedd e, heb ddim wedi’i ychwanegu am ddeng mlynedd ar hugain o brisiau’n codi a llog a gollwyd. Ddeng mlynedd yn ddiweddarach gwnaeth Cymru’r cyfan yn iawn. Ar 2 Chwefror 2007 cyhoeddodd y Prif Weinidog £2 filiwn gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru: £1.5 miliwn i Elusen Goffa Aberfan, i ofalu am gofebion y pentref, a £500,000 i Elusen Addysg Aberfan, i helpu ei hysgolion. Roedd yr arian a gymerwyd yn 1968 wedi dod adref, gyda llog.

Yr ardd a’r fynwent#

Lle safai ysgol Pantglas mae gardd goffa heddiw. Mae waliau isel o gerrig afon yn dilyn cynllun yr hen ysgol, a rhyngddynt mae llwybrau ymhlith coed a llwyni blodeuog: lle tawel yng nghanol y pentref, a gedwir â chariad.

I fyny ar y llethr, ym mynwent Bryntaf, gorwedd 106 o’r 144 a fu farw gyda’i gilydd. Mae dwy res hir o fwâu gwyn, ynghlwm y naill wrth y llall, yn sefyll wrth ben eu beddau, ac o dan bob bwa mae carreg ag enw arni. Elusen Goffa Aberfan, a dyfodd o’r hen gronfa yn 1988, sy’n gofalu am yr ardd a’r fynwent ill dwy.

Yn 2022 gosododd Cadw y fynwent, yr ardd goffa a hen safle’r domen a’r llithriad ar ei gofrestr o barciau a gerddi hanesyddol yng Nghymru ar radd II*, yn lle o bwys a phwysigrwydd cenedlaethol mawr. Mae’r tomenni du wedi mynd o’r mynydd erbyn hyn, wedi’u tirlunio ac yn wyrdd.

Sut y mae Aberfan yn cofio#

Bob blwyddyn ar 21 Hydref mae Aberfan yn ymgynnull yn y fynwent am chwarter wedi naw. Yn 2016, ar yr hanner canmlwyddiant, ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children, gyda geiriau gan y bardd Mererid Hopwood, ar gyfer cyngerdd coffa, a daeth Tywysog Cymru i’r ardd a’r fynwent ar ran y Frenhines.

Ar 21 Hydref 2026, drigain mlynedd yn ddiweddarach, dechreuodd y diwrnod fel y bydd bob amser, gyda’r gwasanaeth coffa yn y fynwent am 9.15. Yn ddiweddarach daeth y Brenin, y Frenhines a Thywysog Cymru i’r ardd goffa a gosod torchau, a chwrdd â goroeswyr a theuluoedd mewn profedigaeth yn y ganolfan gymunedol. ‘Rydym wedi clywed straeon am dorcalon, ond hefyd am arwriaeth,’ meddai’r Brenin, a soniodd am ‘ysbryd anorchfygol’ y pentref. Yn Ysgol Gynradd Gymunedol Ynysowen, ysgol y pentref heddiw, dadorchuddiodd y Tywysog Goeden Goffa Aberfan, a’i chloc wedi’i osod ar 9.13, yr eiliad y trawyd yr ysgol.

Mae’r goroeswyr wedi adrodd eu hanes eu hunain hefyd. Ysgrifennodd Gaynor Madgwick, a ddaeth drwy’r bore hwnnw ac a gollodd ei brawd a’i chwaer, Aberfan: A Story of Survival, Love and Community, ac mae hi ac eraill wedi treulio’u bywydau’n sicrhau bod y plant yn cael eu hadnabod, nid fel rhif, ond wrth eu henwau.

Yr hyn a roddodd Aberfan#

Newidiodd Aberfan Brydain. Daeth deddf newydd ar domenni ohoni, a bwydodd gwersi’r Tribiwnlys i’r deddfau diogelwch a ddilynodd. Pan fu’n rhaid i gymunedau eraill mewn galar ymladd am y gwir, maent wedi dod i Aberfan i ddysgu ganddi. Daeth Comisiwn Cofeb Tŵr Grenfell yno i weld sut y mae’r pentref yn cadw ei gofeb.

A rhoddodd Aberfan rywbeth mwy. Cloddiodd pentref bach Cymreig, yng nghanol y galar gwaethaf, am ei blant â’i ddwylo ei hun, safodd yn erbyn bwrdd cyhoeddus mawr ac yn erbyn y llywodraeth, ac yn y diwedd enillodd yn ôl bob ceiniog a gymerwyd oddi arno. Nid yw erioed wedi gadael i’w blant gael eu hanghofio. Mae’r tomenni du wedi mynd. Mae’r bwâu gwyn yn aros.

Cofiwn amdanynt. We will remember them.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf