Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1899–1981

Martyn Lloyd-Jones

Meddyg o Gaerdydd a roddodd y gorau i yrfa feddygol ddisglair i bregethu, yn gyntaf yn Aberafan ac yna am ddeng mlynedd ar hugain yng Nghapel Westminster yn Llundain.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1899–1981 (wedi’i gofnodi) Y Doctor Cymru’r Ugeinfed Ganrif Saint a ffydd
Capel Westminster, Llundain, lle bu’n pregethu am ddeng mlynedd ar hugain
Capel Westminster, Llundain, lle bu’n pregethu am ddeng mlynedd ar hugain · Llun: Wikimedia Commons · Foreveryounger, CC BY-SA 3.0

Rhoddodd Martyn Lloyd-Jones, ‘y Doctor’, y gorau i yrfa ddisglair wrth ochr meddyg y Brenin ei hun er mwyn pregethu’r efengyl i weithwyr dur Aberafan. O Gapel Westminster yn Llundain daeth, am ddeng mlynedd ar hugain, yn bregethwr efengylaidd hynod o ddylanwadol drwy Brydain, ac ni pheidiodd byth â bod yn Gymro o Langeitho.

Ganed20 Rhagfyr 1899, Caerdydd
MagwydLlangeitho, Ceredigion
MeddygYsbyty St Bartholomew, Llundain; MD 1923
GweinidogBethlehem, Sandfields, Aberafan, 1927 hyd 1938
Capel WestminsterLlundain, 1938 hyd 1968
LlyfrauBron i gant, llawer wedi’u cyfieithu
Bu farw1 Mawrth 1981, Dydd Gŵyl Dewi

Caerdydd a Llangeitho#

Ganed David Martyn Lloyd-Jones yng Nghaerdydd ar 20 Rhagfyr 1899, yr ail o dri mab Henry Lloyd-Jones, groser, a’i wraig Maggie, y ddau o Sir Aberteifi. Yn 1906 symudodd y teulu i Langeitho, y pentref lle bu Daniel Rowland yn pregethu yn y diwygiad Methodistaidd mawr, i gadw’r siop gyffredinol ger y sgwâr.

Siaradai ei rieni Saesneg â’r bechgyn yng Nghaerdydd, felly yn Llangeitho dysgasant Gymraeg. Ymhen blwyddyn dywedodd Martyn wrth un o’i gyfeillion:

Siarada Gymraeg â fi – Cymro ydw i nawr!

Martyn Lloyd-Jones, tua saith oed

Aeth i’r ysgol yn Llangeitho ac yn Nhregaron. Ar 20 Ionawr 1910 llosgodd cartref y teulu i’r llawr, ac achubwyd Martyn, yn ddeg oed, drwy ei daflu o ffenestr y llofft i freichiau’r cymdogion islaw.

Haf 1913#

Yn 1913 lluniodd dau beth ei fywyd. Penderfynodd fod yn feddyg, a chlywodd bregethwyr mawr y Methodistiaid Calfinaidd yng Nghymdeithasfa’r Haf a gynhaliwyd yn Llangeitho i nodi daucanmlwyddiant geni Daniel Rowland. Swynwyd ef gan y pregethu.

Meddyg disglair#

Yn 1914 symudodd y teulu i Lundain, i fusnes llaeth yn Westminster, a dosbarthai Martyn laeth cyn ysgol yn Ysgol Ramadeg Marylebone, lle rhagorodd. Yn un ar bymtheg derbyniwyd ef i Ysbyty St Bartholomew. O fewn pum mlynedd roedd ganddo ei raddau meddygol, gyda rhagoriaeth mewn meddygaeth, ac yn 1923 ei MD am ymchwil ar haint y galon.

Daeth yn gynorthwyydd i Syr Thomas Horder, un o feddygon blaenaf yr oes a meddyg y teulu brenhinol, ac enillodd aelodaeth o Goleg Brenhinol y Ffisegwyr. Yn 1926 cynigiodd Barts swydd Athro Cynorthwyol mewn Meddygaeth iddo.

Sandfields#

Ond roedd wedi dod i ffydd Gristnogol ddofn, a theimlai alwad i bregethu. Ar 8 Ionawr 1927 priododd Dr Bethan Phillips, ac ar 1 Chwefror cyrhaeddodd Bethlehem, Sandfields, Aberafan, yn weinidog. Trodd o yrfa gwerth £3,500 y flwyddyn yn Llundain i wasanaethu pobl gwaith dur Port Talbot am £220.

Daeth llawer o fywydau caled a digapel i ffydd drwy weinidogaeth ‘Dr Martyn’, fel y’i gelwid yng Nghymru. Daeth gwahoddiadau o bob rhan o Gymru, ac yn 1932 o eglwys yn Toronto, lle bu’n pregethu dros yr haf.

Capel Westminster#

Yn 1938 gwahoddwyd ef i rannu pulpud Capel Westminster yn Llundain â G. Campbell Morgan. Arhosodd drwy flynyddoedd y Blitz, ac yn 1943 daeth yn unig weinidog y capel.

Pregethai drwy lyfrau’r Beibl adnod wrth adnod, ddwywaith ar y Sul ac eto ar nos Wener: dwy flynedd ar y Bregeth ar y Mynydd, 384 o bregethau ar Rufeiniaid a 260 ar Effesiaid. Erbyn diwedd y rhyfel llenwai tua dwy fil o bobl y capel bob Sul: myfyrwyr, meddygon a nyrsys, Cymry Llundain a phobl o bob oed ac eglwys.

Cyffyrddai â’r meddwl, yr enaid a’r bywyd

Un o gynulleidfa Westminster

Dr Martyn a Chymru#

O 1948 hyd 1980 ef oedd arweinydd Mudiad Efengylaidd Cymru, yn Gymraeg ac yn Saesneg, a phrif siaradwr arferol ei gynhadledd gweinidogion yn y Bala. Ei arwyr Cymreig oedd Howel Harris, Daniel Rowland a William Williams Pantycelyn.

Y llyfrau#

Yn 1968, wedi deng mlynedd ar hugain yn Westminster, ymddeolodd o’r pulpud i olygu ei bregethau. Daeth bron i gant o lyfrau a phamffledi o’i bregethu, llawer ohonynt wedi’u cyfieithu i ieithoedd eraill. Pregethodd am y tro olaf ar 8 Mehefin 1980.

Adref i Gymru#

Bu farw Martyn Lloyd-Jones ar Ddydd Gŵyl Dewi, 1 Mawrth 1981. Roedd wedi gwrthod anrhydeddau, yn eu plith CBE yn 1977. Daeth tua naw cant o bobl i’w angladd yng Nghapel Bethel, Castellnewydd Emlyn, ac mae’n gorwedd ym Mynwent Gelli ger y dref.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf