Hanes Cymru / Llwybrau

Llwybr

Haearn a glo

Llun: Ffrâm ben pwll goch a thŷ weindio hen lofa Lewis Merthyr ym Mharc Treftadaeth y Rhondda · Chris Sampson, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Am ddwy ganrif bu cymoedd y de yn pweru’r byd. Daeth haearn a glo â chyfoeth, mewnfudo a chymunedau cryf, ond hefyd perygl, protest a cholled.

Mae’r llwybr hwn yn rhedeg o’r gweithfeydd haearn cyntaf i streic olaf y glowyr.

Y maes glo ar ei anterth

Yn 1898 ffurfiwyd Ffederasiwn Glowyr De Cymru, ac yn 1900 anfonodd Merthyr Tudful Keir Hardie i’r Senedd, yr aelod Llafur cyntaf o Gymru. Cododd y cynnyrch o 40 miliwn tunnell yn 1899 i 55 miliwn yn 1908, ac yn 1913 cyrhaeddodd y maes glo ei anterth: 56 miliwn tunnell, wedi’u cloddio gan 232,800 o ddynion. Ymhell cyn hynny, ar 21 Chwefror 1804, roedd injan Trevithick wedi cario haearn o Benydarren i Abercynon, yr injan stêm gyntaf i redeg ar gledrau.

Arosfannau ar y llwybr

  1. Haearn ym Merthyr

    Sefydlir gwaith haearn Dowlais. O fewn degawdau, Merthyr Tudful yw tref fwyaf Cymru.

    Haearn ym Merthyr
  2. Blaenafon

    Gwaith haearn, chwareli a Phwll Mawr, lle mae cyn-lowyr yn arwain ymwelwyr 90 metr dan ddaear. Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.

    Blaenafon
  3. Gwrthryfel Merthyr

    Mae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.

    Gwrthryfel Merthyr
  4. Dic Penderyn

    Crogwyd ar ôl Gwrthryfel Merthyr am drosedd y credai llawer na wnaeth ei chyflawni.

    Dic Penderyn
  5. Terfysgoedd Tonypandy

    Mae glowyr ar streic yn gwrthdaro â’r heddlu yn y Rhondda, ac anfonir milwyr i’r cymoedd.

    Terfysgoedd Tonypandy
  6. Senghennydd

    Mae ffrwydrad ym Mhwll yr Universal yn lladd 439 o ddynion a bechgyn, y trychineb glofaol gwaethaf ym Mhrydain. Mae cynnyrch glo Cymru ar ei uchaf yr un flwyddyn.

    Senghennydd
  7. Trychineb Gresffordd

    Mae ffrwydrad ger Wrecsam yn lladd 266 o lowyr.

    Trychineb Gresffordd
  8. Aneurin Bevan

    Mab i löwr o Dredegar a sefydlodd y Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn 1948 fel Gweinidog Iechyd.

    Aneurin Bevan
  9. Aberfan

    Llithrodd tomen wastraff glofa ar Ysgol Gynradd Pantglas. Mae’r ardd goffa yn sefyll lle bu’r ysgol.

    Aberfan
  10. Streic y glowyr

    Mae streic a barodd flwyddyn yn gorffen mewn methiant, ac mae cau’r maes glo yn cyflymu.

    Streic y glowyr

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf