Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

14 Hydref 1913

Senghennydd

Mae ffrwydrad ym Mhwll yr Universal yn lladd 439 o ddynion a bechgyn, y trychineb glofaol gwaethaf ym Mhrydain. Mae cynnyrch glo Cymru ar ei uchaf yr un flwyddyn.

Llun: Cofeb Genedlaethol Glofaol Cymru yn Senghennydd · Gareth James, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 1 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ychydig wedi wyth o’r gloch fore 14 Hydref 1913 lladdodd ffrwydrad yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, 439 o lowyr ac achubwr. Dyma’r drychineb lofaol waethaf ym Mhrydain.

Dyddiad14 Hydref 1913, ychydig wedi 8 y bore
PwllGlofa’r Universal, Senghennydd
Lladdwyd439 o lowyr ac achubwr
CofioCofeb Genedlaethol Glofaol Cymru, 2013

Glofa’r Universal#

Roedd y pwll eisoes wedi colli 81 o ddynion mewn ffrwydradau ar 24 Mai 1901.

Pwll Senghennydd, Hydref 1913
Pwll Senghennydd, Hydref 1913 · Llun: W. Benton, CC0, Wikimedia Commons

Daeth timau achub o gymoedd Rhymni a Rhondda, a chymerodd ddyddiau i drechu’r tanau dan ddaear.

Senghennydd wedi’r ffrwydrad, o’r Illustrated London News, 18 Hydref 1913
Senghennydd wedi’r ffrwydrad, o’r Illustrated London News, 18 Hydref 1913 · Llun: Unknown photographer, Public domain, Wikimedia Commons

Y gofeb genedlaethol#

Ar y canmlwyddiant, 14 Hydref 2013, dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i bob trychineb lofaol wrth hen ben y pwll, gyda cherflun efydd gan Les Johnson.

Yr ardd goffa yn Senghennydd
Yr ardd goffa yn Senghennydd · Llun: John Lord, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Terfysgoedd Tonypandy

    Mae glowyr ar streic yn gwrthdaro â’r heddlu yn y Rhondda, ac anfonir milwyr i’r cymoedd.

    Terfysgoedd Tonypandy
  2. Terfysgoedd Llanelli

    Yn ystod streic genedlaethol y rheilffyrdd, mae milwyr yn saethu dau ddyn ifanc yn farw yn Llanelli. Bu farw pedwar arall pan aeth wagen o ffrwydron ar dân.

    Terfysgoedd Llanelli
  3. Anterth y glo

    Mae maes glo’r de yn cyrraedd ei anterth: 56 miliwn tunnell o lo, a 232,800 o ddynion yn gweithio yn ei byllau.

    Anterth y glo
  4. Freddie Welsh, pencampwr y byd

    Mae Freddie Welsh o Bontypridd yn dod yn bencampwr bocsio pwysau ysgafn y byd.

    Freddie Welsh, pencampwr y byd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf