Syr John Edward Lloyd
Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward Lloyd
Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
1897–1960
Mab i löwr o Dredegar a sefydlodd y Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn 1948 fel Gweinidog Iechyd.
Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Sefydlodd Aneurin Bevan, Nye, y glöwr o Dredegar, y Gwasanaeth Iechyd Gwladol. Ar 5 Gorffennaf 1948, am y tro cyntaf, gallai pawb ym Mhrydain weld meddyg a mynd i’r ysbyty am ddim pan oedd angen, beth bynnag a enillent. Cymerodd y syniad o Gymdeithas Cymorth Meddygol ei dref ei hun, ac yn 2004 pleidleisiodd pobl Cymru ef yn arwr Cymreig mwyaf oll.FfynonellauAneurin Bevan ↗Wikipedia (Saesneg)Aneurin ‘Nye’ Bevan (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), gwleidydd Llafur o Gymro, sy’n nodedig am arwain y gwaith o greu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol fel Gweinidog Iechyd yn llywodraeth Clement Attlee, ac am ei gyfraniad ehangach i sefydlu’r wladwriaeth les; AS Glynebwy o 1929, am 31 o flynyddoedd; ystyrir yn eang yn un o wleidyddion asgell chwith mwyaf dylanwadol hanes Prydain; ffigur blaenllaw yn streic gyffredinol 1926; aelod ieuengaf y cabinet yn 47 oed, gyda thai hefyd dan ei ofal; wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar yn ei dref enedigol, arweiniodd yr ymgyrch am Wasanaeth Iechyd Gwladol yn rhoi gofal meddygol am ddim pan fo’i angen ledled y Deyrnas, waeth beth fo cyfoeth rhywun; er gwaethaf gwrthwynebiad pasiwyd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 a lansiwyd y gwasanaeth yn 1948, gan ddod â mwy na 2,500 o ysbytai iddo; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur yn 1959; arweiniodd ei farw at ‘lifeiriant o alar cenedlaethol’; yn 2004 fe’i pleidleisiwyd yn gyntaf mewn rhestr o 100 Arwr Cymreig; aelod o Gymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion, ysgrifennai gerddi, ac enillodd un ohonynt mewn eisteddfod rhwng capeli; datblygodd atal dweud difrifol yn blentyn, a’i orchfygu’n raddol, gan adrodd darnau hir o William Morris gyda thiwtor llefaru ac ymarfer ei areithiau gyda chyfeillion; pennaeth ei Gyfrinfa yn 19 oed; yng nglofa Ty-Trist enillai tua deg swllt yr wythnos, a’r rhan fwyaf yn mynd i gynnal y teulu; gwrthododd ddefnyddio coed ail-law rhad yn y pwll am ei fod yn eu barnu’n anniogel.Aneurin Bevan ↗Wicipedia CymraegCymro a gwleidydd Llafur (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), aelod seneddol Glynebwy 1929–1960; arwr i’r chwith gwleidyddol, yn arbennig am sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG); areithiwr huawdl iawn er bod ganddo atal dweud pan yn ifanc; daeth yn gyntaf mewn arolwg o arwyr Cymru; dramateiddiwyd ei fywyd gan y dramodydd o Gymro Tim Price yn 2024 ar gyfer cynhyrchiad y Theatr Genedlaethol, Nye; yn dair ar ddeg aeth i weithio yn y pwll glo lleol; daeth y Gwasanaeth i fodolaeth ar 5 Gorffennaf 1948; gwladolwyd 2,688 o ysbytai yng Nghymru a Lloegr a daethant dan oruchwyliaeth Bevan; ar yr un pryd roedd yn gyfrifol am dai, pwnc dyrys yn sgil dinistr yr Ail Ryfel Byd; yn 1951 ymddiswyddodd fel Gweinidog Llafur mewn safiad yn erbyn cyflwyno taliadau am ddeintyddiaeth a sbectol.Bevan, Aneurin (1897 – 1960), politician and one of the founders of the Welfare State ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 15 Tachwedd 1897 yn 32 Charles Street, Tredegar, y chweched o ddeg plentyn David Bevan a Phoebe, merch John Prothero, gof lleol; glöwr a Bedyddiwr oedd David Bevan, hoff o lyfrau a cherddoriaeth, a bu ganddo ddylanwad mawr ar ei fab; gadawodd ysgol elfennol Sirhywi yn 1910, ond benthycai lyfrau o Lyfrgell y Gweithwyr a darllen yn eang ar economeg, athroniaeth a gwleidyddiaeth; dechreuodd weithio dan ddaear yn 1911 a phrofi’n löwr medrus; yn 1916 fe’i hetholwyd yn gadeirydd cyfrinfa leol Undeb y Glowyr; aeth ysgoloriaeth gan Undeb y Glowyr yn 1919 ag ef i’r Coleg Llafur Canolog yn Llundain am ddwy flynedd, lle ehangodd ei orwelion a dod yn ddadleuwr effeithiol; dychwelodd i Dredegar yn 1921; etholwyd i gyngor Tredegar yn 1922; yn ystod streic y glowyr 1926 dewiswyd ef yn asiant gan ei gangen, a phrofi’n drefnydd medrus; etholwyd i Gyngor Sir Fynwy 1928, ac yn 1929 olynodd Evan Davies yn AS Llafur Glynebwy, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd ei farw; buan y profodd yn ddadleuwr effeithiol yn Nhŷ’r Cyffredin, yn siarad yn arbennig ar ddiweithdra a’r diwydiant glo; fel Gweinidog Iechyd yn Llywodraeth Lafur 1945 gosododd sylfeini’r Wladwriaeth Les; rhoddodd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 ofal meddygol a deintyddol am ddim i bob aelod o’r cynllun Yswiriant Gwladol; gwladolwyd yr ysbytai a sefydlu byrddau rhanbarthol i’w rhedeg, wedi’u hariannu o drethi cenedlaethol; yn ei drafodaethau hir â’r meddygon, a barodd hyd 1948, profodd yn arbennig o amyneddgar a pharod i gyfaddawdu; ysgubodd Deddf Cymorth Gwladol 1948 yr hen Ddeddf y Tlodion ymaith a chyflwyno gwasanaethau lles cynhwysfawr; ac yntau hefyd yn Weinidog Tai, atgyweiriodd lawer o ddifrod y rhyfel i dai, darparu tai parod a rhoi cymorthdaliadau i awdurdodau lleol i gynnig cartrefi i’w rhentu; Gweinidog Llafur Ionawr 1951, gan ymddiswyddo yn Ebrill dros y cynllun i ddechrau codi tâl yn y gwasanaeth iechyd; arhosodd yn boblogaidd ymhlith pleidleiswyr ac aelodau’r blaid; trysorydd y blaid 1956, llefarydd ar faterion trefedigaethol a thramor; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur Hydref 1959, yn olynu James Griffiths; ysgrifennodd lawer o bamffledi ac erthyglau, yn enwedig yn Tribune, ac In Place of Fear (1952); priododd Jennie Lee, AS Llafur, yn 1934; bu farw 6 Gorffennaf 1960 yn Asheridge Farm, Chesham, swydd Buckingham, a’i amlosgi yng Nghroesyceiliog.
| Ganed | 15 Tachwedd 1897, 32 Charles Street, Tredegar |
|---|---|
| Gwaith | Glöwr yn Ty-Trist o dair ar ddeg oed |
| Coleg | Y Coleg Llafur Canolog, Llundain, 1919 hyd 1921 |
| AS | Glynebwy, 1929 hyd 1960 |
| Gweinidog Iechyd a Thai | 1945 hyd 1951 |
| Y GIG | Agorodd 5 Gorffennaf 1948 |
| Bu farw | 6 Gorffennaf 1960 |
Ganed Aneurin Bevan ar 15 Tachwedd 1897 yn 32 Charles Street, Tredegar, y chweched o ddeg plentyn David Bevan, glöwr a Bedyddiwr, a’i wraig Phoebe, merch i of. Carai ei dad lyfrau a cherddoriaeth a bu ganddo ddylanwad mawr ar ei fab.FfynonellauBevan, Aneurin (1897 – 1960), politician and one of the founders of the Welfare State ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 15 Tachwedd 1897 yn 32 Charles Street, Tredegar, y chweched o ddeg plentyn David Bevan a Phoebe, merch John Prothero, gof lleol; glöwr a Bedyddiwr oedd David Bevan, hoff o lyfrau a cherddoriaeth, a bu ganddo ddylanwad mawr ar ei fab; gadawodd ysgol elfennol Sirhywi yn 1910, ond benthycai lyfrau o Lyfrgell y Gweithwyr a darllen yn eang ar economeg, athroniaeth a gwleidyddiaeth; dechreuodd weithio dan ddaear yn 1911 a phrofi’n löwr medrus; yn 1916 fe’i hetholwyd yn gadeirydd cyfrinfa leol Undeb y Glowyr; aeth ysgoloriaeth gan Undeb y Glowyr yn 1919 ag ef i’r Coleg Llafur Canolog yn Llundain am ddwy flynedd, lle ehangodd ei orwelion a dod yn ddadleuwr effeithiol; dychwelodd i Dredegar yn 1921; etholwyd i gyngor Tredegar yn 1922; yn ystod streic y glowyr 1926 dewiswyd ef yn asiant gan ei gangen, a phrofi’n drefnydd medrus; etholwyd i Gyngor Sir Fynwy 1928, ac yn 1929 olynodd Evan Davies yn AS Llafur Glynebwy, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd ei farw; buan y profodd yn ddadleuwr effeithiol yn Nhŷ’r Cyffredin, yn siarad yn arbennig ar ddiweithdra a’r diwydiant glo; fel Gweinidog Iechyd yn Llywodraeth Lafur 1945 gosododd sylfeini’r Wladwriaeth Les; rhoddodd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 ofal meddygol a deintyddol am ddim i bob aelod o’r cynllun Yswiriant Gwladol; gwladolwyd yr ysbytai a sefydlu byrddau rhanbarthol i’w rhedeg, wedi’u hariannu o drethi cenedlaethol; yn ei drafodaethau hir â’r meddygon, a barodd hyd 1948, profodd yn arbennig o amyneddgar a pharod i gyfaddawdu; ysgubodd Deddf Cymorth Gwladol 1948 yr hen Ddeddf y Tlodion ymaith a chyflwyno gwasanaethau lles cynhwysfawr; ac yntau hefyd yn Weinidog Tai, atgyweiriodd lawer o ddifrod y rhyfel i dai, darparu tai parod a rhoi cymorthdaliadau i awdurdodau lleol i gynnig cartrefi i’w rhentu; Gweinidog Llafur Ionawr 1951, gan ymddiswyddo yn Ebrill dros y cynllun i ddechrau codi tâl yn y gwasanaeth iechyd; arhosodd yn boblogaidd ymhlith pleidleiswyr ac aelodau’r blaid; trysorydd y blaid 1956, llefarydd ar faterion trefedigaethol a thramor; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur Hydref 1959, yn olynu James Griffiths; ysgrifennodd lawer o bamffledi ac erthyglau, yn enwedig yn Tribune, ac In Place of Fear (1952); priododd Jennie Lee, AS Llafur, yn 1934; bu farw 6 Gorffennaf 1960 yn Asheridge Farm, Chesham, swydd Buckingham, a’i amlosgi yng Nghroesyceiliog.Aneurin Bevan ↗Wikipedia (Saesneg)Aneurin ‘Nye’ Bevan (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), gwleidydd Llafur o Gymro, sy’n nodedig am arwain y gwaith o greu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol fel Gweinidog Iechyd yn llywodraeth Clement Attlee, ac am ei gyfraniad ehangach i sefydlu’r wladwriaeth les; AS Glynebwy o 1929, am 31 o flynyddoedd; ystyrir yn eang yn un o wleidyddion asgell chwith mwyaf dylanwadol hanes Prydain; ffigur blaenllaw yn streic gyffredinol 1926; aelod ieuengaf y cabinet yn 47 oed, gyda thai hefyd dan ei ofal; wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar yn ei dref enedigol, arweiniodd yr ymgyrch am Wasanaeth Iechyd Gwladol yn rhoi gofal meddygol am ddim pan fo’i angen ledled y Deyrnas, waeth beth fo cyfoeth rhywun; er gwaethaf gwrthwynebiad pasiwyd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 a lansiwyd y gwasanaeth yn 1948, gan ddod â mwy na 2,500 o ysbytai iddo; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur yn 1959; arweiniodd ei farw at ‘lifeiriant o alar cenedlaethol’; yn 2004 fe’i pleidleisiwyd yn gyntaf mewn rhestr o 100 Arwr Cymreig; aelod o Gymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion, ysgrifennai gerddi, ac enillodd un ohonynt mewn eisteddfod rhwng capeli; datblygodd atal dweud difrifol yn blentyn, a’i orchfygu’n raddol, gan adrodd darnau hir o William Morris gyda thiwtor llefaru ac ymarfer ei areithiau gyda chyfeillion; pennaeth ei Gyfrinfa yn 19 oed; yng nglofa Ty-Trist enillai tua deg swllt yr wythnos, a’r rhan fwyaf yn mynd i gynnal y teulu; gwrthododd ddefnyddio coed ail-law rhad yn y pwll am ei fod yn eu barnu’n anniogel.
Yn fachgen roedd ganddo atal dweud drwg, ond benthycai lyfr ar ôl llyfr o Lyfrgell y Gweithwyr yn Nhredegar a darllen yn ddwfn mewn economeg, athroniaeth a gwleidyddiaeth. Ysgrifennai gerddi hefyd, ac enillodd un ohonynt wobr mewn eisteddfod rhwng y capeli.FfynonellauBevan, Aneurin (1897 – 1960), politician and one of the founders of the Welfare State ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 15 Tachwedd 1897 yn 32 Charles Street, Tredegar, y chweched o ddeg plentyn David Bevan a Phoebe, merch John Prothero, gof lleol; glöwr a Bedyddiwr oedd David Bevan, hoff o lyfrau a cherddoriaeth, a bu ganddo ddylanwad mawr ar ei fab; gadawodd ysgol elfennol Sirhywi yn 1910, ond benthycai lyfrau o Lyfrgell y Gweithwyr a darllen yn eang ar economeg, athroniaeth a gwleidyddiaeth; dechreuodd weithio dan ddaear yn 1911 a phrofi’n löwr medrus; yn 1916 fe’i hetholwyd yn gadeirydd cyfrinfa leol Undeb y Glowyr; aeth ysgoloriaeth gan Undeb y Glowyr yn 1919 ag ef i’r Coleg Llafur Canolog yn Llundain am ddwy flynedd, lle ehangodd ei orwelion a dod yn ddadleuwr effeithiol; dychwelodd i Dredegar yn 1921; etholwyd i gyngor Tredegar yn 1922; yn ystod streic y glowyr 1926 dewiswyd ef yn asiant gan ei gangen, a phrofi’n drefnydd medrus; etholwyd i Gyngor Sir Fynwy 1928, ac yn 1929 olynodd Evan Davies yn AS Llafur Glynebwy, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd ei farw; buan y profodd yn ddadleuwr effeithiol yn Nhŷ’r Cyffredin, yn siarad yn arbennig ar ddiweithdra a’r diwydiant glo; fel Gweinidog Iechyd yn Llywodraeth Lafur 1945 gosododd sylfeini’r Wladwriaeth Les; rhoddodd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 ofal meddygol a deintyddol am ddim i bob aelod o’r cynllun Yswiriant Gwladol; gwladolwyd yr ysbytai a sefydlu byrddau rhanbarthol i’w rhedeg, wedi’u hariannu o drethi cenedlaethol; yn ei drafodaethau hir â’r meddygon, a barodd hyd 1948, profodd yn arbennig o amyneddgar a pharod i gyfaddawdu; ysgubodd Deddf Cymorth Gwladol 1948 yr hen Ddeddf y Tlodion ymaith a chyflwyno gwasanaethau lles cynhwysfawr; ac yntau hefyd yn Weinidog Tai, atgyweiriodd lawer o ddifrod y rhyfel i dai, darparu tai parod a rhoi cymorthdaliadau i awdurdodau lleol i gynnig cartrefi i’w rhentu; Gweinidog Llafur Ionawr 1951, gan ymddiswyddo yn Ebrill dros y cynllun i ddechrau codi tâl yn y gwasanaeth iechyd; arhosodd yn boblogaidd ymhlith pleidleiswyr ac aelodau’r blaid; trysorydd y blaid 1956, llefarydd ar faterion trefedigaethol a thramor; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur Hydref 1959, yn olynu James Griffiths; ysgrifennodd lawer o bamffledi ac erthyglau, yn enwedig yn Tribune, ac In Place of Fear (1952); priododd Jennie Lee, AS Llafur, yn 1934; bu farw 6 Gorffennaf 1960 yn Asheridge Farm, Chesham, swydd Buckingham, a’i amlosgi yng Nghroesyceiliog.Aneurin Bevan ↗Wikipedia (Saesneg)Aneurin ‘Nye’ Bevan (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), gwleidydd Llafur o Gymro, sy’n nodedig am arwain y gwaith o greu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol fel Gweinidog Iechyd yn llywodraeth Clement Attlee, ac am ei gyfraniad ehangach i sefydlu’r wladwriaeth les; AS Glynebwy o 1929, am 31 o flynyddoedd; ystyrir yn eang yn un o wleidyddion asgell chwith mwyaf dylanwadol hanes Prydain; ffigur blaenllaw yn streic gyffredinol 1926; aelod ieuengaf y cabinet yn 47 oed, gyda thai hefyd dan ei ofal; wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar yn ei dref enedigol, arweiniodd yr ymgyrch am Wasanaeth Iechyd Gwladol yn rhoi gofal meddygol am ddim pan fo’i angen ledled y Deyrnas, waeth beth fo cyfoeth rhywun; er gwaethaf gwrthwynebiad pasiwyd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 a lansiwyd y gwasanaeth yn 1948, gan ddod â mwy na 2,500 o ysbytai iddo; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur yn 1959; arweiniodd ei farw at ‘lifeiriant o alar cenedlaethol’; yn 2004 fe’i pleidleisiwyd yn gyntaf mewn rhestr o 100 Arwr Cymreig; aelod o Gymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion, ysgrifennai gerddi, ac enillodd un ohonynt mewn eisteddfod rhwng capeli; datblygodd atal dweud difrifol yn blentyn, a’i orchfygu’n raddol, gan adrodd darnau hir o William Morris gyda thiwtor llefaru ac ymarfer ei areithiau gyda chyfeillion; pennaeth ei Gyfrinfa yn 19 oed; yng nglofa Ty-Trist enillai tua deg swllt yr wythnos, a’r rhan fwyaf yn mynd i gynnal y teulu; gwrthododd ddefnyddio coed ail-law rhad yn y pwll am ei fod yn eu barnu’n anniogel.
Yn dair ar ddeg gadawodd yr ysgol, a chyn hir roedd yn gweithio dan ddaear yng nglofa Ty-Trist, lle âi’r rhan fwyaf o’i ddeg swllt yr wythnos i gynnal y teulu. Daeth yn löwr medrus, a safai dros ddiogelwch ei gyd-lowyr, gan wrthod defnyddio coed ail-law rhad a farnai’n anniogel. Yn 1916, yn bedair ar bymtheg, fe’i dewiswyd yn gadeirydd cyfrinfa’r glowyr.FfynonellauBevan, Aneurin (1897 – 1960), politician and one of the founders of the Welfare State ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 15 Tachwedd 1897 yn 32 Charles Street, Tredegar, y chweched o ddeg plentyn David Bevan a Phoebe, merch John Prothero, gof lleol; glöwr a Bedyddiwr oedd David Bevan, hoff o lyfrau a cherddoriaeth, a bu ganddo ddylanwad mawr ar ei fab; gadawodd ysgol elfennol Sirhywi yn 1910, ond benthycai lyfrau o Lyfrgell y Gweithwyr a darllen yn eang ar economeg, athroniaeth a gwleidyddiaeth; dechreuodd weithio dan ddaear yn 1911 a phrofi’n löwr medrus; yn 1916 fe’i hetholwyd yn gadeirydd cyfrinfa leol Undeb y Glowyr; aeth ysgoloriaeth gan Undeb y Glowyr yn 1919 ag ef i’r Coleg Llafur Canolog yn Llundain am ddwy flynedd, lle ehangodd ei orwelion a dod yn ddadleuwr effeithiol; dychwelodd i Dredegar yn 1921; etholwyd i gyngor Tredegar yn 1922; yn ystod streic y glowyr 1926 dewiswyd ef yn asiant gan ei gangen, a phrofi’n drefnydd medrus; etholwyd i Gyngor Sir Fynwy 1928, ac yn 1929 olynodd Evan Davies yn AS Llafur Glynebwy, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd ei farw; buan y profodd yn ddadleuwr effeithiol yn Nhŷ’r Cyffredin, yn siarad yn arbennig ar ddiweithdra a’r diwydiant glo; fel Gweinidog Iechyd yn Llywodraeth Lafur 1945 gosododd sylfeini’r Wladwriaeth Les; rhoddodd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 ofal meddygol a deintyddol am ddim i bob aelod o’r cynllun Yswiriant Gwladol; gwladolwyd yr ysbytai a sefydlu byrddau rhanbarthol i’w rhedeg, wedi’u hariannu o drethi cenedlaethol; yn ei drafodaethau hir â’r meddygon, a barodd hyd 1948, profodd yn arbennig o amyneddgar a pharod i gyfaddawdu; ysgubodd Deddf Cymorth Gwladol 1948 yr hen Ddeddf y Tlodion ymaith a chyflwyno gwasanaethau lles cynhwysfawr; ac yntau hefyd yn Weinidog Tai, atgyweiriodd lawer o ddifrod y rhyfel i dai, darparu tai parod a rhoi cymorthdaliadau i awdurdodau lleol i gynnig cartrefi i’w rhentu; Gweinidog Llafur Ionawr 1951, gan ymddiswyddo yn Ebrill dros y cynllun i ddechrau codi tâl yn y gwasanaeth iechyd; arhosodd yn boblogaidd ymhlith pleidleiswyr ac aelodau’r blaid; trysorydd y blaid 1956, llefarydd ar faterion trefedigaethol a thramor; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur Hydref 1959, yn olynu James Griffiths; ysgrifennodd lawer o bamffledi ac erthyglau, yn enwedig yn Tribune, ac In Place of Fear (1952); priododd Jennie Lee, AS Llafur, yn 1934; bu farw 6 Gorffennaf 1960 yn Asheridge Farm, Chesham, swydd Buckingham, a’i amlosgi yng Nghroesyceiliog.Aneurin Bevan ↗Wikipedia (Saesneg)Aneurin ‘Nye’ Bevan (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), gwleidydd Llafur o Gymro, sy’n nodedig am arwain y gwaith o greu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol fel Gweinidog Iechyd yn llywodraeth Clement Attlee, ac am ei gyfraniad ehangach i sefydlu’r wladwriaeth les; AS Glynebwy o 1929, am 31 o flynyddoedd; ystyrir yn eang yn un o wleidyddion asgell chwith mwyaf dylanwadol hanes Prydain; ffigur blaenllaw yn streic gyffredinol 1926; aelod ieuengaf y cabinet yn 47 oed, gyda thai hefyd dan ei ofal; wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar yn ei dref enedigol, arweiniodd yr ymgyrch am Wasanaeth Iechyd Gwladol yn rhoi gofal meddygol am ddim pan fo’i angen ledled y Deyrnas, waeth beth fo cyfoeth rhywun; er gwaethaf gwrthwynebiad pasiwyd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 a lansiwyd y gwasanaeth yn 1948, gan ddod â mwy na 2,500 o ysbytai iddo; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur yn 1959; arweiniodd ei farw at ‘lifeiriant o alar cenedlaethol’; yn 2004 fe’i pleidleisiwyd yn gyntaf mewn rhestr o 100 Arwr Cymreig; aelod o Gymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion, ysgrifennai gerddi, ac enillodd un ohonynt mewn eisteddfod rhwng capeli; datblygodd atal dweud difrifol yn blentyn, a’i orchfygu’n raddol, gan adrodd darnau hir o William Morris gyda thiwtor llefaru ac ymarfer ei areithiau gyda chyfeillion; pennaeth ei Gyfrinfa yn 19 oed; yng nglofa Ty-Trist enillai tua deg swllt yr wythnos, a’r rhan fwyaf yn mynd i gynnal y teulu; gwrthododd ddefnyddio coed ail-law rhad yn y pwll am ei fod yn eu barnu’n anniogel.Aneurin Bevan ↗Wicipedia CymraegCymro a gwleidydd Llafur (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), aelod seneddol Glynebwy 1929–1960; arwr i’r chwith gwleidyddol, yn arbennig am sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG); areithiwr huawdl iawn er bod ganddo atal dweud pan yn ifanc; daeth yn gyntaf mewn arolwg o arwyr Cymru; dramateiddiwyd ei fywyd gan y dramodydd o Gymro Tim Price yn 2024 ar gyfer cynhyrchiad y Theatr Genedlaethol, Nye; yn dair ar ddeg aeth i weithio yn y pwll glo lleol; daeth y Gwasanaeth i fodolaeth ar 5 Gorffennaf 1948; gwladolwyd 2,688 o ysbytai yng Nghymru a Lloegr a daethant dan oruchwyliaeth Bevan; ar yr un pryd roedd yn gyfrifol am dai, pwnc dyrys yn sgil dinistr yr Ail Ryfel Byd; yn 1951 ymddiswyddodd fel Gweinidog Llafur mewn safiad yn erbyn cyflwyno taliadau am ddeintyddiaeth a sbectol.
Yn 1919 aeth ysgoloriaeth y glowyr ag ef i’r Coleg Llafur Canolog yn Llundain am ddwy flynedd. Yno, wrth adrodd darnau hir o William Morris gydag athro llefaru, ac yn ddiweddarach wrth ymarfer ei areithiau o flaen ei gyfeillion, gorchfygodd ei atal dweud yn raddol, a dod yn areithiwr huawdl iawn.FfynonellauBevan, Aneurin (1897 – 1960), politician and one of the founders of the Welfare State ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 15 Tachwedd 1897 yn 32 Charles Street, Tredegar, y chweched o ddeg plentyn David Bevan a Phoebe, merch John Prothero, gof lleol; glöwr a Bedyddiwr oedd David Bevan, hoff o lyfrau a cherddoriaeth, a bu ganddo ddylanwad mawr ar ei fab; gadawodd ysgol elfennol Sirhywi yn 1910, ond benthycai lyfrau o Lyfrgell y Gweithwyr a darllen yn eang ar economeg, athroniaeth a gwleidyddiaeth; dechreuodd weithio dan ddaear yn 1911 a phrofi’n löwr medrus; yn 1916 fe’i hetholwyd yn gadeirydd cyfrinfa leol Undeb y Glowyr; aeth ysgoloriaeth gan Undeb y Glowyr yn 1919 ag ef i’r Coleg Llafur Canolog yn Llundain am ddwy flynedd, lle ehangodd ei orwelion a dod yn ddadleuwr effeithiol; dychwelodd i Dredegar yn 1921; etholwyd i gyngor Tredegar yn 1922; yn ystod streic y glowyr 1926 dewiswyd ef yn asiant gan ei gangen, a phrofi’n drefnydd medrus; etholwyd i Gyngor Sir Fynwy 1928, ac yn 1929 olynodd Evan Davies yn AS Llafur Glynebwy, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd ei farw; buan y profodd yn ddadleuwr effeithiol yn Nhŷ’r Cyffredin, yn siarad yn arbennig ar ddiweithdra a’r diwydiant glo; fel Gweinidog Iechyd yn Llywodraeth Lafur 1945 gosododd sylfeini’r Wladwriaeth Les; rhoddodd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 ofal meddygol a deintyddol am ddim i bob aelod o’r cynllun Yswiriant Gwladol; gwladolwyd yr ysbytai a sefydlu byrddau rhanbarthol i’w rhedeg, wedi’u hariannu o drethi cenedlaethol; yn ei drafodaethau hir â’r meddygon, a barodd hyd 1948, profodd yn arbennig o amyneddgar a pharod i gyfaddawdu; ysgubodd Deddf Cymorth Gwladol 1948 yr hen Ddeddf y Tlodion ymaith a chyflwyno gwasanaethau lles cynhwysfawr; ac yntau hefyd yn Weinidog Tai, atgyweiriodd lawer o ddifrod y rhyfel i dai, darparu tai parod a rhoi cymorthdaliadau i awdurdodau lleol i gynnig cartrefi i’w rhentu; Gweinidog Llafur Ionawr 1951, gan ymddiswyddo yn Ebrill dros y cynllun i ddechrau codi tâl yn y gwasanaeth iechyd; arhosodd yn boblogaidd ymhlith pleidleiswyr ac aelodau’r blaid; trysorydd y blaid 1956, llefarydd ar faterion trefedigaethol a thramor; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur Hydref 1959, yn olynu James Griffiths; ysgrifennodd lawer o bamffledi ac erthyglau, yn enwedig yn Tribune, ac In Place of Fear (1952); priododd Jennie Lee, AS Llafur, yn 1934; bu farw 6 Gorffennaf 1960 yn Asheridge Farm, Chesham, swydd Buckingham, a’i amlosgi yng Nghroesyceiliog.Aneurin Bevan ↗Wikipedia (Saesneg)Aneurin ‘Nye’ Bevan (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), gwleidydd Llafur o Gymro, sy’n nodedig am arwain y gwaith o greu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol fel Gweinidog Iechyd yn llywodraeth Clement Attlee, ac am ei gyfraniad ehangach i sefydlu’r wladwriaeth les; AS Glynebwy o 1929, am 31 o flynyddoedd; ystyrir yn eang yn un o wleidyddion asgell chwith mwyaf dylanwadol hanes Prydain; ffigur blaenllaw yn streic gyffredinol 1926; aelod ieuengaf y cabinet yn 47 oed, gyda thai hefyd dan ei ofal; wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar yn ei dref enedigol, arweiniodd yr ymgyrch am Wasanaeth Iechyd Gwladol yn rhoi gofal meddygol am ddim pan fo’i angen ledled y Deyrnas, waeth beth fo cyfoeth rhywun; er gwaethaf gwrthwynebiad pasiwyd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 a lansiwyd y gwasanaeth yn 1948, gan ddod â mwy na 2,500 o ysbytai iddo; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur yn 1959; arweiniodd ei farw at ‘lifeiriant o alar cenedlaethol’; yn 2004 fe’i pleidleisiwyd yn gyntaf mewn rhestr o 100 Arwr Cymreig; aelod o Gymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion, ysgrifennai gerddi, ac enillodd un ohonynt mewn eisteddfod rhwng capeli; datblygodd atal dweud difrifol yn blentyn, a’i orchfygu’n raddol, gan adrodd darnau hir o William Morris gyda thiwtor llefaru ac ymarfer ei areithiau gyda chyfeillion; pennaeth ei Gyfrinfa yn 19 oed; yng nglofa Ty-Trist enillai tua deg swllt yr wythnos, a’r rhan fwyaf yn mynd i gynnal y teulu; gwrthododd ddefnyddio coed ail-law rhad yn y pwll am ei fod yn eu barnu’n anniogel.Aneurin Bevan ↗Wicipedia CymraegCymro a gwleidydd Llafur (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), aelod seneddol Glynebwy 1929–1960; arwr i’r chwith gwleidyddol, yn arbennig am sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG); areithiwr huawdl iawn er bod ganddo atal dweud pan yn ifanc; daeth yn gyntaf mewn arolwg o arwyr Cymru; dramateiddiwyd ei fywyd gan y dramodydd o Gymro Tim Price yn 2024 ar gyfer cynhyrchiad y Theatr Genedlaethol, Nye; yn dair ar ddeg aeth i weithio yn y pwll glo lleol; daeth y Gwasanaeth i fodolaeth ar 5 Gorffennaf 1948; gwladolwyd 2,688 o ysbytai yng Nghymru a Lloegr a daethant dan oruchwyliaeth Bevan; ar yr un pryd roedd yn gyfrifol am dai, pwnc dyrys yn sgil dinistr yr Ail Ryfel Byd; yn 1951 ymddiswyddodd fel Gweinidog Llafur mewn safiad yn erbyn cyflwyno taliadau am ddeintyddiaeth a sbectol.
Yn ôl yn Nhredegar fe’i hetholwyd i gyngor y dref yn 1922. Yn streic y glowyr yn 1926 dewisodd ei gangen ef yn asiant iddi, a phrofodd yn drefnydd medrus. Yn 1928 fe’i hetholwyd i Gyngor Sir Fynwy, ac yn 1929 anfonodd pobl Glynebwy ef i’r Senedd. Gwasanaethodd hwy am un mlynedd ar ddeg ar hugain, hyd ei farw.FfynonellauBevan, Aneurin (1897 – 1960), politician and one of the founders of the Welfare State ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 15 Tachwedd 1897 yn 32 Charles Street, Tredegar, y chweched o ddeg plentyn David Bevan a Phoebe, merch John Prothero, gof lleol; glöwr a Bedyddiwr oedd David Bevan, hoff o lyfrau a cherddoriaeth, a bu ganddo ddylanwad mawr ar ei fab; gadawodd ysgol elfennol Sirhywi yn 1910, ond benthycai lyfrau o Lyfrgell y Gweithwyr a darllen yn eang ar economeg, athroniaeth a gwleidyddiaeth; dechreuodd weithio dan ddaear yn 1911 a phrofi’n löwr medrus; yn 1916 fe’i hetholwyd yn gadeirydd cyfrinfa leol Undeb y Glowyr; aeth ysgoloriaeth gan Undeb y Glowyr yn 1919 ag ef i’r Coleg Llafur Canolog yn Llundain am ddwy flynedd, lle ehangodd ei orwelion a dod yn ddadleuwr effeithiol; dychwelodd i Dredegar yn 1921; etholwyd i gyngor Tredegar yn 1922; yn ystod streic y glowyr 1926 dewiswyd ef yn asiant gan ei gangen, a phrofi’n drefnydd medrus; etholwyd i Gyngor Sir Fynwy 1928, ac yn 1929 olynodd Evan Davies yn AS Llafur Glynebwy, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd ei farw; buan y profodd yn ddadleuwr effeithiol yn Nhŷ’r Cyffredin, yn siarad yn arbennig ar ddiweithdra a’r diwydiant glo; fel Gweinidog Iechyd yn Llywodraeth Lafur 1945 gosododd sylfeini’r Wladwriaeth Les; rhoddodd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 ofal meddygol a deintyddol am ddim i bob aelod o’r cynllun Yswiriant Gwladol; gwladolwyd yr ysbytai a sefydlu byrddau rhanbarthol i’w rhedeg, wedi’u hariannu o drethi cenedlaethol; yn ei drafodaethau hir â’r meddygon, a barodd hyd 1948, profodd yn arbennig o amyneddgar a pharod i gyfaddawdu; ysgubodd Deddf Cymorth Gwladol 1948 yr hen Ddeddf y Tlodion ymaith a chyflwyno gwasanaethau lles cynhwysfawr; ac yntau hefyd yn Weinidog Tai, atgyweiriodd lawer o ddifrod y rhyfel i dai, darparu tai parod a rhoi cymorthdaliadau i awdurdodau lleol i gynnig cartrefi i’w rhentu; Gweinidog Llafur Ionawr 1951, gan ymddiswyddo yn Ebrill dros y cynllun i ddechrau codi tâl yn y gwasanaeth iechyd; arhosodd yn boblogaidd ymhlith pleidleiswyr ac aelodau’r blaid; trysorydd y blaid 1956, llefarydd ar faterion trefedigaethol a thramor; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur Hydref 1959, yn olynu James Griffiths; ysgrifennodd lawer o bamffledi ac erthyglau, yn enwedig yn Tribune, ac In Place of Fear (1952); priododd Jennie Lee, AS Llafur, yn 1934; bu farw 6 Gorffennaf 1960 yn Asheridge Farm, Chesham, swydd Buckingham, a’i amlosgi yng Nghroesyceiliog.Aneurin Bevan ↗Wikipedia (Saesneg)Aneurin ‘Nye’ Bevan (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), gwleidydd Llafur o Gymro, sy’n nodedig am arwain y gwaith o greu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol fel Gweinidog Iechyd yn llywodraeth Clement Attlee, ac am ei gyfraniad ehangach i sefydlu’r wladwriaeth les; AS Glynebwy o 1929, am 31 o flynyddoedd; ystyrir yn eang yn un o wleidyddion asgell chwith mwyaf dylanwadol hanes Prydain; ffigur blaenllaw yn streic gyffredinol 1926; aelod ieuengaf y cabinet yn 47 oed, gyda thai hefyd dan ei ofal; wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar yn ei dref enedigol, arweiniodd yr ymgyrch am Wasanaeth Iechyd Gwladol yn rhoi gofal meddygol am ddim pan fo’i angen ledled y Deyrnas, waeth beth fo cyfoeth rhywun; er gwaethaf gwrthwynebiad pasiwyd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 a lansiwyd y gwasanaeth yn 1948, gan ddod â mwy na 2,500 o ysbytai iddo; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur yn 1959; arweiniodd ei farw at ‘lifeiriant o alar cenedlaethol’; yn 2004 fe’i pleidleisiwyd yn gyntaf mewn rhestr o 100 Arwr Cymreig; aelod o Gymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion, ysgrifennai gerddi, ac enillodd un ohonynt mewn eisteddfod rhwng capeli; datblygodd atal dweud difrifol yn blentyn, a’i orchfygu’n raddol, gan adrodd darnau hir o William Morris gyda thiwtor llefaru ac ymarfer ei areithiau gyda chyfeillion; pennaeth ei Gyfrinfa yn 19 oed; yng nglofa Ty-Trist enillai tua deg swllt yr wythnos, a’r rhan fwyaf yn mynd i gynnal y teulu; gwrthododd ddefnyddio coed ail-law rhad yn y pwll am ei fod yn eu barnu’n anniogel.
Yn Nhŷ’r Cyffredin daeth yn gyflym yn ddadleuwr grymus, yn siarad yn anad dim dros y di-waith a thros y maes glo.FfynhonnellBevan, Aneurin (1897 – 1960), politician and one of the founders of the Welfare State ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 15 Tachwedd 1897 yn 32 Charles Street, Tredegar, y chweched o ddeg plentyn David Bevan a Phoebe, merch John Prothero, gof lleol; glöwr a Bedyddiwr oedd David Bevan, hoff o lyfrau a cherddoriaeth, a bu ganddo ddylanwad mawr ar ei fab; gadawodd ysgol elfennol Sirhywi yn 1910, ond benthycai lyfrau o Lyfrgell y Gweithwyr a darllen yn eang ar economeg, athroniaeth a gwleidyddiaeth; dechreuodd weithio dan ddaear yn 1911 a phrofi’n löwr medrus; yn 1916 fe’i hetholwyd yn gadeirydd cyfrinfa leol Undeb y Glowyr; aeth ysgoloriaeth gan Undeb y Glowyr yn 1919 ag ef i’r Coleg Llafur Canolog yn Llundain am ddwy flynedd, lle ehangodd ei orwelion a dod yn ddadleuwr effeithiol; dychwelodd i Dredegar yn 1921; etholwyd i gyngor Tredegar yn 1922; yn ystod streic y glowyr 1926 dewiswyd ef yn asiant gan ei gangen, a phrofi’n drefnydd medrus; etholwyd i Gyngor Sir Fynwy 1928, ac yn 1929 olynodd Evan Davies yn AS Llafur Glynebwy, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd ei farw; buan y profodd yn ddadleuwr effeithiol yn Nhŷ’r Cyffredin, yn siarad yn arbennig ar ddiweithdra a’r diwydiant glo; fel Gweinidog Iechyd yn Llywodraeth Lafur 1945 gosododd sylfeini’r Wladwriaeth Les; rhoddodd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 ofal meddygol a deintyddol am ddim i bob aelod o’r cynllun Yswiriant Gwladol; gwladolwyd yr ysbytai a sefydlu byrddau rhanbarthol i’w rhedeg, wedi’u hariannu o drethi cenedlaethol; yn ei drafodaethau hir â’r meddygon, a barodd hyd 1948, profodd yn arbennig o amyneddgar a pharod i gyfaddawdu; ysgubodd Deddf Cymorth Gwladol 1948 yr hen Ddeddf y Tlodion ymaith a chyflwyno gwasanaethau lles cynhwysfawr; ac yntau hefyd yn Weinidog Tai, atgyweiriodd lawer o ddifrod y rhyfel i dai, darparu tai parod a rhoi cymorthdaliadau i awdurdodau lleol i gynnig cartrefi i’w rhentu; Gweinidog Llafur Ionawr 1951, gan ymddiswyddo yn Ebrill dros y cynllun i ddechrau codi tâl yn y gwasanaeth iechyd; arhosodd yn boblogaidd ymhlith pleidleiswyr ac aelodau’r blaid; trysorydd y blaid 1956, llefarydd ar faterion trefedigaethol a thramor; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur Hydref 1959, yn olynu James Griffiths; ysgrifennodd lawer o bamffledi ac erthyglau, yn enwedig yn Tribune, ac In Place of Fear (1952); priododd Jennie Lee, AS Llafur, yn 1934; bu farw 6 Gorffennaf 1960 yn Asheridge Farm, Chesham, swydd Buckingham, a’i amlosgi yng Nghroesyceiliog.
Roedd gan Dredegar rywbeth prin: Cymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar, lle talai’r gweithwyr i mewn gyda’i gilydd fel y câi teuluoedd feddyg a moddion pan oedd eu hangen. Dyma’r patrwm ar gyfer y gwasanaeth a roddai Bevan i Brydain gyfan.FfynhonnellAneurin Bevan ↗Wikipedia (Saesneg)Aneurin ‘Nye’ Bevan (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), gwleidydd Llafur o Gymro, sy’n nodedig am arwain y gwaith o greu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol fel Gweinidog Iechyd yn llywodraeth Clement Attlee, ac am ei gyfraniad ehangach i sefydlu’r wladwriaeth les; AS Glynebwy o 1929, am 31 o flynyddoedd; ystyrir yn eang yn un o wleidyddion asgell chwith mwyaf dylanwadol hanes Prydain; ffigur blaenllaw yn streic gyffredinol 1926; aelod ieuengaf y cabinet yn 47 oed, gyda thai hefyd dan ei ofal; wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar yn ei dref enedigol, arweiniodd yr ymgyrch am Wasanaeth Iechyd Gwladol yn rhoi gofal meddygol am ddim pan fo’i angen ledled y Deyrnas, waeth beth fo cyfoeth rhywun; er gwaethaf gwrthwynebiad pasiwyd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 a lansiwyd y gwasanaeth yn 1948, gan ddod â mwy na 2,500 o ysbytai iddo; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur yn 1959; arweiniodd ei farw at ‘lifeiriant o alar cenedlaethol’; yn 2004 fe’i pleidleisiwyd yn gyntaf mewn rhestr o 100 Arwr Cymreig; aelod o Gymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion, ysgrifennai gerddi, ac enillodd un ohonynt mewn eisteddfod rhwng capeli; datblygodd atal dweud difrifol yn blentyn, a’i orchfygu’n raddol, gan adrodd darnau hir o William Morris gyda thiwtor llefaru ac ymarfer ei areithiau gyda chyfeillion; pennaeth ei Gyfrinfa yn 19 oed; yng nglofa Ty-Trist enillai tua deg swllt yr wythnos, a’r rhan fwyaf yn mynd i gynnal y teulu; gwrthododd ddefnyddio coed ail-law rhad yn y pwll am ei fod yn eu barnu’n anniogel.
Pan enillodd Llafur yn 1945, gwnaeth Clement Attlee Bevan yn Weinidog Iechyd, aelod ieuengaf y Cabinet yn saith a deugain oed. Addawodd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 ofal meddygol a deintyddol am ddim pan fo’i angen, wedi’i dalu o drethi cenedlaethol. Dygwyd yr ysbytai, dros ddwy fil a hanner ohonynt, i un gwasanaeth, ac yn y trafodaethau hir â’r meddygon a barodd hyd 1948 bu’n amyneddgar ac yn barod i gytuno.FfynonellauBevan, Aneurin (1897 – 1960), politician and one of the founders of the Welfare State ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 15 Tachwedd 1897 yn 32 Charles Street, Tredegar, y chweched o ddeg plentyn David Bevan a Phoebe, merch John Prothero, gof lleol; glöwr a Bedyddiwr oedd David Bevan, hoff o lyfrau a cherddoriaeth, a bu ganddo ddylanwad mawr ar ei fab; gadawodd ysgol elfennol Sirhywi yn 1910, ond benthycai lyfrau o Lyfrgell y Gweithwyr a darllen yn eang ar economeg, athroniaeth a gwleidyddiaeth; dechreuodd weithio dan ddaear yn 1911 a phrofi’n löwr medrus; yn 1916 fe’i hetholwyd yn gadeirydd cyfrinfa leol Undeb y Glowyr; aeth ysgoloriaeth gan Undeb y Glowyr yn 1919 ag ef i’r Coleg Llafur Canolog yn Llundain am ddwy flynedd, lle ehangodd ei orwelion a dod yn ddadleuwr effeithiol; dychwelodd i Dredegar yn 1921; etholwyd i gyngor Tredegar yn 1922; yn ystod streic y glowyr 1926 dewiswyd ef yn asiant gan ei gangen, a phrofi’n drefnydd medrus; etholwyd i Gyngor Sir Fynwy 1928, ac yn 1929 olynodd Evan Davies yn AS Llafur Glynebwy, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd ei farw; buan y profodd yn ddadleuwr effeithiol yn Nhŷ’r Cyffredin, yn siarad yn arbennig ar ddiweithdra a’r diwydiant glo; fel Gweinidog Iechyd yn Llywodraeth Lafur 1945 gosododd sylfeini’r Wladwriaeth Les; rhoddodd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 ofal meddygol a deintyddol am ddim i bob aelod o’r cynllun Yswiriant Gwladol; gwladolwyd yr ysbytai a sefydlu byrddau rhanbarthol i’w rhedeg, wedi’u hariannu o drethi cenedlaethol; yn ei drafodaethau hir â’r meddygon, a barodd hyd 1948, profodd yn arbennig o amyneddgar a pharod i gyfaddawdu; ysgubodd Deddf Cymorth Gwladol 1948 yr hen Ddeddf y Tlodion ymaith a chyflwyno gwasanaethau lles cynhwysfawr; ac yntau hefyd yn Weinidog Tai, atgyweiriodd lawer o ddifrod y rhyfel i dai, darparu tai parod a rhoi cymorthdaliadau i awdurdodau lleol i gynnig cartrefi i’w rhentu; Gweinidog Llafur Ionawr 1951, gan ymddiswyddo yn Ebrill dros y cynllun i ddechrau codi tâl yn y gwasanaeth iechyd; arhosodd yn boblogaidd ymhlith pleidleiswyr ac aelodau’r blaid; trysorydd y blaid 1956, llefarydd ar faterion trefedigaethol a thramor; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur Hydref 1959, yn olynu James Griffiths; ysgrifennodd lawer o bamffledi ac erthyglau, yn enwedig yn Tribune, ac In Place of Fear (1952); priododd Jennie Lee, AS Llafur, yn 1934; bu farw 6 Gorffennaf 1960 yn Asheridge Farm, Chesham, swydd Buckingham, a’i amlosgi yng Nghroesyceiliog.Aneurin Bevan ↗Wikipedia (Saesneg)Aneurin ‘Nye’ Bevan (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), gwleidydd Llafur o Gymro, sy’n nodedig am arwain y gwaith o greu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol fel Gweinidog Iechyd yn llywodraeth Clement Attlee, ac am ei gyfraniad ehangach i sefydlu’r wladwriaeth les; AS Glynebwy o 1929, am 31 o flynyddoedd; ystyrir yn eang yn un o wleidyddion asgell chwith mwyaf dylanwadol hanes Prydain; ffigur blaenllaw yn streic gyffredinol 1926; aelod ieuengaf y cabinet yn 47 oed, gyda thai hefyd dan ei ofal; wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar yn ei dref enedigol, arweiniodd yr ymgyrch am Wasanaeth Iechyd Gwladol yn rhoi gofal meddygol am ddim pan fo’i angen ledled y Deyrnas, waeth beth fo cyfoeth rhywun; er gwaethaf gwrthwynebiad pasiwyd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 a lansiwyd y gwasanaeth yn 1948, gan ddod â mwy na 2,500 o ysbytai iddo; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur yn 1959; arweiniodd ei farw at ‘lifeiriant o alar cenedlaethol’; yn 2004 fe’i pleidleisiwyd yn gyntaf mewn rhestr o 100 Arwr Cymreig; aelod o Gymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion, ysgrifennai gerddi, ac enillodd un ohonynt mewn eisteddfod rhwng capeli; datblygodd atal dweud difrifol yn blentyn, a’i orchfygu’n raddol, gan adrodd darnau hir o William Morris gyda thiwtor llefaru ac ymarfer ei areithiau gyda chyfeillion; pennaeth ei Gyfrinfa yn 19 oed; yng nglofa Ty-Trist enillai tua deg swllt yr wythnos, a’r rhan fwyaf yn mynd i gynnal y teulu; gwrthododd ddefnyddio coed ail-law rhad yn y pwll am ei fod yn eu barnu’n anniogel.Aneurin Bevan ↗Wicipedia CymraegCymro a gwleidydd Llafur (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), aelod seneddol Glynebwy 1929–1960; arwr i’r chwith gwleidyddol, yn arbennig am sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG); areithiwr huawdl iawn er bod ganddo atal dweud pan yn ifanc; daeth yn gyntaf mewn arolwg o arwyr Cymru; dramateiddiwyd ei fywyd gan y dramodydd o Gymro Tim Price yn 2024 ar gyfer cynhyrchiad y Theatr Genedlaethol, Nye; yn dair ar ddeg aeth i weithio yn y pwll glo lleol; daeth y Gwasanaeth i fodolaeth ar 5 Gorffennaf 1948; gwladolwyd 2,688 o ysbytai yng Nghymru a Lloegr a daethant dan oruchwyliaeth Bevan; ar yr un pryd roedd yn gyfrifol am dai, pwnc dyrys yn sgil dinistr yr Ail Ryfel Byd; yn 1951 ymddiswyddodd fel Gweinidog Llafur mewn safiad yn erbyn cyflwyno taliadau am ddeintyddiaeth a sbectol.
Ar 5 Gorffennaf 1948 agorodd y Gwasanaeth Iechyd Gwladol. Am y tro cyntaf gallai unrhyw un ym Mhrydain, yn gyfoethog neu’n dlawd, weld meddyg neu fynd i’r ysbyty heb dalu.FfynonellauAneurin Bevan ↗Wicipedia CymraegCymro a gwleidydd Llafur (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), aelod seneddol Glynebwy 1929–1960; arwr i’r chwith gwleidyddol, yn arbennig am sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG); areithiwr huawdl iawn er bod ganddo atal dweud pan yn ifanc; daeth yn gyntaf mewn arolwg o arwyr Cymru; dramateiddiwyd ei fywyd gan y dramodydd o Gymro Tim Price yn 2024 ar gyfer cynhyrchiad y Theatr Genedlaethol, Nye; yn dair ar ddeg aeth i weithio yn y pwll glo lleol; daeth y Gwasanaeth i fodolaeth ar 5 Gorffennaf 1948; gwladolwyd 2,688 o ysbytai yng Nghymru a Lloegr a daethant dan oruchwyliaeth Bevan; ar yr un pryd roedd yn gyfrifol am dai, pwnc dyrys yn sgil dinistr yr Ail Ryfel Byd; yn 1951 ymddiswyddodd fel Gweinidog Llafur mewn safiad yn erbyn cyflwyno taliadau am ddeintyddiaeth a sbectol.Aneurin Bevan ↗Wikipedia (Saesneg)Aneurin ‘Nye’ Bevan (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), gwleidydd Llafur o Gymro, sy’n nodedig am arwain y gwaith o greu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol fel Gweinidog Iechyd yn llywodraeth Clement Attlee, ac am ei gyfraniad ehangach i sefydlu’r wladwriaeth les; AS Glynebwy o 1929, am 31 o flynyddoedd; ystyrir yn eang yn un o wleidyddion asgell chwith mwyaf dylanwadol hanes Prydain; ffigur blaenllaw yn streic gyffredinol 1926; aelod ieuengaf y cabinet yn 47 oed, gyda thai hefyd dan ei ofal; wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar yn ei dref enedigol, arweiniodd yr ymgyrch am Wasanaeth Iechyd Gwladol yn rhoi gofal meddygol am ddim pan fo’i angen ledled y Deyrnas, waeth beth fo cyfoeth rhywun; er gwaethaf gwrthwynebiad pasiwyd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 a lansiwyd y gwasanaeth yn 1948, gan ddod â mwy na 2,500 o ysbytai iddo; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur yn 1959; arweiniodd ei farw at ‘lifeiriant o alar cenedlaethol’; yn 2004 fe’i pleidleisiwyd yn gyntaf mewn rhestr o 100 Arwr Cymreig; aelod o Gymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion, ysgrifennai gerddi, ac enillodd un ohonynt mewn eisteddfod rhwng capeli; datblygodd atal dweud difrifol yn blentyn, a’i orchfygu’n raddol, gan adrodd darnau hir o William Morris gyda thiwtor llefaru ac ymarfer ei areithiau gyda chyfeillion; pennaeth ei Gyfrinfa yn 19 oed; yng nglofa Ty-Trist enillai tua deg swllt yr wythnos, a’r rhan fwyaf yn mynd i gynnal y teulu; gwrthododd ddefnyddio coed ail-law rhad yn y pwll am ei fod yn eu barnu’n anniogel.
Yr un flwyddyn ysgubodd Deddf Cymorth Gwladol yr hen Ddeddf y Tlodion ymaith a dod â gwasanaethau lles llawn i mewn. Fe’i cyfrifir yn un o sylfaenwyr y wladwriaeth les.FfynonellauBevan, Aneurin (1897 – 1960), politician and one of the founders of the Welfare State ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 15 Tachwedd 1897 yn 32 Charles Street, Tredegar, y chweched o ddeg plentyn David Bevan a Phoebe, merch John Prothero, gof lleol; glöwr a Bedyddiwr oedd David Bevan, hoff o lyfrau a cherddoriaeth, a bu ganddo ddylanwad mawr ar ei fab; gadawodd ysgol elfennol Sirhywi yn 1910, ond benthycai lyfrau o Lyfrgell y Gweithwyr a darllen yn eang ar economeg, athroniaeth a gwleidyddiaeth; dechreuodd weithio dan ddaear yn 1911 a phrofi’n löwr medrus; yn 1916 fe’i hetholwyd yn gadeirydd cyfrinfa leol Undeb y Glowyr; aeth ysgoloriaeth gan Undeb y Glowyr yn 1919 ag ef i’r Coleg Llafur Canolog yn Llundain am ddwy flynedd, lle ehangodd ei orwelion a dod yn ddadleuwr effeithiol; dychwelodd i Dredegar yn 1921; etholwyd i gyngor Tredegar yn 1922; yn ystod streic y glowyr 1926 dewiswyd ef yn asiant gan ei gangen, a phrofi’n drefnydd medrus; etholwyd i Gyngor Sir Fynwy 1928, ac yn 1929 olynodd Evan Davies yn AS Llafur Glynebwy, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd ei farw; buan y profodd yn ddadleuwr effeithiol yn Nhŷ’r Cyffredin, yn siarad yn arbennig ar ddiweithdra a’r diwydiant glo; fel Gweinidog Iechyd yn Llywodraeth Lafur 1945 gosododd sylfeini’r Wladwriaeth Les; rhoddodd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 ofal meddygol a deintyddol am ddim i bob aelod o’r cynllun Yswiriant Gwladol; gwladolwyd yr ysbytai a sefydlu byrddau rhanbarthol i’w rhedeg, wedi’u hariannu o drethi cenedlaethol; yn ei drafodaethau hir â’r meddygon, a barodd hyd 1948, profodd yn arbennig o amyneddgar a pharod i gyfaddawdu; ysgubodd Deddf Cymorth Gwladol 1948 yr hen Ddeddf y Tlodion ymaith a chyflwyno gwasanaethau lles cynhwysfawr; ac yntau hefyd yn Weinidog Tai, atgyweiriodd lawer o ddifrod y rhyfel i dai, darparu tai parod a rhoi cymorthdaliadau i awdurdodau lleol i gynnig cartrefi i’w rhentu; Gweinidog Llafur Ionawr 1951, gan ymddiswyddo yn Ebrill dros y cynllun i ddechrau codi tâl yn y gwasanaeth iechyd; arhosodd yn boblogaidd ymhlith pleidleiswyr ac aelodau’r blaid; trysorydd y blaid 1956, llefarydd ar faterion trefedigaethol a thramor; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur Hydref 1959, yn olynu James Griffiths; ysgrifennodd lawer o bamffledi ac erthyglau, yn enwedig yn Tribune, ac In Place of Fear (1952); priododd Jennie Lee, AS Llafur, yn 1934; bu farw 6 Gorffennaf 1960 yn Asheridge Farm, Chesham, swydd Buckingham, a’i amlosgi yng Nghroesyceiliog.Aneurin Bevan ↗Wikipedia (Saesneg)Aneurin ‘Nye’ Bevan (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), gwleidydd Llafur o Gymro, sy’n nodedig am arwain y gwaith o greu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol fel Gweinidog Iechyd yn llywodraeth Clement Attlee, ac am ei gyfraniad ehangach i sefydlu’r wladwriaeth les; AS Glynebwy o 1929, am 31 o flynyddoedd; ystyrir yn eang yn un o wleidyddion asgell chwith mwyaf dylanwadol hanes Prydain; ffigur blaenllaw yn streic gyffredinol 1926; aelod ieuengaf y cabinet yn 47 oed, gyda thai hefyd dan ei ofal; wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar yn ei dref enedigol, arweiniodd yr ymgyrch am Wasanaeth Iechyd Gwladol yn rhoi gofal meddygol am ddim pan fo’i angen ledled y Deyrnas, waeth beth fo cyfoeth rhywun; er gwaethaf gwrthwynebiad pasiwyd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 a lansiwyd y gwasanaeth yn 1948, gan ddod â mwy na 2,500 o ysbytai iddo; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur yn 1959; arweiniodd ei farw at ‘lifeiriant o alar cenedlaethol’; yn 2004 fe’i pleidleisiwyd yn gyntaf mewn rhestr o 100 Arwr Cymreig; aelod o Gymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion, ysgrifennai gerddi, ac enillodd un ohonynt mewn eisteddfod rhwng capeli; datblygodd atal dweud difrifol yn blentyn, a’i orchfygu’n raddol, gan adrodd darnau hir o William Morris gyda thiwtor llefaru ac ymarfer ei areithiau gyda chyfeillion; pennaeth ei Gyfrinfa yn 19 oed; yng nglofa Ty-Trist enillai tua deg swllt yr wythnos, a’r rhan fwyaf yn mynd i gynnal y teulu; gwrthododd ddefnyddio coed ail-law rhad yn y pwll am ei fod yn eu barnu’n anniogel.
Roedd Bevan hefyd yn weinidog tai. Wedi dinistr y rhyfel atgyweiriodd gartrefi a ddifrodwyd, darparodd dai parod, a rhoddodd arian i’r cynghorau i adeiladu cartrefi i deuluoedd eu rhentu.FfynonellauBevan, Aneurin (1897 – 1960), politician and one of the founders of the Welfare State ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 15 Tachwedd 1897 yn 32 Charles Street, Tredegar, y chweched o ddeg plentyn David Bevan a Phoebe, merch John Prothero, gof lleol; glöwr a Bedyddiwr oedd David Bevan, hoff o lyfrau a cherddoriaeth, a bu ganddo ddylanwad mawr ar ei fab; gadawodd ysgol elfennol Sirhywi yn 1910, ond benthycai lyfrau o Lyfrgell y Gweithwyr a darllen yn eang ar economeg, athroniaeth a gwleidyddiaeth; dechreuodd weithio dan ddaear yn 1911 a phrofi’n löwr medrus; yn 1916 fe’i hetholwyd yn gadeirydd cyfrinfa leol Undeb y Glowyr; aeth ysgoloriaeth gan Undeb y Glowyr yn 1919 ag ef i’r Coleg Llafur Canolog yn Llundain am ddwy flynedd, lle ehangodd ei orwelion a dod yn ddadleuwr effeithiol; dychwelodd i Dredegar yn 1921; etholwyd i gyngor Tredegar yn 1922; yn ystod streic y glowyr 1926 dewiswyd ef yn asiant gan ei gangen, a phrofi’n drefnydd medrus; etholwyd i Gyngor Sir Fynwy 1928, ac yn 1929 olynodd Evan Davies yn AS Llafur Glynebwy, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd ei farw; buan y profodd yn ddadleuwr effeithiol yn Nhŷ’r Cyffredin, yn siarad yn arbennig ar ddiweithdra a’r diwydiant glo; fel Gweinidog Iechyd yn Llywodraeth Lafur 1945 gosododd sylfeini’r Wladwriaeth Les; rhoddodd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 ofal meddygol a deintyddol am ddim i bob aelod o’r cynllun Yswiriant Gwladol; gwladolwyd yr ysbytai a sefydlu byrddau rhanbarthol i’w rhedeg, wedi’u hariannu o drethi cenedlaethol; yn ei drafodaethau hir â’r meddygon, a barodd hyd 1948, profodd yn arbennig o amyneddgar a pharod i gyfaddawdu; ysgubodd Deddf Cymorth Gwladol 1948 yr hen Ddeddf y Tlodion ymaith a chyflwyno gwasanaethau lles cynhwysfawr; ac yntau hefyd yn Weinidog Tai, atgyweiriodd lawer o ddifrod y rhyfel i dai, darparu tai parod a rhoi cymorthdaliadau i awdurdodau lleol i gynnig cartrefi i’w rhentu; Gweinidog Llafur Ionawr 1951, gan ymddiswyddo yn Ebrill dros y cynllun i ddechrau codi tâl yn y gwasanaeth iechyd; arhosodd yn boblogaidd ymhlith pleidleiswyr ac aelodau’r blaid; trysorydd y blaid 1956, llefarydd ar faterion trefedigaethol a thramor; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur Hydref 1959, yn olynu James Griffiths; ysgrifennodd lawer o bamffledi ac erthyglau, yn enwedig yn Tribune, ac In Place of Fear (1952); priododd Jennie Lee, AS Llafur, yn 1934; bu farw 6 Gorffennaf 1960 yn Asheridge Farm, Chesham, swydd Buckingham, a’i amlosgi yng Nghroesyceiliog.Aneurin Bevan ↗Wicipedia CymraegCymro a gwleidydd Llafur (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), aelod seneddol Glynebwy 1929–1960; arwr i’r chwith gwleidyddol, yn arbennig am sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG); areithiwr huawdl iawn er bod ganddo atal dweud pan yn ifanc; daeth yn gyntaf mewn arolwg o arwyr Cymru; dramateiddiwyd ei fywyd gan y dramodydd o Gymro Tim Price yn 2024 ar gyfer cynhyrchiad y Theatr Genedlaethol, Nye; yn dair ar ddeg aeth i weithio yn y pwll glo lleol; daeth y Gwasanaeth i fodolaeth ar 5 Gorffennaf 1948; gwladolwyd 2,688 o ysbytai yng Nghymru a Lloegr a daethant dan oruchwyliaeth Bevan; ar yr un pryd roedd yn gyfrifol am dai, pwnc dyrys yn sgil dinistr yr Ail Ryfel Byd; yn 1951 ymddiswyddodd fel Gweinidog Llafur mewn safiad yn erbyn cyflwyno taliadau am ddeintyddiaeth a sbectol.
Yn 1951 daeth yn Weinidog Llafur, ond o fewn misoedd ymddiswyddodd yn hytrach na derbyn taliadau am ddannedd gosod a sbectol yn y gwasanaeth iechyd a adeiladodd. Arhosodd yn boblogaidd gyda’r bobl a’r blaid, gosododd ei gredo yn ei lyfr In Place of Fear yn 1952, ac yn 1959 daeth yn ddirprwy arweinydd y Blaid Lafur.FfynonellauAneurin Bevan ↗Wicipedia CymraegCymro a gwleidydd Llafur (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), aelod seneddol Glynebwy 1929–1960; arwr i’r chwith gwleidyddol, yn arbennig am sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG); areithiwr huawdl iawn er bod ganddo atal dweud pan yn ifanc; daeth yn gyntaf mewn arolwg o arwyr Cymru; dramateiddiwyd ei fywyd gan y dramodydd o Gymro Tim Price yn 2024 ar gyfer cynhyrchiad y Theatr Genedlaethol, Nye; yn dair ar ddeg aeth i weithio yn y pwll glo lleol; daeth y Gwasanaeth i fodolaeth ar 5 Gorffennaf 1948; gwladolwyd 2,688 o ysbytai yng Nghymru a Lloegr a daethant dan oruchwyliaeth Bevan; ar yr un pryd roedd yn gyfrifol am dai, pwnc dyrys yn sgil dinistr yr Ail Ryfel Byd; yn 1951 ymddiswyddodd fel Gweinidog Llafur mewn safiad yn erbyn cyflwyno taliadau am ddeintyddiaeth a sbectol.Bevan, Aneurin (1897 – 1960), politician and one of the founders of the Welfare State ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 15 Tachwedd 1897 yn 32 Charles Street, Tredegar, y chweched o ddeg plentyn David Bevan a Phoebe, merch John Prothero, gof lleol; glöwr a Bedyddiwr oedd David Bevan, hoff o lyfrau a cherddoriaeth, a bu ganddo ddylanwad mawr ar ei fab; gadawodd ysgol elfennol Sirhywi yn 1910, ond benthycai lyfrau o Lyfrgell y Gweithwyr a darllen yn eang ar economeg, athroniaeth a gwleidyddiaeth; dechreuodd weithio dan ddaear yn 1911 a phrofi’n löwr medrus; yn 1916 fe’i hetholwyd yn gadeirydd cyfrinfa leol Undeb y Glowyr; aeth ysgoloriaeth gan Undeb y Glowyr yn 1919 ag ef i’r Coleg Llafur Canolog yn Llundain am ddwy flynedd, lle ehangodd ei orwelion a dod yn ddadleuwr effeithiol; dychwelodd i Dredegar yn 1921; etholwyd i gyngor Tredegar yn 1922; yn ystod streic y glowyr 1926 dewiswyd ef yn asiant gan ei gangen, a phrofi’n drefnydd medrus; etholwyd i Gyngor Sir Fynwy 1928, ac yn 1929 olynodd Evan Davies yn AS Llafur Glynebwy, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd ei farw; buan y profodd yn ddadleuwr effeithiol yn Nhŷ’r Cyffredin, yn siarad yn arbennig ar ddiweithdra a’r diwydiant glo; fel Gweinidog Iechyd yn Llywodraeth Lafur 1945 gosododd sylfeini’r Wladwriaeth Les; rhoddodd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 ofal meddygol a deintyddol am ddim i bob aelod o’r cynllun Yswiriant Gwladol; gwladolwyd yr ysbytai a sefydlu byrddau rhanbarthol i’w rhedeg, wedi’u hariannu o drethi cenedlaethol; yn ei drafodaethau hir â’r meddygon, a barodd hyd 1948, profodd yn arbennig o amyneddgar a pharod i gyfaddawdu; ysgubodd Deddf Cymorth Gwladol 1948 yr hen Ddeddf y Tlodion ymaith a chyflwyno gwasanaethau lles cynhwysfawr; ac yntau hefyd yn Weinidog Tai, atgyweiriodd lawer o ddifrod y rhyfel i dai, darparu tai parod a rhoi cymorthdaliadau i awdurdodau lleol i gynnig cartrefi i’w rhentu; Gweinidog Llafur Ionawr 1951, gan ymddiswyddo yn Ebrill dros y cynllun i ddechrau codi tâl yn y gwasanaeth iechyd; arhosodd yn boblogaidd ymhlith pleidleiswyr ac aelodau’r blaid; trysorydd y blaid 1956, llefarydd ar faterion trefedigaethol a thramor; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur Hydref 1959, yn olynu James Griffiths; ysgrifennodd lawer o bamffledi ac erthyglau, yn enwedig yn Tribune, ac In Place of Fear (1952); priododd Jennie Lee, AS Llafur, yn 1934; bu farw 6 Gorffennaf 1960 yn Asheridge Farm, Chesham, swydd Buckingham, a’i amlosgi yng Nghroesyceiliog.Aneurin Bevan ↗Wikipedia (Saesneg)Aneurin ‘Nye’ Bevan (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), gwleidydd Llafur o Gymro, sy’n nodedig am arwain y gwaith o greu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol fel Gweinidog Iechyd yn llywodraeth Clement Attlee, ac am ei gyfraniad ehangach i sefydlu’r wladwriaeth les; AS Glynebwy o 1929, am 31 o flynyddoedd; ystyrir yn eang yn un o wleidyddion asgell chwith mwyaf dylanwadol hanes Prydain; ffigur blaenllaw yn streic gyffredinol 1926; aelod ieuengaf y cabinet yn 47 oed, gyda thai hefyd dan ei ofal; wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar yn ei dref enedigol, arweiniodd yr ymgyrch am Wasanaeth Iechyd Gwladol yn rhoi gofal meddygol am ddim pan fo’i angen ledled y Deyrnas, waeth beth fo cyfoeth rhywun; er gwaethaf gwrthwynebiad pasiwyd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 a lansiwyd y gwasanaeth yn 1948, gan ddod â mwy na 2,500 o ysbytai iddo; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur yn 1959; arweiniodd ei farw at ‘lifeiriant o alar cenedlaethol’; yn 2004 fe’i pleidleisiwyd yn gyntaf mewn rhestr o 100 Arwr Cymreig; aelod o Gymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion, ysgrifennai gerddi, ac enillodd un ohonynt mewn eisteddfod rhwng capeli; datblygodd atal dweud difrifol yn blentyn, a’i orchfygu’n raddol, gan adrodd darnau hir o William Morris gyda thiwtor llefaru ac ymarfer ei areithiau gyda chyfeillion; pennaeth ei Gyfrinfa yn 19 oed; yng nglofa Ty-Trist enillai tua deg swllt yr wythnos, a’r rhan fwyaf yn mynd i gynnal y teulu; gwrthododd ddefnyddio coed ail-law rhad yn y pwll am ei fod yn eu barnu’n anniogel.
Yn 1934 priododd Jennie Lee, a oedd hithau’n AS Llafur. Bu farw Nye Bevan ar 6 Gorffennaf 1960, a daeth llifeiriant o alar drwy’r genedl. Yn 2004 daeth yn gyntaf yn arolwg 100 Arwr Cymreig, ac yn 2024 adroddodd y Theatr Genedlaethol ei fywyd ar y llwyfan yn nrama Tim Price, Nye.FfynonellauBevan, Aneurin (1897 – 1960), politician and one of the founders of the Welfare State ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 15 Tachwedd 1897 yn 32 Charles Street, Tredegar, y chweched o ddeg plentyn David Bevan a Phoebe, merch John Prothero, gof lleol; glöwr a Bedyddiwr oedd David Bevan, hoff o lyfrau a cherddoriaeth, a bu ganddo ddylanwad mawr ar ei fab; gadawodd ysgol elfennol Sirhywi yn 1910, ond benthycai lyfrau o Lyfrgell y Gweithwyr a darllen yn eang ar economeg, athroniaeth a gwleidyddiaeth; dechreuodd weithio dan ddaear yn 1911 a phrofi’n löwr medrus; yn 1916 fe’i hetholwyd yn gadeirydd cyfrinfa leol Undeb y Glowyr; aeth ysgoloriaeth gan Undeb y Glowyr yn 1919 ag ef i’r Coleg Llafur Canolog yn Llundain am ddwy flynedd, lle ehangodd ei orwelion a dod yn ddadleuwr effeithiol; dychwelodd i Dredegar yn 1921; etholwyd i gyngor Tredegar yn 1922; yn ystod streic y glowyr 1926 dewiswyd ef yn asiant gan ei gangen, a phrofi’n drefnydd medrus; etholwyd i Gyngor Sir Fynwy 1928, ac yn 1929 olynodd Evan Davies yn AS Llafur Glynebwy, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd ei farw; buan y profodd yn ddadleuwr effeithiol yn Nhŷ’r Cyffredin, yn siarad yn arbennig ar ddiweithdra a’r diwydiant glo; fel Gweinidog Iechyd yn Llywodraeth Lafur 1945 gosododd sylfeini’r Wladwriaeth Les; rhoddodd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 ofal meddygol a deintyddol am ddim i bob aelod o’r cynllun Yswiriant Gwladol; gwladolwyd yr ysbytai a sefydlu byrddau rhanbarthol i’w rhedeg, wedi’u hariannu o drethi cenedlaethol; yn ei drafodaethau hir â’r meddygon, a barodd hyd 1948, profodd yn arbennig o amyneddgar a pharod i gyfaddawdu; ysgubodd Deddf Cymorth Gwladol 1948 yr hen Ddeddf y Tlodion ymaith a chyflwyno gwasanaethau lles cynhwysfawr; ac yntau hefyd yn Weinidog Tai, atgyweiriodd lawer o ddifrod y rhyfel i dai, darparu tai parod a rhoi cymorthdaliadau i awdurdodau lleol i gynnig cartrefi i’w rhentu; Gweinidog Llafur Ionawr 1951, gan ymddiswyddo yn Ebrill dros y cynllun i ddechrau codi tâl yn y gwasanaeth iechyd; arhosodd yn boblogaidd ymhlith pleidleiswyr ac aelodau’r blaid; trysorydd y blaid 1956, llefarydd ar faterion trefedigaethol a thramor; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur Hydref 1959, yn olynu James Griffiths; ysgrifennodd lawer o bamffledi ac erthyglau, yn enwedig yn Tribune, ac In Place of Fear (1952); priododd Jennie Lee, AS Llafur, yn 1934; bu farw 6 Gorffennaf 1960 yn Asheridge Farm, Chesham, swydd Buckingham, a’i amlosgi yng Nghroesyceiliog.Aneurin Bevan ↗Wikipedia (Saesneg)Aneurin ‘Nye’ Bevan (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), gwleidydd Llafur o Gymro, sy’n nodedig am arwain y gwaith o greu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol fel Gweinidog Iechyd yn llywodraeth Clement Attlee, ac am ei gyfraniad ehangach i sefydlu’r wladwriaeth les; AS Glynebwy o 1929, am 31 o flynyddoedd; ystyrir yn eang yn un o wleidyddion asgell chwith mwyaf dylanwadol hanes Prydain; ffigur blaenllaw yn streic gyffredinol 1926; aelod ieuengaf y cabinet yn 47 oed, gyda thai hefyd dan ei ofal; wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar yn ei dref enedigol, arweiniodd yr ymgyrch am Wasanaeth Iechyd Gwladol yn rhoi gofal meddygol am ddim pan fo’i angen ledled y Deyrnas, waeth beth fo cyfoeth rhywun; er gwaethaf gwrthwynebiad pasiwyd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 a lansiwyd y gwasanaeth yn 1948, gan ddod â mwy na 2,500 o ysbytai iddo; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur yn 1959; arweiniodd ei farw at ‘lifeiriant o alar cenedlaethol’; yn 2004 fe’i pleidleisiwyd yn gyntaf mewn rhestr o 100 Arwr Cymreig; aelod o Gymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion, ysgrifennai gerddi, ac enillodd un ohonynt mewn eisteddfod rhwng capeli; datblygodd atal dweud difrifol yn blentyn, a’i orchfygu’n raddol, gan adrodd darnau hir o William Morris gyda thiwtor llefaru ac ymarfer ei areithiau gyda chyfeillion; pennaeth ei Gyfrinfa yn 19 oed; yng nglofa Ty-Trist enillai tua deg swllt yr wythnos, a’r rhan fwyaf yn mynd i gynnal y teulu; gwrthododd ddefnyddio coed ail-law rhad yn y pwll am ei fod yn eu barnu’n anniogel.Aneurin Bevan ↗Wicipedia CymraegCymro a gwleidydd Llafur (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), aelod seneddol Glynebwy 1929–1960; arwr i’r chwith gwleidyddol, yn arbennig am sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG); areithiwr huawdl iawn er bod ganddo atal dweud pan yn ifanc; daeth yn gyntaf mewn arolwg o arwyr Cymru; dramateiddiwyd ei fywyd gan y dramodydd o Gymro Tim Price yn 2024 ar gyfer cynhyrchiad y Theatr Genedlaethol, Nye; yn dair ar ddeg aeth i weithio yn y pwll glo lleol; daeth y Gwasanaeth i fodolaeth ar 5 Gorffennaf 1948; gwladolwyd 2,688 o ysbytai yng Nghymru a Lloegr a daethant dan oruchwyliaeth Bevan; ar yr un pryd roedd yn gyfrifol am dai, pwnc dyrys yn sgil dinistr yr Ail Ryfel Byd; yn 1951 ymddiswyddodd fel Gweinidog Llafur mewn safiad yn erbyn cyflwyno taliadau am ddeintyddiaeth a sbectol.
Mae Aneurin Bevan yn lansio’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol, wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar.
Y Gwasanaeth IechydYr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward LloydFe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.
Billy HughesPrif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.
David Lloyd GeorgeAthro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.
Syr John Morris-JonesYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf