
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
Y Gymru Ddiwydiannol
Tonypandy
Yn 1910 aeth glowyr y Rhondda ar streic yn erbyn perchnogion y pyllau, ac anfonwyd milwyr i’r cwm. Daeth safiad y Rhondda’n ddihareb am ddewrder y gweithwyr.
Llun: Golwg dros strydoedd teras y Rhondda o’r llethr uwchben Cwm Clydach, ger Tonypandy · Alan Hughes, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Tonypandy: ton y pandy
Tonypandy
- Ton ton, tir glas
- y y fannod
- pandy pandy
Yn 1910 safodd glowyr Tonypandy a’r Rhondda gyda’i gilydd yn streic y Cambrian Combine. Pan gloëd dynion un pwll allan, daeth deuddeng mil allan wrth eu hochr.FfynonellauTonypandy riots ↗Wikipedia (Saesneg)Terfysgoedd Tonypandy, Tachwedd 1910, yn y Rhondda, yn ystod streic y Cambrian Combine; cyflogai’r Combine, dan D. A. Thomas, tua 12,000 o lowyr yn y Rhondda; dywedai’r glowyr fod gwythïen newydd y Bute ym Mhwll Ely, Pen-y-graig, yn galetach ac yn fwy peryglus i’w gweithio a gofynnent 2s 6c y dunnell, yn erbyn 1s 9c y cwmni; caeodd cloi allan Bwll Ely i bob un o’r 950 o weithwyr ar 1 Medi 1910; ar 1 Tachwedd daeth pob un o 12,000 o ddynion y Combine allan mewn undod â dynion Pwll Ely; erbyn 6 Tachwedd roedd y streicwyr wedi cau pob pwll lleol ond Llwynypia; achosodd penderfyniad yr Ysgrifennydd Cartref Winston Churchill i anfon y fyddin ddicter hirhoedlog yng Nghymru; cymerodd gwragedd a phlant ran mewn niferoedd mawr; pan brofwyd tri ar ddeg o lowyr o Gilfach Goch ym mis Rhagfyr, gorymdeithiodd hyd at 10,000 o ddynion i’w cefnogi; cafodd y digwyddiadau fynegiant yn Cwmardy (1937), nofel Lewis Jones, a astudir fel gwaith pwysig o lenyddiaeth y dosbarth gweithiol; daeth y streic i ben ym mis Awst 1911.Tonypandy riots ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuodd yr anghydfod ym mis Medi 1910 ym Mhwll Ely, Penygraig, lle dywedai’r glowyr fod y wythïen newydd yn galetach ac yn fwy peryglus i’w gweithio; cloëd 950 o ddynion allan, ac ar 1 Tachwedd daeth tua 12,000 o lowyr y Cambrian Combine allan i’w cefnogi; ar 7 Tachwedd bu’r streicwyr yn picedu Glofa Glamorgan yn Llwynypia, ac ar 8 Tachwedd bu helynt yn Sgwâr Tonypandy; daeth heddlu o Forgannwg, Bryste, Caerdydd a Llundain, a chaniataodd yr Ysgrifennydd Cartref, Winston Churchill, anfon milwyr: yr 18th Hussars a’r Lancashire Fusiliers; bu farw’r glöwr Samuel Rhys o anafiadau i’w ben; parhaodd y streic hyd fis Awst 1911; roedd gan ddynion Tonypandy gof hir.
| Cloi allan ym Mhwll Ely | 1 Medi 1910FfynhonnellTonypandy riots ↗Wikipedia (Saesneg)Terfysgoedd Tonypandy, Tachwedd 1910, yn y Rhondda, yn ystod streic y Cambrian Combine; cyflogai’r Combine, dan D. A. Thomas, tua 12,000 o lowyr yn y Rhondda; dywedai’r glowyr fod gwythïen newydd y Bute ym Mhwll Ely, Pen-y-graig, yn galetach ac yn fwy peryglus i’w gweithio a gofynnent 2s 6c y dunnell, yn erbyn 1s 9c y cwmni; caeodd cloi allan Bwll Ely i bob un o’r 950 o weithwyr ar 1 Medi 1910; ar 1 Tachwedd daeth pob un o 12,000 o ddynion y Combine allan mewn undod â dynion Pwll Ely; erbyn 6 Tachwedd roedd y streicwyr wedi cau pob pwll lleol ond Llwynypia; achosodd penderfyniad yr Ysgrifennydd Cartref Winston Churchill i anfon y fyddin ddicter hirhoedlog yng Nghymru; cymerodd gwragedd a phlant ran mewn niferoedd mawr; pan brofwyd tri ar ddeg o lowyr o Gilfach Goch ym mis Rhagfyr, gorymdeithiodd hyd at 10,000 o ddynion i’w cefnogi; cafodd y digwyddiadau fynegiant yn Cwmardy (1937), nofel Lewis Jones, a astudir fel gwaith pwysig o lenyddiaeth y dosbarth gweithiol; daeth y streic i ben ym mis Awst 1911. |
|---|---|
| Allan i’w cefnogi | Tua 12,000 o lowyr, 1 Tachwedd 1910FfynonellauTonypandy riots ↗Wikipedia (Saesneg)Terfysgoedd Tonypandy, Tachwedd 1910, yn y Rhondda, yn ystod streic y Cambrian Combine; cyflogai’r Combine, dan D. A. Thomas, tua 12,000 o lowyr yn y Rhondda; dywedai’r glowyr fod gwythïen newydd y Bute ym Mhwll Ely, Pen-y-graig, yn galetach ac yn fwy peryglus i’w gweithio a gofynnent 2s 6c y dunnell, yn erbyn 1s 9c y cwmni; caeodd cloi allan Bwll Ely i bob un o’r 950 o weithwyr ar 1 Medi 1910; ar 1 Tachwedd daeth pob un o 12,000 o ddynion y Combine allan mewn undod â dynion Pwll Ely; erbyn 6 Tachwedd roedd y streicwyr wedi cau pob pwll lleol ond Llwynypia; achosodd penderfyniad yr Ysgrifennydd Cartref Winston Churchill i anfon y fyddin ddicter hirhoedlog yng Nghymru; cymerodd gwragedd a phlant ran mewn niferoedd mawr; pan brofwyd tri ar ddeg o lowyr o Gilfach Goch ym mis Rhagfyr, gorymdeithiodd hyd at 10,000 o ddynion i’w cefnogi; cafodd y digwyddiadau fynegiant yn Cwmardy (1937), nofel Lewis Jones, a astudir fel gwaith pwysig o lenyddiaeth y dosbarth gweithiol; daeth y streic i ben ym mis Awst 1911.Tonypandy riots ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuodd yr anghydfod ym mis Medi 1910 ym Mhwll Ely, Penygraig, lle dywedai’r glowyr fod y wythïen newydd yn galetach ac yn fwy peryglus i’w gweithio; cloëd 950 o ddynion allan, ac ar 1 Tachwedd daeth tua 12,000 o lowyr y Cambrian Combine allan i’w cefnogi; ar 7 Tachwedd bu’r streicwyr yn picedu Glofa Glamorgan yn Llwynypia, ac ar 8 Tachwedd bu helynt yn Sgwâr Tonypandy; daeth heddlu o Forgannwg, Bryste, Caerdydd a Llundain, a chaniataodd yr Ysgrifennydd Cartref, Winston Churchill, anfon milwyr: yr 18th Hussars a’r Lancashire Fusiliers; bu farw’r glöwr Samuel Rhys o anafiadau i’w ben; parhaodd y streic hyd fis Awst 1911; roedd gan ddynion Tonypandy gof hir. |
| Diwedd y streic | Awst 1911FfynonellauTonypandy riots ↗Wikipedia (Saesneg)Terfysgoedd Tonypandy, Tachwedd 1910, yn y Rhondda, yn ystod streic y Cambrian Combine; cyflogai’r Combine, dan D. A. Thomas, tua 12,000 o lowyr yn y Rhondda; dywedai’r glowyr fod gwythïen newydd y Bute ym Mhwll Ely, Pen-y-graig, yn galetach ac yn fwy peryglus i’w gweithio a gofynnent 2s 6c y dunnell, yn erbyn 1s 9c y cwmni; caeodd cloi allan Bwll Ely i bob un o’r 950 o weithwyr ar 1 Medi 1910; ar 1 Tachwedd daeth pob un o 12,000 o ddynion y Combine allan mewn undod â dynion Pwll Ely; erbyn 6 Tachwedd roedd y streicwyr wedi cau pob pwll lleol ond Llwynypia; achosodd penderfyniad yr Ysgrifennydd Cartref Winston Churchill i anfon y fyddin ddicter hirhoedlog yng Nghymru; cymerodd gwragedd a phlant ran mewn niferoedd mawr; pan brofwyd tri ar ddeg o lowyr o Gilfach Goch ym mis Rhagfyr, gorymdeithiodd hyd at 10,000 o ddynion i’w cefnogi; cafodd y digwyddiadau fynegiant yn Cwmardy (1937), nofel Lewis Jones, a astudir fel gwaith pwysig o lenyddiaeth y dosbarth gweithiol; daeth y streic i ben ym mis Awst 1911.Tonypandy riots ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuodd yr anghydfod ym mis Medi 1910 ym Mhwll Ely, Penygraig, lle dywedai’r glowyr fod y wythïen newydd yn galetach ac yn fwy peryglus i’w gweithio; cloëd 950 o ddynion allan, ac ar 1 Tachwedd daeth tua 12,000 o lowyr y Cambrian Combine allan i’w cefnogi; ar 7 Tachwedd bu’r streicwyr yn picedu Glofa Glamorgan yn Llwynypia, ac ar 8 Tachwedd bu helynt yn Sgwâr Tonypandy; daeth heddlu o Forgannwg, Bryste, Caerdydd a Llundain, a chaniataodd yr Ysgrifennydd Cartref, Winston Churchill, anfon milwyr: yr 18th Hussars a’r Lancashire Fusiliers; bu farw’r glöwr Samuel Rhys o anafiadau i’w ben; parhaodd y streic hyd fis Awst 1911; roedd gan ddynion Tonypandy gof hir. |
Gwythïen galed
Ym Mhwll Ely ym Mhen-y-graig dywedai’r glowyr fod gwythïen newydd y Bute yn galetach ac yn fwy peryglus i’w gweithio, a gofynnent am ddau swllt a chwe cheiniog y dunnell. Pan fethodd y trafod, cloëd pob un o’r 950 o ddynion allan o’r pwll ar 1 Medi 1910.FfynonellauTonypandy riots ↗Wikipedia (Saesneg)Terfysgoedd Tonypandy, Tachwedd 1910, yn y Rhondda, yn ystod streic y Cambrian Combine; cyflogai’r Combine, dan D. A. Thomas, tua 12,000 o lowyr yn y Rhondda; dywedai’r glowyr fod gwythïen newydd y Bute ym Mhwll Ely, Pen-y-graig, yn galetach ac yn fwy peryglus i’w gweithio a gofynnent 2s 6c y dunnell, yn erbyn 1s 9c y cwmni; caeodd cloi allan Bwll Ely i bob un o’r 950 o weithwyr ar 1 Medi 1910; ar 1 Tachwedd daeth pob un o 12,000 o ddynion y Combine allan mewn undod â dynion Pwll Ely; erbyn 6 Tachwedd roedd y streicwyr wedi cau pob pwll lleol ond Llwynypia; achosodd penderfyniad yr Ysgrifennydd Cartref Winston Churchill i anfon y fyddin ddicter hirhoedlog yng Nghymru; cymerodd gwragedd a phlant ran mewn niferoedd mawr; pan brofwyd tri ar ddeg o lowyr o Gilfach Goch ym mis Rhagfyr, gorymdeithiodd hyd at 10,000 o ddynion i’w cefnogi; cafodd y digwyddiadau fynegiant yn Cwmardy (1937), nofel Lewis Jones, a astudir fel gwaith pwysig o lenyddiaeth y dosbarth gweithiol; daeth y streic i ben ym mis Awst 1911.Tonypandy riots ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuodd yr anghydfod ym mis Medi 1910 ym Mhwll Ely, Penygraig, lle dywedai’r glowyr fod y wythïen newydd yn galetach ac yn fwy peryglus i’w gweithio; cloëd 950 o ddynion allan, ac ar 1 Tachwedd daeth tua 12,000 o lowyr y Cambrian Combine allan i’w cefnogi; ar 7 Tachwedd bu’r streicwyr yn picedu Glofa Glamorgan yn Llwynypia, ac ar 8 Tachwedd bu helynt yn Sgwâr Tonypandy; daeth heddlu o Forgannwg, Bryste, Caerdydd a Llundain, a chaniataodd yr Ysgrifennydd Cartref, Winston Churchill, anfon milwyr: yr 18th Hussars a’r Lancashire Fusiliers; bu farw’r glöwr Samuel Rhys o anafiadau i’w ben; parhaodd y streic hyd fis Awst 1911; roedd gan ddynion Tonypandy gof hir.
Deuddeng mil gyda’i gilydd
Ar 1 Tachwedd daeth pob un o ddeuddeng mil o ddynion y Cambrian Combine allan mewn undod â dynion Pwll Ely, ac erbyn 6 Tachwedd roedd pob pwll lleol ond Llwynypia ar gau. Safodd gwragedd a phlant gyda’r streicwyr mewn niferoedd mawr.FfynhonnellTonypandy riots ↗Wikipedia (Saesneg)Terfysgoedd Tonypandy, Tachwedd 1910, yn y Rhondda, yn ystod streic y Cambrian Combine; cyflogai’r Combine, dan D. A. Thomas, tua 12,000 o lowyr yn y Rhondda; dywedai’r glowyr fod gwythïen newydd y Bute ym Mhwll Ely, Pen-y-graig, yn galetach ac yn fwy peryglus i’w gweithio a gofynnent 2s 6c y dunnell, yn erbyn 1s 9c y cwmni; caeodd cloi allan Bwll Ely i bob un o’r 950 o weithwyr ar 1 Medi 1910; ar 1 Tachwedd daeth pob un o 12,000 o ddynion y Combine allan mewn undod â dynion Pwll Ely; erbyn 6 Tachwedd roedd y streicwyr wedi cau pob pwll lleol ond Llwynypia; achosodd penderfyniad yr Ysgrifennydd Cartref Winston Churchill i anfon y fyddin ddicter hirhoedlog yng Nghymru; cymerodd gwragedd a phlant ran mewn niferoedd mawr; pan brofwyd tri ar ddeg o lowyr o Gilfach Goch ym mis Rhagfyr, gorymdeithiodd hyd at 10,000 o ddynion i’w cefnogi; cafodd y digwyddiadau fynegiant yn Cwmardy (1937), nofel Lewis Jones, a astudir fel gwaith pwysig o lenyddiaeth y dosbarth gweithiol; daeth y streic i ben ym mis Awst 1911.
Milwyr yn y Rhondda
Daeth heddlu o Forgannwg, Bryste, Caerdydd a Llundain, a chaniataodd yr Ysgrifennydd Cartref, Winston Churchill, anfon milwyr, yr 18th Hussars a’r Lancashire Fusiliers. Gadawodd ei benderfyniad ddicter hirhoedlog yng Nghymru.FfynonellauTonypandy riots ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuodd yr anghydfod ym mis Medi 1910 ym Mhwll Ely, Penygraig, lle dywedai’r glowyr fod y wythïen newydd yn galetach ac yn fwy peryglus i’w gweithio; cloëd 950 o ddynion allan, ac ar 1 Tachwedd daeth tua 12,000 o lowyr y Cambrian Combine allan i’w cefnogi; ar 7 Tachwedd bu’r streicwyr yn picedu Glofa Glamorgan yn Llwynypia, ac ar 8 Tachwedd bu helynt yn Sgwâr Tonypandy; daeth heddlu o Forgannwg, Bryste, Caerdydd a Llundain, a chaniataodd yr Ysgrifennydd Cartref, Winston Churchill, anfon milwyr: yr 18th Hussars a’r Lancashire Fusiliers; bu farw’r glöwr Samuel Rhys o anafiadau i’w ben; parhaodd y streic hyd fis Awst 1911; roedd gan ddynion Tonypandy gof hir.Tonypandy riots ↗Wikipedia (Saesneg)Terfysgoedd Tonypandy, Tachwedd 1910, yn y Rhondda, yn ystod streic y Cambrian Combine; cyflogai’r Combine, dan D. A. Thomas, tua 12,000 o lowyr yn y Rhondda; dywedai’r glowyr fod gwythïen newydd y Bute ym Mhwll Ely, Pen-y-graig, yn galetach ac yn fwy peryglus i’w gweithio a gofynnent 2s 6c y dunnell, yn erbyn 1s 9c y cwmni; caeodd cloi allan Bwll Ely i bob un o’r 950 o weithwyr ar 1 Medi 1910; ar 1 Tachwedd daeth pob un o 12,000 o ddynion y Combine allan mewn undod â dynion Pwll Ely; erbyn 6 Tachwedd roedd y streicwyr wedi cau pob pwll lleol ond Llwynypia; achosodd penderfyniad yr Ysgrifennydd Cartref Winston Churchill i anfon y fyddin ddicter hirhoedlog yng Nghymru; cymerodd gwragedd a phlant ran mewn niferoedd mawr; pan brofwyd tri ar ddeg o lowyr o Gilfach Goch ym mis Rhagfyr, gorymdeithiodd hyd at 10,000 o ddynion i’w cefnogi; cafodd y digwyddiadau fynegiant yn Cwmardy (1937), nofel Lewis Jones, a astudir fel gwaith pwysig o lenyddiaeth y dosbarth gweithiol; daeth y streic i ben ym mis Awst 1911.
Sefyll gyda’u pobl
Pan roddwyd tri ar ddeg o lowyr o Gilfach Goch ar brawf ym mis Rhagfyr, gorymdeithiodd hyd at ddeng mil o ddynion i’w cefnogi. Parhaodd y streic hyd fis Awst 1911.FfynhonnellTonypandy riots ↗Wikipedia (Saesneg)Terfysgoedd Tonypandy, Tachwedd 1910, yn y Rhondda, yn ystod streic y Cambrian Combine; cyflogai’r Combine, dan D. A. Thomas, tua 12,000 o lowyr yn y Rhondda; dywedai’r glowyr fod gwythïen newydd y Bute ym Mhwll Ely, Pen-y-graig, yn galetach ac yn fwy peryglus i’w gweithio a gofynnent 2s 6c y dunnell, yn erbyn 1s 9c y cwmni; caeodd cloi allan Bwll Ely i bob un o’r 950 o weithwyr ar 1 Medi 1910; ar 1 Tachwedd daeth pob un o 12,000 o ddynion y Combine allan mewn undod â dynion Pwll Ely; erbyn 6 Tachwedd roedd y streicwyr wedi cau pob pwll lleol ond Llwynypia; achosodd penderfyniad yr Ysgrifennydd Cartref Winston Churchill i anfon y fyddin ddicter hirhoedlog yng Nghymru; cymerodd gwragedd a phlant ran mewn niferoedd mawr; pan brofwyd tri ar ddeg o lowyr o Gilfach Goch ym mis Rhagfyr, gorymdeithiodd hyd at 10,000 o ddynion i’w cefnogi; cafodd y digwyddiadau fynegiant yn Cwmardy (1937), nofel Lewis Jones, a astudir fel gwaith pwysig o lenyddiaeth y dosbarth gweithiol; daeth y streic i ben ym mis Awst 1911.
Cwmardy
Adroddodd y llenor Lewis Jones hanes y dyddiau hynny yn ei nofel Cwmardy yn 1937, a astudir o hyd fel gwaith pwysig o lenyddiaeth y dosbarth gweithiol.FfynhonnellTonypandy riots ↗Wikipedia (Saesneg)Terfysgoedd Tonypandy, Tachwedd 1910, yn y Rhondda, yn ystod streic y Cambrian Combine; cyflogai’r Combine, dan D. A. Thomas, tua 12,000 o lowyr yn y Rhondda; dywedai’r glowyr fod gwythïen newydd y Bute ym Mhwll Ely, Pen-y-graig, yn galetach ac yn fwy peryglus i’w gweithio a gofynnent 2s 6c y dunnell, yn erbyn 1s 9c y cwmni; caeodd cloi allan Bwll Ely i bob un o’r 950 o weithwyr ar 1 Medi 1910; ar 1 Tachwedd daeth pob un o 12,000 o ddynion y Combine allan mewn undod â dynion Pwll Ely; erbyn 6 Tachwedd roedd y streicwyr wedi cau pob pwll lleol ond Llwynypia; achosodd penderfyniad yr Ysgrifennydd Cartref Winston Churchill i anfon y fyddin ddicter hirhoedlog yng Nghymru; cymerodd gwragedd a phlant ran mewn niferoedd mawr; pan brofwyd tri ar ddeg o lowyr o Gilfach Goch ym mis Rhagfyr, gorymdeithiodd hyd at 10,000 o ddynion i’w cefnogi; cafodd y digwyddiadau fynegiant yn Cwmardy (1937), nofel Lewis Jones, a astudir fel gwaith pwysig o lenyddiaeth y dosbarth gweithiol; daeth y streic i ben ym mis Awst 1911.
Ffynonellau a darllen pellach
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Y genedl ddiwydiannol gyntaf
0 / 7Haearn, copr, llechi a glo a yrrodd y byd.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf









