Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

Y Gymru Ddiwydiannol

Tonypandy

Yn 1910 aeth glowyr y Rhondda ar streic yn erbyn perchnogion y pyllau, ac anfonwyd milwyr i’r cwm. Daeth safiad y Rhondda’n ddihareb am ddewrder y gweithwyr.

Llun: Golwg dros strydoedd teras y Rhondda o’r llethr uwchben Cwm Clydach, ger Tonypandy · Alan Hughes, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1910 51.622° N, 3.455° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Golwg dros strydoedd teras y Rhondda o’r llethr uwchben Cwm Clydach, ger Tonypandy
Golwg dros strydoedd teras y Rhondda o’r llethr uwchben Cwm Clydach, ger Tonypandy · Llun: Alan Hughes, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Tonypandy: ton y pandy

Tonypandy

  • Ton ton, tir glas
  • y y fannod
  • pandy pandy

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Yn 1910 safodd glowyr Tonypandy a’r Rhondda gyda’i gilydd yn streic y Cambrian Combine. Pan gloëd dynion un pwll allan, daeth deuddeng mil allan wrth eu hochr.

Cloi allan ym Mhwll Ely1 Medi 1910
Allan i’w cefnogiTua 12,000 o lowyr, 1 Tachwedd 1910
Diwedd y streicAwst 1911

Gwythïen galed

Ym Mhwll Ely ym Mhen-y-graig dywedai’r glowyr fod gwythïen newydd y Bute yn galetach ac yn fwy peryglus i’w gweithio, a gofynnent am ddau swllt a chwe cheiniog y dunnell. Pan fethodd y trafod, cloëd pob un o’r 950 o ddynion allan o’r pwll ar 1 Medi 1910.

Deuddeng mil gyda’i gilydd

Ar 1 Tachwedd daeth pob un o ddeuddeng mil o ddynion y Cambrian Combine allan mewn undod â dynion Pwll Ely, ac erbyn 6 Tachwedd roedd pob pwll lleol ond Llwynypia ar gau. Safodd gwragedd a phlant gyda’r streicwyr mewn niferoedd mawr.

Milwyr yn y Rhondda

Daeth heddlu o Forgannwg, Bryste, Caerdydd a Llundain, a chaniataodd yr Ysgrifennydd Cartref, Winston Churchill, anfon milwyr, yr 18th Hussars a’r Lancashire Fusiliers. Gadawodd ei benderfyniad ddicter hirhoedlog yng Nghymru.

Sefyll gyda’u pobl

Pan roddwyd tri ar ddeg o lowyr o Gilfach Goch ar brawf ym mis Rhagfyr, gorymdeithiodd hyd at ddeng mil o ddynion i’w cefnogi. Parhaodd y streic hyd fis Awst 1911.

Cwmardy

Adroddodd y llenor Lewis Jones hanes y dyddiau hynny yn ei nofel Cwmardy yn 1937, a astudir o hyd fel gwaith pwysig o lenyddiaeth y dosbarth gweithiol.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf