Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1808–1831

Dic Penderyn

Crogwyd ar ôl Gwrthryfel Merthyr am drosedd y credai llawer na wnaeth ei chyflawni.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 8 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1808–1831 (wedi’i gofnodi) Richard Lewis Y Gymru Ddiwydiannol Arwyr gwerin
Plac coffa dwyieithog Dic Penderyn yn y Llyfrgell Ganolog, Merthyr Tudful
Plac coffa dwyieithog Dic Penderyn yn y Llyfrgell Ganolog, Merthyr Tudful · Llun: A J Paxton, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Dic Penderyn: Dic o Benderyn, y bwthyn yn Aberafan lle y’i ganed

Dic Penderyn

  • Dic Dic (Richard), ei enw ei hun
  • Penderyn y bwthyn lle y’i ganed

Dic Penderyn yw’r enw y mae Cymru’n cofio Richard Lewis wrtho, glöwr ifanc a grogwyd yng Nghaerdydd yn 1831 wedi Gwrthryfel Merthyr am glwyfo milwr, gweithred yr oedd pobl Merthyr yn sicr nad oedd wedi’i chyflawni. Llofnododd un fil ar ddeg dros ei fywyd, ac aeth i’r crocbren gan ddweud ‘O Arglwydd, dyma gamwedd’. Mae wedi’i anrhydeddu byth ers hynny fel merthyr cyntaf dosbarth gweithiol Cymru.

Ganed1807 neu 1808, bwthyn Penderyn, Aberafan
GwaithGlöwr a llafurwr, Merthyr Tudful
Y GwrthryfelMerthyr, Mehefin 1831
ProfwydBrawdlys Caerdydd, 13 Gorffennaf 1831, o flaen yr Ustus Bosanquet
Crogwyd13 Awst 1831, Heol Eglwys Fair, Caerdydd, yn 23 oed
CladdwydMynwent y Santes Fair, Aberafan
CoffaPlac ym Marchnad Caerdydd; cofeb yn llyfrgell Merthyr, 1977

Bachgen o Aberafan#

Ganed Richard Lewis yn 1807 neu 1808 yn Aberafan, mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a’i wraig Margaret. Yn 1819 symudodd y teulu i Ferthyr Tudful, tref haearn fwyaf y byd ar y pryd, ac aeth Richard a’i dad i weithio yn y pyllau. Gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi cael peth addysg yn y capel, oherwydd Methodistiaid oedd ei deulu, a phriododd ei chwaer Elizabeth y pregethwr Methodist Morgan Howells.

Gwrthryfel Merthyr#

Yn haf 1831 torrwyd cyflogau ym Merthyr a diswyddwyd dynion, ac roedd llys y dyledwyr yn cipio eiddo teuluoedd y gweithwyr. Yn nyddiau cyntaf Mehefin cododd y gweithwyr, cymryd yr eiddo a gipiwyd yn ôl a chodi baner goch, y dywedir yn aml mai hi oedd y gyntaf i’w chodi ym Mhrydain yn faner i’r werin weithiol. Ar 3 Mehefin daeth milwyr y 93ain Ucheldirwyr i’r Castle Inn, lle’r oedd y meistri haearn a’r ynadon wedi ymgasglu. Roedd Dic yn y dyrfa y tu allan. Gwthiodd y dyrfa ymlaen i gymryd mysgedi’r milwyr, taniodd y milwyr o’r tu mewn drwy’r ffenestri, a lladdwyd llawer o bobl Merthyr: cafwyd tri ar ddeg yn farw yn y stryd, a phedwar ar hugain yw’r nifer a roddir amlaf.

Y cyhuddiad#

Yn yr ymrafael y tu allan i’r dafarn clwyfwyd milwr, y Preifat Donald Black, yn ei goes. Arestiwyd Dic Penderyn a Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, a chyhuddwyd Dic o’i glwyfo. Nid oedd tystiolaeth iddo chwarae unrhyw ran fawr yn y gwrthryfel, a chyfaddefodd Black ei hun yn rhwydd na wyddai pwy a’i trawodd.

Yr achos a’r ddeiseb#

Fe’i profwyd ym mrawdlys Caerdydd o flaen yr Ustus Bosanquet ar 13 Gorffennaf 1831, mewn achos o un diwrnod. Rhoddodd dau ddyn o Ferthyr, James Abbott, barbwr, a William Williams, teiliwr, dystiolaeth yn ei erbyn, a chafwyd ef yn euog a’i ddedfrydu i’w grogi ar 31 Gorffennaf. Roedd pobl Merthyr yn sicr ei fod yn ddieuog, a dywedid bod un fil ar ddeg o enwau ar ddeiseb am ei fywyd. Roedd y meistr haearn o Grynwr Joseph Tregelles Price o Gastell-nedd, a ymwelodd ag ef yn y carchar, yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog, casglodd dystiolaeth ym Merthyr a pherswadio’r barnwr fod y ddedfryd yn anniogel. Ni allai Price gael gwrandawiad gan yr Ysgrifennydd Cartref, yr Arglwydd Melbourne, ar y dechrau, ond drwy’r Arglwydd Ganghellor, yr Arglwydd Brougham, enillodd ohiriad o bythefnos. Pan ddaeth hwnnw i ben, dywedodd Melbourne na welai reswm i newid y ddedfryd.

‘O Arglwydd, dyma gamwedd’#

Crogwyd Dic Penderyn y tu allan i garchar Caerdydd, yn Heol Eglwys Fair, am wyth o’r gloch fore Sadwrn 13 Awst 1831. Roedd yn dair ar hugain oed. Yn y carchar cafodd lythyr ei ysgrifennu at ei chwaer, yn gofyn am drefnu ei gladdu. Cerddodd pedwar gweinidog Wesleaidd a fu gydag ef yn ei oriau olaf, yn eu plith y bardd William Rowlands, Gwilym Lleyn, gydag ef at y crocbren, a’i eiriau olaf oedd ‘O Arglwydd, dyma gamwedd’. Mynedfa Marchnad Caerdydd sydd yn y fan heddiw, ac mae plac yno er cof amdano.

O Arglwydd, dyma gamwedd.

Dic Penderyn ar y crocbren, 13 Awst 1831
Y plac glas y tu allan i Farchnad Caerdydd, ar safle carchar y sir, yn cofnodi i Dic Penderyn gael ei grogi yno ar 13 Awst 1831; llun Mai 2012
Y plac glas y tu allan i Farchnad Caerdydd, ar safle carchar y sir, yn cofnodi i Dic Penderyn gael ei grogi yno ar 13 Awst 1831; llun Mai 2012 · Llun: John Levin, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Y ffordd hir adref#

Drannoeth, ddydd Sul 14 Awst, dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg i Aberafan. Claddwyd ef ym mynwent y Santes Fair, a thu allan i wal y fynwent pregethodd ei frawd-yng-nghyfraith Morgan Howells i’r dyrfa mewn golygfa deimladwy iawn. Yn 1966 gosododd undebwyr llafur groes garreg ar ei fedd.

Bedd Dic Penderyn ym mynwent y Santes Fair, Aberafan: croes garreg a osodwyd gan undebwyr llafur yn 1966; llun Gorffennaf 2011
Bedd Dic Penderyn ym mynwent y Santes Fair, Aberafan: croes garreg a osodwyd gan undebwyr llafur yn 1966; llun Gorffennaf 2011 · Llun: John Lord, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Cyffes a adroddwyd#

Yn 1874 adroddodd gweinidog uchel ei barch gyda’r Annibynwyr, y Parchedig Evan Evans o Nant-y-glo, fod gŵr wedi cyfaddef wrtho ar ei wely angau yn America mai ef a glwyfodd Donald Black, a’i fod wedi ffoi dros y môr rhag cael ei ddal; mae hanesion diweddarach yn enwi’r gŵr fel Ianto Parker. Dywedir i James Abbott, a roddodd dystiolaeth yn erbyn Dic, gyfaddef ymhen blynyddoedd iddo ddweud celwydd ar ei lw.

Yr ymgyrch am bardwn#

Nid yw teulu Dic na’i dref erioed wedi peidio â gofyn am glirio’i enw. Yn 2000 dechreuodd ei ddisgynyddion achos am bardwn; yn 2015 cyflwynodd Ann Clwyd AS ddeiseb yn Nhŷ’r Cyffredin; yng Ngorffennaf 2016 arweiniodd Stephen Kinnock AS ddirprwyaeth o ddisgynyddion Dic ac ymgyrchwyr o Aberafan a Merthyr i’r Weinyddiaeth Gyfiawnder. Yr ateb bob tro oedd mai dim ond lle bo tystiolaeth newydd yn dangos y tu hwnt i amheuaeth fod rhywun yn ddieuog y rhoddir pardwn brenhinol. Yn 2023 gofynnodd deiseb newydd i’r Brenin Charles am bardwn brenhinol, ac mae’r ymgyrch yn parhau.

Merthyr cyntaf dosbarth gweithiol Cymru#

Rhoddodd ei farwolaeth nerth i’r undebau llafur ac i’r Siartwyr. Yn 1966 gosododd undebwyr gofeb ar ei fedd yn Aberafan, ac yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru yn llyfrgell Merthyr. Mae plac yn nodi man ei grogi ym Marchnad Caerdydd, mae ei ddisgynyddion ac aelodau seneddol wedi gofyn am bardwn, ac mae ei hanes yn fyw mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas ac mewn caneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.

Ar y llinell amser

  1. Gwrthryfel Merthyr

    Mae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.

    Gwrthryfel Merthyr

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf