Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1899–1968

Gwenallt

David James Jones o Bontardawe, enillydd y gadair ddwywaith, a ysgrifennodd am weithfeydd alcam ei fachgendod, ffermydd ei deulu yn Sir Gaerfyrddin, a’i ffydd yn Nuw ac yng Nghymru.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1899–1968 (wedi’i gofnodi) Bardd ffydd, diwydiant a Chymru Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Bedd Gwenallt yn Aberystwyth
Bedd Gwenallt yn Aberystwyth · Llun: Wikimedia Commons · LucCymru85, CC BY-SA 4.0

Ystyr yr enw

Gwenallt: ei fan geni, Alltwen, wedi’i throi: enw barddol David James Jones

Gwenallt

  • Gwen gwen
  • allt allt

Roedd Gwenallt, David James Jones, yn un o feirdd Cymraeg mwyaf yr ugeinfed ganrif. Yn fachgen o weithfeydd tun Cwm Tawe a’i wreiddiau yn ffermydd Rhydcymerau, aeth i’r carchar dros ei gydwybod, enillodd Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol ddwywaith, ac ysgrifennodd gerddi am Gymru, am ddiwydiant ac am ffydd.

Ganed18 Mai 1899, Pontardawe
Enw barddolGwenallt, sef Alltwen o chwith
CadeiriauAbertawe 1926, Bangor 1931
DysgoddGymraeg yn Aberystwyth, 1927 hyd 1966
Cyfrolau o gerddiYsgubau’r Awen, Cnoi Cil, Eples, Gwreiddiau, Y Coed
Bu farw24 Rhagfyr 1968, Aberystwyth

Pontardawe a Rhydcymerau#

Ganed David James Jones ar 18 Mai 1899 ym Mhontardawe, yr hynaf o dri phlentyn Thomas Jones, a adwaenid yn yr eisteddfodau fel ‘Ehedydd’, a’i wraig Mary. Ei dad oedd ei athro cyntaf mewn barddoniaeth. Symudodd y teulu’n fuan dros yr afon i’r Alltwen, ac yn ddiweddarach lluniodd y bachgen ei enw barddol drwy droi enw’r pentref o chwith: Gwenallt.

Roedd ei rieni wedi dod o Rydcymerau yn Sir Gaerfyrddin i gael gwaith yn y gweithfeydd tun, ac yn fachgen arhosai’n aml gyda’i berthnasau yno. Lluniwyd ef gan ffermydd Rhydcymerau a ffwrneisiau Cwm Tawe fel ei gilydd, ac roedd ei wreiddiau yn rhan ohono erioed.

Lladdwyd ei dad gan fetel tawdd yng ngwaith tun Pontardawe, a gadawodd y golled ei hôl yn ddwfn arno.

Safiad cydwybod#

Yn Ysgol Sir Ystalyfera bu Kate Roberts yn ei ddysgu am gyfnod. Yn 1917 galwyd ef i’r fyddin, a safodd yn wrthwynebydd cydwybodol. Am ddwy flynedd, o Fehefin 1917 hyd Fai 1919, fe’i daliwyd yn Wormwood Scrubs a Dartmoor, ac yn ddiweddarach adroddodd yr hanes yn ei nofel Plasau’r Brenin.

Aberystwyth#

Yn 1919 aeth i Goleg y Brifysgol yn Aberystwyth, mewn cyfnod disglair yn ei hanes, a chyfarfu yno â’i gyfaill Idwal Jones, y bu’n ysgrifennu ei gofiant yn ddiweddarach. Wedi graddau yn y Gymraeg a’r Saesneg bu’n dysgu Cymraeg yn y Barri, ac yn 1927 dychwelodd i Aberystwyth i ddarlithio yn y Gymraeg. Daeth yn ddarllenydd cyntaf erioed y coleg, a dysgodd yno hyd 1966.

Fel ysgolhaig ysgrifennodd ar fucheddau’r saint ac ysgolion y beirdd, golygodd flodeugerdd o farddoniaeth y ddeunawfed ganrif, ac ysgrifennodd ar y Ficer Prichard, R. J. Derfel a’r bardd Islwyn.

Dwy Gadair#

Yn 1926 enillodd ei awdl Y Mynach Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn Abertawe iddo. Yn 1931 enillodd y Gadair eto ym Mangor gyda Breuddwyd y Bardd.

Y cerddi#

Mae ei gyfrolau o gerddi, Ysgubau’r Awen (1939), Cnoi Cil (1942), Eples (1951), Gwreiddiau (1959) ac Y Coed (1969), yn llefaru ei gredoau dyfnaf. Drwyddynt i gyd rhed ei gariad at Gymru a’i diwylliant, a’i fyfyrdod ar y drwg sy’n bygwth y gwareiddiad y perthyn y bardd a’i bobl iddo.

Cymru a ffydd#

Roedd Gwenallt yn ddifrifol ac yn ymroddgar ym mhopeth a wnâi. Roedd yn un o aelodau cynnar Plaid Cymru, ac wedi pererindod ysbrydol hir, a adroddodd yn ei ysgrif yn Credaf yn 1943, daeth yn fardd Cristnogol. Daeth ei gyfrol olaf, Y Coed, wedi ymweliad â’r Tir Sanctaidd.

Roedd ymhlith aelodau cyntaf yr Academi Gymreig, a golygydd cyntaf ei chylchgrawn Taliesin.

Ei gofio#

Yn 1967 gwnaeth Prifysgol Cymru ef yn Ddoethur mewn Llên er anrhydedd. Bu farw Gwenallt yn Aberystwyth ar 24 Rhagfyr 1968 a’i gladdu ym Mynwent Plascrug. Yn 1997 gosodwyd plac ar ei gartref, Rhydymôr, ym Mhenparcau, a gellir clywed ei lais ei hun yn darllen ei gerddi ar recordiad gan Sain hyd heddiw.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf