
Llwybr
Haearn a glo
Llun: Ffrâm ben pwll goch a thŷ weindio hen lofa Lewis Merthyr ym Mharc Treftadaeth y Rhondda · Chris Sampson, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Am ddwy ganrif bu cymoedd y de yn pweru’r byd. Daeth haearn a glo â chyfoeth, mewnfudo a chymunedau cryf, ond hefyd perygl, protest a cholled.
Mae’r llwybr hwn yn rhedeg o’r gweithfeydd haearn cyntaf i streic olaf y glowyr.
Y maes glo ar ei anterth
Yn 1898 ffurfiwyd Ffederasiwn Glowyr De Cymru, ac yn 1900 anfonodd Merthyr Tudful Keir Hardie i’r Senedd, yr aelod Llafur cyntaf o Gymru. Cododd y cynnyrch o 40 miliwn tunnell yn 1899 i 55 miliwn yn 1908, ac yn 1913 cyrhaeddodd y maes glo ei anterth: 56 miliwn tunnell, wedi’u cloddio gan 232,800 o ddynion.FfynhonnellSouth Wales Coalfield timeline ↗Agor, Cwm, Maes Glo De Cymru (Saesneg)1898: ffurfio Ffederasiwn Glowyr De Cymru; 1899: cynnyrch o 40 miliwn tunnell; 1900: Keir Hardie yr AS Llafur cyntaf o Gymru, dros Ferthyr Tudful; 1908: cynnyrch o 55 miliwn tunnell; 1910: Tonypandy; 1913: uchafbwynt cynnyrch a gweithlu, 56 miliwn tunnell a 232,800 o ddynion; 1913: trychineb Senghennydd, 439 o ddynion a bechgyn. Ymhell cyn hynny, ar 21 Chwefror 1804, roedd injan Trevithick wedi cario haearn o Benydarren i Abercynon, yr injan stêm gyntaf i redeg ar gledrau.FfynhonnellFirst steam locomotive to run on rails ↗Guinness World Records (Saesneg)Injan Richard Trevithick, a adeiladwyd yng ngwaith haearn Penydarren, Merthyr Tudful, oedd yr injan stêm gyntaf i redeg ar gledrau; rhedodd gyntaf ar 21 Chwefror 1804.
Arosfannau ar y llwybr
Haearn ym Merthyr
Sefydlir gwaith haearn Dowlais. O fewn degawdau, Merthyr Tudful yw tref fwyaf Cymru.
Haearn ym MerthyrGwrthryfel Merthyr
Mae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.
Gwrthryfel MerthyrDic Penderyn
Crogwyd ar ôl Gwrthryfel Merthyr am drosedd y credai llawer na wnaeth ei chyflawni.
Dic PenderynTerfysgoedd Tonypandy
Mae glowyr ar streic yn gwrthdaro â’r heddlu yn y Rhondda, ac anfonir milwyr i’r cymoedd.
Terfysgoedd TonypandySenghennydd
Mae ffrwydrad ym Mhwll yr Universal yn lladd 439 o ddynion a bechgyn, y trychineb glofaol gwaethaf ym Mhrydain. Mae cynnyrch glo Cymru ar ei uchaf yr un flwyddyn.
SenghennyddAneurin Bevan
Mab i löwr o Dredegar a sefydlodd y Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn 1948 fel Gweinidog Iechyd.
Aneurin BevanStreic y glowyr
Mae streic a barodd flwyddyn yn gorffen mewn methiant, ac mae cau’r maes glo yn cyflymu.
Streic y glowyr
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf









