
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
Y Gymru Ddiwydiannol
Blaenafon
Gwaith haearn, chwareli a Phwll Mawr, lle mae cyn-lowyr yn arwain ymwelwyr 90 metr dan ddaear. Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.
Llun: Y gêr weindio goch ac adeiladau’r lofa yn y Pwll Mawr, Blaenafon · Steinsky, CC BY-SA 2.5 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Blaenafon: blaen yr afon (Afon Lwyd)
Blaenafon
- Blaen pen cwm, tarddle
- afon afon
Saif Blaenafon ym mhen uchaf dyffryn Afon Lwyd yn Nhorfaen, ar ymyl gogledd-ddwyreiniol maes glo’r de. Roedd mwyn haearn, glo a chalchfaen ochr yn ochr yn ei bryniau, ac yn 2000 daeth Tirlun Diwydiannol Blaenafon yn Safle Treftadaeth y Byd, yn dyst i’r blynyddoedd pan arweiniai de Cymru’r byd mewn haearn a glo.FfynonellauBlaenavon Industrial Landscape ↗Wikipedia (Saesneg)Tirlun Diwydiannol Blaenafon, ym Mlaenafon, Torfaen, a’r cyffiniau, a gofrestrwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2000, y ‘tirlun diwylliannol’ cyntaf i’w gydnabod yn y Deyrnas Unedig; saif Blaenafon ym mhen uchaf dyffryn Afon Lwyd, ar ymyl gogledd-ddwyreiniol maes glo’r de; tyfodd yr haearn crai a wnaed yn y rhanbarth o 39,600 tunnell yn 1796 i 666,000 tunnell yn 1852, a chododd yr haearn reilffyrdd, ffatrïoedd a pheiriannau ledled y byd; seiliwyd y safle ar y tir a brydlesodd Cwmni Blaenafon yn 1789, 3,290 hectar sy’n cynnwys y gwaith haearn a’r Pwll Mawr, pyllau a chwareli, rheilffyrdd, camlas a thai gweithwyr; bu’r gwaith haearn yn gweithio o 1789 hyd 1902, ac mae’n cadw olion chwe ffwrnais chwyth, tai bwrw, sylfaen simnai fawr yr injan chwythu, tŵr cydbwysedd dŵr 1839 a godai ac a ostyngai dramiau, a thai gweithwyr Stack Square; codwyd Tŷ Mawr, Blaenavon House, i’r meistr haearn Samuel Hopkins yn 1791, Eglwys Sant Pedr yn 1804, Ysgol Sant Pedr yn 1816 a Neuadd y Gweithwyr yn 1894; cariai rheilffyrdd ceffylau, twneli ac incleiniau fwyn, glo a chalchfaen i’r gwaith a haearn crai i Efail Garnddyrys, ac âi haearn gyr i lawr i Lan-ffwyst ar Gamlas Brycheiniog a’r Fenni; mae llwybrau wedi’u harwyddo yn dilyn y rheilffyrdd haearn cynharaf, ac adferwyd rheilffordd ager Pont-y-pŵl a Blaenafon; mae yn y tirlun 24 heneb gofrestredig ac 82 adeilad rhestredig; agorodd Canolfan Treftadaeth y Byd yn 2008, ac enillodd ei phenseiri’r Fedal Aur am Bensaernïaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno.Tirlun Diwydiannol Blaenafon ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Tirlun Diwydiannol Blaenafon, Safle Treftadaeth y Byd ym Mlaenafon, Torfaen, a’r ardal gyfagos, a gafodd y statws gan UNESCO yn 2000 i gydnabod ei le allweddol yn y Chwyldro Diwydiannol; roedd Gwaith Haearn Blaenafon, sydd bellach yn amgueddfa, yn brif ganolfan cynhyrchu haearn o fwyn haearn, glo a charreg galch a gloddiwyd yn lleol; cludwyd deunyddiau a chynhyrchion ar hyd tramffyrdd, camlesi a rheilffyrdd ager; mae Amgueddfa Lofaol Cymru, y Pwll Mawr, hefyd yn rhan o’r tirlun.Blaenavon Industrial Landscape ↗Rhestr Treftadaeth y Byd UNESCO, 2000 (Saesneg)Mae’n dangos mai de Cymru oedd prif gynhyrchydd haearn a glo y byd yn y 19eg ganrif.
| Gwaith haearn | 1789–1902FfynhonnellBlaenavon Industrial Landscape ↗Wikipedia (Saesneg)Tirlun Diwydiannol Blaenafon, ym Mlaenafon, Torfaen, a’r cyffiniau, a gofrestrwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2000, y ‘tirlun diwylliannol’ cyntaf i’w gydnabod yn y Deyrnas Unedig; saif Blaenafon ym mhen uchaf dyffryn Afon Lwyd, ar ymyl gogledd-ddwyreiniol maes glo’r de; tyfodd yr haearn crai a wnaed yn y rhanbarth o 39,600 tunnell yn 1796 i 666,000 tunnell yn 1852, a chododd yr haearn reilffyrdd, ffatrïoedd a pheiriannau ledled y byd; seiliwyd y safle ar y tir a brydlesodd Cwmni Blaenafon yn 1789, 3,290 hectar sy’n cynnwys y gwaith haearn a’r Pwll Mawr, pyllau a chwareli, rheilffyrdd, camlas a thai gweithwyr; bu’r gwaith haearn yn gweithio o 1789 hyd 1902, ac mae’n cadw olion chwe ffwrnais chwyth, tai bwrw, sylfaen simnai fawr yr injan chwythu, tŵr cydbwysedd dŵr 1839 a godai ac a ostyngai dramiau, a thai gweithwyr Stack Square; codwyd Tŷ Mawr, Blaenavon House, i’r meistr haearn Samuel Hopkins yn 1791, Eglwys Sant Pedr yn 1804, Ysgol Sant Pedr yn 1816 a Neuadd y Gweithwyr yn 1894; cariai rheilffyrdd ceffylau, twneli ac incleiniau fwyn, glo a chalchfaen i’r gwaith a haearn crai i Efail Garnddyrys, ac âi haearn gyr i lawr i Lan-ffwyst ar Gamlas Brycheiniog a’r Fenni; mae llwybrau wedi’u harwyddo yn dilyn y rheilffyrdd haearn cynharaf, ac adferwyd rheilffordd ager Pont-y-pŵl a Blaenafon; mae yn y tirlun 24 heneb gofrestredig ac 82 adeilad rhestredig; agorodd Canolfan Treftadaeth y Byd yn 2008, ac enillodd ei phenseiri’r Fedal Aur am Bensaernïaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno. |
|---|---|
| Safle Treftadaeth y Byd | 2000FfynonellauBlaenavon Industrial Landscape ↗Wikipedia (Saesneg)Tirlun Diwydiannol Blaenafon, ym Mlaenafon, Torfaen, a’r cyffiniau, a gofrestrwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2000, y ‘tirlun diwylliannol’ cyntaf i’w gydnabod yn y Deyrnas Unedig; saif Blaenafon ym mhen uchaf dyffryn Afon Lwyd, ar ymyl gogledd-ddwyreiniol maes glo’r de; tyfodd yr haearn crai a wnaed yn y rhanbarth o 39,600 tunnell yn 1796 i 666,000 tunnell yn 1852, a chododd yr haearn reilffyrdd, ffatrïoedd a pheiriannau ledled y byd; seiliwyd y safle ar y tir a brydlesodd Cwmni Blaenafon yn 1789, 3,290 hectar sy’n cynnwys y gwaith haearn a’r Pwll Mawr, pyllau a chwareli, rheilffyrdd, camlas a thai gweithwyr; bu’r gwaith haearn yn gweithio o 1789 hyd 1902, ac mae’n cadw olion chwe ffwrnais chwyth, tai bwrw, sylfaen simnai fawr yr injan chwythu, tŵr cydbwysedd dŵr 1839 a godai ac a ostyngai dramiau, a thai gweithwyr Stack Square; codwyd Tŷ Mawr, Blaenavon House, i’r meistr haearn Samuel Hopkins yn 1791, Eglwys Sant Pedr yn 1804, Ysgol Sant Pedr yn 1816 a Neuadd y Gweithwyr yn 1894; cariai rheilffyrdd ceffylau, twneli ac incleiniau fwyn, glo a chalchfaen i’r gwaith a haearn crai i Efail Garnddyrys, ac âi haearn gyr i lawr i Lan-ffwyst ar Gamlas Brycheiniog a’r Fenni; mae llwybrau wedi’u harwyddo yn dilyn y rheilffyrdd haearn cynharaf, ac adferwyd rheilffordd ager Pont-y-pŵl a Blaenafon; mae yn y tirlun 24 heneb gofrestredig ac 82 adeilad rhestredig; agorodd Canolfan Treftadaeth y Byd yn 2008, ac enillodd ei phenseiri’r Fedal Aur am Bensaernïaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno.Tirlun Diwydiannol Blaenafon ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Tirlun Diwydiannol Blaenafon, Safle Treftadaeth y Byd ym Mlaenafon, Torfaen, a’r ardal gyfagos, a gafodd y statws gan UNESCO yn 2000 i gydnabod ei le allweddol yn y Chwyldro Diwydiannol; roedd Gwaith Haearn Blaenafon, sydd bellach yn amgueddfa, yn brif ganolfan cynhyrchu haearn o fwyn haearn, glo a charreg galch a gloddiwyd yn lleol; cludwyd deunyddiau a chynhyrchion ar hyd tramffyrdd, camlesi a rheilffyrdd ager; mae Amgueddfa Lofaol Cymru, y Pwll Mawr, hefyd yn rhan o’r tirlun. |
| Gwarchodwyd | 24 heneb gofrestredig, 82 adeilad rhestredigFfynhonnellBlaenavon Industrial Landscape ↗Wikipedia (Saesneg)Tirlun Diwydiannol Blaenafon, ym Mlaenafon, Torfaen, a’r cyffiniau, a gofrestrwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2000, y ‘tirlun diwylliannol’ cyntaf i’w gydnabod yn y Deyrnas Unedig; saif Blaenafon ym mhen uchaf dyffryn Afon Lwyd, ar ymyl gogledd-ddwyreiniol maes glo’r de; tyfodd yr haearn crai a wnaed yn y rhanbarth o 39,600 tunnell yn 1796 i 666,000 tunnell yn 1852, a chododd yr haearn reilffyrdd, ffatrïoedd a pheiriannau ledled y byd; seiliwyd y safle ar y tir a brydlesodd Cwmni Blaenafon yn 1789, 3,290 hectar sy’n cynnwys y gwaith haearn a’r Pwll Mawr, pyllau a chwareli, rheilffyrdd, camlas a thai gweithwyr; bu’r gwaith haearn yn gweithio o 1789 hyd 1902, ac mae’n cadw olion chwe ffwrnais chwyth, tai bwrw, sylfaen simnai fawr yr injan chwythu, tŵr cydbwysedd dŵr 1839 a godai ac a ostyngai dramiau, a thai gweithwyr Stack Square; codwyd Tŷ Mawr, Blaenavon House, i’r meistr haearn Samuel Hopkins yn 1791, Eglwys Sant Pedr yn 1804, Ysgol Sant Pedr yn 1816 a Neuadd y Gweithwyr yn 1894; cariai rheilffyrdd ceffylau, twneli ac incleiniau fwyn, glo a chalchfaen i’r gwaith a haearn crai i Efail Garnddyrys, ac âi haearn gyr i lawr i Lan-ffwyst ar Gamlas Brycheiniog a’r Fenni; mae llwybrau wedi’u harwyddo yn dilyn y rheilffyrdd haearn cynharaf, ac adferwyd rheilffordd ager Pont-y-pŵl a Blaenafon; mae yn y tirlun 24 heneb gofrestredig ac 82 adeilad rhestredig; agorodd Canolfan Treftadaeth y Byd yn 2008, ac enillodd ei phenseiri’r Fedal Aur am Bensaernïaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno. |
Haearn i’r byd
Yn 1789 prydlesodd Cwmni Blaenafon y tir ac agor ei waith haearn. Ar draws de Cymru, tyfodd yr haearn crai o 39,600 tunnell yn 1796 i 666,000 tunnell yn 1852, a chododd haearn Cymru reilffyrdd, ffatrïoedd a pheiriannau ledled y byd.FfynhonnellBlaenavon Industrial Landscape ↗Wikipedia (Saesneg)Tirlun Diwydiannol Blaenafon, ym Mlaenafon, Torfaen, a’r cyffiniau, a gofrestrwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2000, y ‘tirlun diwylliannol’ cyntaf i’w gydnabod yn y Deyrnas Unedig; saif Blaenafon ym mhen uchaf dyffryn Afon Lwyd, ar ymyl gogledd-ddwyreiniol maes glo’r de; tyfodd yr haearn crai a wnaed yn y rhanbarth o 39,600 tunnell yn 1796 i 666,000 tunnell yn 1852, a chododd yr haearn reilffyrdd, ffatrïoedd a pheiriannau ledled y byd; seiliwyd y safle ar y tir a brydlesodd Cwmni Blaenafon yn 1789, 3,290 hectar sy’n cynnwys y gwaith haearn a’r Pwll Mawr, pyllau a chwareli, rheilffyrdd, camlas a thai gweithwyr; bu’r gwaith haearn yn gweithio o 1789 hyd 1902, ac mae’n cadw olion chwe ffwrnais chwyth, tai bwrw, sylfaen simnai fawr yr injan chwythu, tŵr cydbwysedd dŵr 1839 a godai ac a ostyngai dramiau, a thai gweithwyr Stack Square; codwyd Tŷ Mawr, Blaenavon House, i’r meistr haearn Samuel Hopkins yn 1791, Eglwys Sant Pedr yn 1804, Ysgol Sant Pedr yn 1816 a Neuadd y Gweithwyr yn 1894; cariai rheilffyrdd ceffylau, twneli ac incleiniau fwyn, glo a chalchfaen i’r gwaith a haearn crai i Efail Garnddyrys, ac âi haearn gyr i lawr i Lan-ffwyst ar Gamlas Brycheiniog a’r Fenni; mae llwybrau wedi’u harwyddo yn dilyn y rheilffyrdd haearn cynharaf, ac adferwyd rheilffordd ager Pont-y-pŵl a Blaenafon; mae yn y tirlun 24 heneb gofrestredig ac 82 adeilad rhestredig; agorodd Canolfan Treftadaeth y Byd yn 2008, ac enillodd ei phenseiri’r Fedal Aur am Bensaernïaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno.
Y ffwrneisi a’r tŵr cydbwysedd dŵr
Mae’r gwaith haearn yn cadw olion chwe ffwrnais chwyth, y tai bwrw a sylfaen simnai fawr yr injan chwythu. Codai ac ostyngai ei dŵr cydbwysedd dŵr o 1839 dramiau llawn drwy bwysau dŵr, a ger y gwaith saif tai gweithwyr Stack Square.FfynhonnellBlaenavon Industrial Landscape ↗Wikipedia (Saesneg)Tirlun Diwydiannol Blaenafon, ym Mlaenafon, Torfaen, a’r cyffiniau, a gofrestrwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2000, y ‘tirlun diwylliannol’ cyntaf i’w gydnabod yn y Deyrnas Unedig; saif Blaenafon ym mhen uchaf dyffryn Afon Lwyd, ar ymyl gogledd-ddwyreiniol maes glo’r de; tyfodd yr haearn crai a wnaed yn y rhanbarth o 39,600 tunnell yn 1796 i 666,000 tunnell yn 1852, a chododd yr haearn reilffyrdd, ffatrïoedd a pheiriannau ledled y byd; seiliwyd y safle ar y tir a brydlesodd Cwmni Blaenafon yn 1789, 3,290 hectar sy’n cynnwys y gwaith haearn a’r Pwll Mawr, pyllau a chwareli, rheilffyrdd, camlas a thai gweithwyr; bu’r gwaith haearn yn gweithio o 1789 hyd 1902, ac mae’n cadw olion chwe ffwrnais chwyth, tai bwrw, sylfaen simnai fawr yr injan chwythu, tŵr cydbwysedd dŵr 1839 a godai ac a ostyngai dramiau, a thai gweithwyr Stack Square; codwyd Tŷ Mawr, Blaenavon House, i’r meistr haearn Samuel Hopkins yn 1791, Eglwys Sant Pedr yn 1804, Ysgol Sant Pedr yn 1816 a Neuadd y Gweithwyr yn 1894; cariai rheilffyrdd ceffylau, twneli ac incleiniau fwyn, glo a chalchfaen i’r gwaith a haearn crai i Efail Garnddyrys, ac âi haearn gyr i lawr i Lan-ffwyst ar Gamlas Brycheiniog a’r Fenni; mae llwybrau wedi’u harwyddo yn dilyn y rheilffyrdd haearn cynharaf, ac adferwyd rheilffordd ager Pont-y-pŵl a Blaenafon; mae yn y tirlun 24 heneb gofrestredig ac 82 adeilad rhestredig; agorodd Canolfan Treftadaeth y Byd yn 2008, ac enillodd ei phenseiri’r Fedal Aur am Bensaernïaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno.
Tramffyrdd a’r gamlas
Cariai rheilffyrdd ceffylau, twneli ac incleiniau fwyn, glo a chalchfaen i’r ffwrneisi a haearn crai i Efail Garnddyrys, ac oddi yno âi haearn gyr i lawr i Lan-ffwyst ar Gamlas Brycheiniog a’r Fenni, i’w gario i weddill Prydain a’r byd.FfynonellauBlaenavon Industrial Landscape ↗Wikipedia (Saesneg)Tirlun Diwydiannol Blaenafon, ym Mlaenafon, Torfaen, a’r cyffiniau, a gofrestrwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2000, y ‘tirlun diwylliannol’ cyntaf i’w gydnabod yn y Deyrnas Unedig; saif Blaenafon ym mhen uchaf dyffryn Afon Lwyd, ar ymyl gogledd-ddwyreiniol maes glo’r de; tyfodd yr haearn crai a wnaed yn y rhanbarth o 39,600 tunnell yn 1796 i 666,000 tunnell yn 1852, a chododd yr haearn reilffyrdd, ffatrïoedd a pheiriannau ledled y byd; seiliwyd y safle ar y tir a brydlesodd Cwmni Blaenafon yn 1789, 3,290 hectar sy’n cynnwys y gwaith haearn a’r Pwll Mawr, pyllau a chwareli, rheilffyrdd, camlas a thai gweithwyr; bu’r gwaith haearn yn gweithio o 1789 hyd 1902, ac mae’n cadw olion chwe ffwrnais chwyth, tai bwrw, sylfaen simnai fawr yr injan chwythu, tŵr cydbwysedd dŵr 1839 a godai ac a ostyngai dramiau, a thai gweithwyr Stack Square; codwyd Tŷ Mawr, Blaenavon House, i’r meistr haearn Samuel Hopkins yn 1791, Eglwys Sant Pedr yn 1804, Ysgol Sant Pedr yn 1816 a Neuadd y Gweithwyr yn 1894; cariai rheilffyrdd ceffylau, twneli ac incleiniau fwyn, glo a chalchfaen i’r gwaith a haearn crai i Efail Garnddyrys, ac âi haearn gyr i lawr i Lan-ffwyst ar Gamlas Brycheiniog a’r Fenni; mae llwybrau wedi’u harwyddo yn dilyn y rheilffyrdd haearn cynharaf, ac adferwyd rheilffordd ager Pont-y-pŵl a Blaenafon; mae yn y tirlun 24 heneb gofrestredig ac 82 adeilad rhestredig; agorodd Canolfan Treftadaeth y Byd yn 2008, ac enillodd ei phenseiri’r Fedal Aur am Bensaernïaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno.Tirlun Diwydiannol Blaenafon ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Tirlun Diwydiannol Blaenafon, Safle Treftadaeth y Byd ym Mlaenafon, Torfaen, a’r ardal gyfagos, a gafodd y statws gan UNESCO yn 2000 i gydnabod ei le allweddol yn y Chwyldro Diwydiannol; roedd Gwaith Haearn Blaenafon, sydd bellach yn amgueddfa, yn brif ganolfan cynhyrchu haearn o fwyn haearn, glo a charreg galch a gloddiwyd yn lleol; cludwyd deunyddiau a chynhyrchion ar hyd tramffyrdd, camlesi a rheilffyrdd ager; mae Amgueddfa Lofaol Cymru, y Pwll Mawr, hefyd yn rhan o’r tirlun.
Dur o Flaenafon
Ym Mlaenafon profodd y cemegydd Percy Gilchrist y dull a weithiodd allan gyda’i gefnder Sidney Gilchrist Thomas i wneud dur da o haearn ffosfforig, a gyhoeddwyd yn 1878, darganfyddiad o werth mawr ar gyfandir Ewrop.FfynhonnellSidney Gilchrist Thomas ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Profodd ei gefnder Percy Gilchrist, cemegydd ym Mlaenafon, y dull; fe’i cyhoeddwyd yn 1878 ac roedd yn arbennig o werthfawr ar gyfandir Ewrop.
Tref y bobl
Cododd y meistr haearn Samuel Hopkins Dŷ Mawr yn 1791. Dilynodd Eglwys Sant Pedr yn 1804 ac Ysgol Sant Pedr yn 1816, a chodwyd Neuadd y Gweithwyr yn 1894.FfynhonnellBlaenavon Industrial Landscape ↗Wikipedia (Saesneg)Tirlun Diwydiannol Blaenafon, ym Mlaenafon, Torfaen, a’r cyffiniau, a gofrestrwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2000, y ‘tirlun diwylliannol’ cyntaf i’w gydnabod yn y Deyrnas Unedig; saif Blaenafon ym mhen uchaf dyffryn Afon Lwyd, ar ymyl gogledd-ddwyreiniol maes glo’r de; tyfodd yr haearn crai a wnaed yn y rhanbarth o 39,600 tunnell yn 1796 i 666,000 tunnell yn 1852, a chododd yr haearn reilffyrdd, ffatrïoedd a pheiriannau ledled y byd; seiliwyd y safle ar y tir a brydlesodd Cwmni Blaenafon yn 1789, 3,290 hectar sy’n cynnwys y gwaith haearn a’r Pwll Mawr, pyllau a chwareli, rheilffyrdd, camlas a thai gweithwyr; bu’r gwaith haearn yn gweithio o 1789 hyd 1902, ac mae’n cadw olion chwe ffwrnais chwyth, tai bwrw, sylfaen simnai fawr yr injan chwythu, tŵr cydbwysedd dŵr 1839 a godai ac a ostyngai dramiau, a thai gweithwyr Stack Square; codwyd Tŷ Mawr, Blaenavon House, i’r meistr haearn Samuel Hopkins yn 1791, Eglwys Sant Pedr yn 1804, Ysgol Sant Pedr yn 1816 a Neuadd y Gweithwyr yn 1894; cariai rheilffyrdd ceffylau, twneli ac incleiniau fwyn, glo a chalchfaen i’r gwaith a haearn crai i Efail Garnddyrys, ac âi haearn gyr i lawr i Lan-ffwyst ar Gamlas Brycheiniog a’r Fenni; mae llwybrau wedi’u harwyddo yn dilyn y rheilffyrdd haearn cynharaf, ac adferwyd rheilffordd ager Pont-y-pŵl a Blaenafon; mae yn y tirlun 24 heneb gofrestredig ac 82 adeilad rhestredig; agorodd Canolfan Treftadaeth y Byd yn 2008, ac enillodd ei phenseiri’r Fedal Aur am Bensaernïaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno.
Ymweld
Mae’r gwaith haearn yn amgueddfa, ac mae’r Pwll Mawr, Amgueddfa Lofaol Cymru, yn yr un tirlun. Mae llwybrau wedi’u harwyddo yn dilyn y rheilffyrdd haearn cynharaf, mae rheilffordd ager Pont-y-pŵl a Blaenafon yn rhedeg eto, ac enillodd Canolfan Treftadaeth y Byd, a agorwyd yn 2008, y Fedal Aur am Bensaernïaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol.FfynonellauTirlun Diwydiannol Blaenafon ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Tirlun Diwydiannol Blaenafon, Safle Treftadaeth y Byd ym Mlaenafon, Torfaen, a’r ardal gyfagos, a gafodd y statws gan UNESCO yn 2000 i gydnabod ei le allweddol yn y Chwyldro Diwydiannol; roedd Gwaith Haearn Blaenafon, sydd bellach yn amgueddfa, yn brif ganolfan cynhyrchu haearn o fwyn haearn, glo a charreg galch a gloddiwyd yn lleol; cludwyd deunyddiau a chynhyrchion ar hyd tramffyrdd, camlesi a rheilffyrdd ager; mae Amgueddfa Lofaol Cymru, y Pwll Mawr, hefyd yn rhan o’r tirlun.Blaenavon Industrial Landscape ↗Wikipedia (Saesneg)Tirlun Diwydiannol Blaenafon, ym Mlaenafon, Torfaen, a’r cyffiniau, a gofrestrwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2000, y ‘tirlun diwylliannol’ cyntaf i’w gydnabod yn y Deyrnas Unedig; saif Blaenafon ym mhen uchaf dyffryn Afon Lwyd, ar ymyl gogledd-ddwyreiniol maes glo’r de; tyfodd yr haearn crai a wnaed yn y rhanbarth o 39,600 tunnell yn 1796 i 666,000 tunnell yn 1852, a chododd yr haearn reilffyrdd, ffatrïoedd a pheiriannau ledled y byd; seiliwyd y safle ar y tir a brydlesodd Cwmni Blaenafon yn 1789, 3,290 hectar sy’n cynnwys y gwaith haearn a’r Pwll Mawr, pyllau a chwareli, rheilffyrdd, camlas a thai gweithwyr; bu’r gwaith haearn yn gweithio o 1789 hyd 1902, ac mae’n cadw olion chwe ffwrnais chwyth, tai bwrw, sylfaen simnai fawr yr injan chwythu, tŵr cydbwysedd dŵr 1839 a godai ac a ostyngai dramiau, a thai gweithwyr Stack Square; codwyd Tŷ Mawr, Blaenavon House, i’r meistr haearn Samuel Hopkins yn 1791, Eglwys Sant Pedr yn 1804, Ysgol Sant Pedr yn 1816 a Neuadd y Gweithwyr yn 1894; cariai rheilffyrdd ceffylau, twneli ac incleiniau fwyn, glo a chalchfaen i’r gwaith a haearn crai i Efail Garnddyrys, ac âi haearn gyr i lawr i Lan-ffwyst ar Gamlas Brycheiniog a’r Fenni; mae llwybrau wedi’u harwyddo yn dilyn y rheilffyrdd haearn cynharaf, ac adferwyd rheilffordd ager Pont-y-pŵl a Blaenafon; mae yn y tirlun 24 heneb gofrestredig ac 82 adeilad rhestredig; agorodd Canolfan Treftadaeth y Byd yn 2008, ac enillodd ei phenseiri’r Fedal Aur am Bensaernïaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno.
Ffynonellau a darllen pellach
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Y genedl ddiwydiannol gyntaf
0 / 7Haearn, copr, llechi a glo a yrrodd y byd.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf










