
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
Y Gymru Ddiwydiannol
Merthyr Tudful
Prifddinas haearn y byd ar un adeg, cartref gweithfeydd Dowlais a Chyfarthfa, a gwrthryfel 1831.
Llun: Rhes adfeiliedig ffwrneisi chwyth Gwaith Haearn Cyfarthfa, Merthyr Tudful · Perceval, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Merthyr Tudful: merthyr (lle sanctaidd) Santes Tudful
Merthyr Tudful
- Merthyr merthyr, eglwys sant
- Tudful Tudful Santes
Saif Merthyr Tudful yn nyffryn Taf, tua 23 milltir i’r gogledd o Gaerdydd. Ddechrau’r 19eg ganrif hi oedd Prifddinas Haearn y Byd a thref fwyaf Cymru, ac yma yn 1804 y dechreuodd y siwrnai reilffordd gyntaf yn y byd dan ager.FfynonellauMerthyr Tydfil ↗Wikipedia (Saesneg)Merthyr Tudful, tua 23 milltir i’r gogledd o Gaerdydd, a enwir, meddir, ar ôl Tudful, merch y Brenin Brychan Brycheiniog, a laddwyd yma tua 480; yma mae ‘merthyr’ yn agos at y Lladin martyrium, man addoli dros greiriau merthyr, a chodwyd eglwys ar y fan draddodiadol lle’i claddwyd; cododd y Rhufeiniaid gaer ategol ym Mhenydarren tua 74, uwchben afon Taf; codwyd Castell Morlais ddwy filltir i’r gogledd o’r dref; roedd yn yr ardal fwyn haearn, glo, calchfaen, coed a dŵr, ac yn anterth y Chwyldro Diwydiannol roedd ym Merthyr bedwar o weithfeydd haearn mwyaf y byd, Dowlais, Plymouth, Cyfarthfa a Phenydarren, yn eiddo’n bennaf i deuluoedd Guest a Crawshay; fe’i gelwid yn ‘Brifddinas Haearn y Byd’ ddechrau’r 19eg ganrif; codwyd Camlas Morgannwg i gario haearn Cyfarthfa i Gaerdydd; yn 1844 gadawodd 50,000 tunnell o reiliau un gwaith haearn am reilffyrdd Rwsia; teithiodd y siwrnai reilffordd gyntaf yn y byd dan ager yma yn 1804, naw milltir o Benydarren ar Dramffordd Merthyr; cafodd cyfrifiad 1851 mai Cymru oedd cenedl ddiwydiannol gyntaf y byd, a Merthyr ei thref fwyaf; sefydlodd John Hughes o Ferthyr Hughesovka, Donetsk heddiw, yn 1870; yn 1831 cododd gweithwyr Merthyr dros ddiwygio, a chofir Dic Penderyn fel merthyr; mae Castell Cyfarthfa yn rhestredig Gradd I.Merthyr Tydfil ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd gwaith haearn Dowlais yn 1759; dechreuodd Anthony Bacon waith Cyfarthfa ar dir a brydleswyd am £100 y flwyddyn, a chododd Francis a Samuel Homfray Benydarren yn 1784, gyda gwaith Plymouth yn bedwerydd; daeth Merthyr yn Brifddinas Haearn y Byd ac yn dref fwyaf Cymru ar ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.Richard Trevithick ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 21 Chwefror 1804, wedi i Samuel Homfray fetio 500 gini â Richard Crawshay, tynnodd injan Trevithick ddeg tunnell o haearn, pum wagen a saith deg o ddynion y 9¾ milltir o Ben-y-darren i Abercynon mewn tua 4 awr a 5 munud, ar bron 2.4 milltir yr awr: y daith reilffordd gyntaf yn y byd dan dynfa locomotif; torrodd yr injan blatiau haearn bwrw’r dramffordd, a aeth yn ôl at geffylau, a rhoddwyd yr injan i yrru morthwylion yn y gwaith; ganed Trevithick ar 13 Ebrill 1771 yn Illogan yng Nghernyw a bu farw yn Dartford ar 22 Ebrill 1833.
| Sefydlu Gwaith Haearn Dowlais | 1759FfynonellauDowlais Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd ar 19 Medi 1759 gan naw partner, yn eu plith Thomas Lewis ac Isaac Wilkinson, gyda £4,000, i godi ffwrneisi i fwyndoddi haearn ym Merthyr Tudful; daeth John Guest yn rheolwr yn 1767, a daliodd teulu Guest y gwaith hyd nes i Syr Ivor Guest ei werthu yn 1899; ar ei anterth yn 1845 roedd gan y gwaith 18 ffwrnais chwyth a 7,300 o weithwyr a gwnâi 88,400 tunnell o haearn y flwyddyn; Melin y Gafr, 1857, oedd y felin rolio rymusaf yn y byd; dyma’r cyntaf i drwyddedu proses Bessemer, gan wneud dur o 1865; peidiodd y prif waith yn 1936.Merthyr Tydfil ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd gwaith haearn Dowlais yn 1759; dechreuodd Anthony Bacon waith Cyfarthfa ar dir a brydleswyd am £100 y flwyddyn, a chododd Francis a Samuel Homfray Benydarren yn 1784, gyda gwaith Plymouth yn bedwerydd; daeth Merthyr yn Brifddinas Haearn y Byd ac yn dref fwyaf Cymru ar ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. |
|---|---|
| Y siwrnai ager gyntaf | 21 Chwefror 1804FfynonellauRichard Trevithick ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 21 Chwefror 1804, wedi i Samuel Homfray fetio 500 gini â Richard Crawshay, tynnodd injan Trevithick ddeg tunnell o haearn, pum wagen a saith deg o ddynion y 9¾ milltir o Ben-y-darren i Abercynon mewn tua 4 awr a 5 munud, ar bron 2.4 milltir yr awr: y daith reilffordd gyntaf yn y byd dan dynfa locomotif; torrodd yr injan blatiau haearn bwrw’r dramffordd, a aeth yn ôl at geffylau, a rhoddwyd yr injan i yrru morthwylion yn y gwaith; ganed Trevithick ar 13 Ebrill 1771 yn Illogan yng Nghernyw a bu farw yn Dartford ar 22 Ebrill 1833.Richard Trevithick: Merthyr Tramroad Trial ↗Grace’s Guide, hanes diwydiannol Prydain (Saesneg)Rhoddodd Homfray fet o 500 gini â Crawshay; ar 21 Chwefror 1804 cariodd yr injan 10 tunnell o haearn mewn pum wagen a 70 o ddynion y 9¾ milltir o Benydarren i Abercynon mewn 4 awr a 5 munud. |
| Gwrthryfel Merthyr | 1831FfynhonnellMerthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Drwy gydol Mai 1831 aeth y glowyr ac eraill a weithiai i William Crawshay i strydoedd Merthyr gan alw am ddiwygio a phrotestio yn erbyn cyflogau is a diweithdra; ysbeiliodd y gwrthryfelwyr lys y dyledwyr, gyda’r gri caws a bara; ar 2 Mehefin, tra cyfarfu’r cyflogwyr a’r ynadon â’r Uchel Siryf yn y Castle Inn, gorymdeithiodd mintai dan arweiniad Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, yno i fynnu pris is am fara a chyflogau uwch; pan wrthodwyd eu gofynion ymosododd y dyrfa ar y dafarn, taniodd yr Ucheldirwyr, ac ar ôl ymrafael hir enciliasant i Dŷ Penydarren gan adael y dref i’r bobl; gorymdeithiodd rhwng 7,000 a 10,000 o weithwyr dan faner goch, ac am bedwar diwrnod y bobl oedd yn rheoli Merthyr; ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain ar ffordd Aberhonddu, gyrru ymaith fintai o farchfilwyr a diarfogi Iwmyn Abertawe; erbyn 7 Mehefin roedd yr awdurdodau wedi adennill y dref, gyda hyd at 24 o’r bobl wedi’u lladd; dedfrydwyd Lewsyn i farwolaeth, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes wedi i gwnstabl arbennig dystio i Lewsyn ei gysgodi rhag ymosodiad; alltudiwyd ef ar y John yn 1832 a bu farw ar 6 Medi 1847 yn Port Macquarie, De Cymru Newydd; yn 1922 cyhoeddodd Lewis Davies y nofel Lewsyn yr Heliwr, a enillodd yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaernarfon yn 1921; er 2013 cynhelir gŵyl Merthyr Rising bob blwyddyn yn y dref. |
Lle Tudful
Dywedir bod y dref wedi’i henwi ar ôl Tudful, merch y Brenin Brychan Brycheiniog, a laddwyd yma tua 480. Yma ystyr ‘merthyr’ yw lle sanctaidd dros fan gorffwys merthyr, a chodwyd eglwys lle’i claddwyd.FfynhonnellMerthyr Tydfil ↗Wikipedia (Saesneg)Merthyr Tudful, tua 23 milltir i’r gogledd o Gaerdydd, a enwir, meddir, ar ôl Tudful, merch y Brenin Brychan Brycheiniog, a laddwyd yma tua 480; yma mae ‘merthyr’ yn agos at y Lladin martyrium, man addoli dros greiriau merthyr, a chodwyd eglwys ar y fan draddodiadol lle’i claddwyd; cododd y Rhufeiniaid gaer ategol ym Mhenydarren tua 74, uwchben afon Taf; codwyd Castell Morlais ddwy filltir i’r gogledd o’r dref; roedd yn yr ardal fwyn haearn, glo, calchfaen, coed a dŵr, ac yn anterth y Chwyldro Diwydiannol roedd ym Merthyr bedwar o weithfeydd haearn mwyaf y byd, Dowlais, Plymouth, Cyfarthfa a Phenydarren, yn eiddo’n bennaf i deuluoedd Guest a Crawshay; fe’i gelwid yn ‘Brifddinas Haearn y Byd’ ddechrau’r 19eg ganrif; codwyd Camlas Morgannwg i gario haearn Cyfarthfa i Gaerdydd; yn 1844 gadawodd 50,000 tunnell o reiliau un gwaith haearn am reilffyrdd Rwsia; teithiodd y siwrnai reilffordd gyntaf yn y byd dan ager yma yn 1804, naw milltir o Benydarren ar Dramffordd Merthyr; cafodd cyfrifiad 1851 mai Cymru oedd cenedl ddiwydiannol gyntaf y byd, a Merthyr ei thref fwyaf; sefydlodd John Hughes o Ferthyr Hughesovka, Donetsk heddiw, yn 1870; yn 1831 cododd gweithwyr Merthyr dros ddiwygio, a chofir Dic Penderyn fel merthyr; mae Castell Cyfarthfa yn rhestredig Gradd I.
Pedwar gwaith haearn mawr
Roedd mwyn haearn, glo, calchfaen, coed a dŵr yn agos at ei gilydd yma. Sefydlwyd Dowlais yn 1759, dechreuodd Anthony Bacon Gyfarthfa yn 1765, a chododd y Homfrays Benydarren yn 1784, â Plymouth y pedwerydd; yn eu hanterth roedd y rhain ymhlith gweithfeydd haearn mwyaf y byd, a daeth Dowlais yn fwyaf oll.FfynonellauMerthyr Tydfil ↗Wikipedia (Saesneg)Merthyr Tudful, tua 23 milltir i’r gogledd o Gaerdydd, a enwir, meddir, ar ôl Tudful, merch y Brenin Brychan Brycheiniog, a laddwyd yma tua 480; yma mae ‘merthyr’ yn agos at y Lladin martyrium, man addoli dros greiriau merthyr, a chodwyd eglwys ar y fan draddodiadol lle’i claddwyd; cododd y Rhufeiniaid gaer ategol ym Mhenydarren tua 74, uwchben afon Taf; codwyd Castell Morlais ddwy filltir i’r gogledd o’r dref; roedd yn yr ardal fwyn haearn, glo, calchfaen, coed a dŵr, ac yn anterth y Chwyldro Diwydiannol roedd ym Merthyr bedwar o weithfeydd haearn mwyaf y byd, Dowlais, Plymouth, Cyfarthfa a Phenydarren, yn eiddo’n bennaf i deuluoedd Guest a Crawshay; fe’i gelwid yn ‘Brifddinas Haearn y Byd’ ddechrau’r 19eg ganrif; codwyd Camlas Morgannwg i gario haearn Cyfarthfa i Gaerdydd; yn 1844 gadawodd 50,000 tunnell o reiliau un gwaith haearn am reilffyrdd Rwsia; teithiodd y siwrnai reilffordd gyntaf yn y byd dan ager yma yn 1804, naw milltir o Benydarren ar Dramffordd Merthyr; cafodd cyfrifiad 1851 mai Cymru oedd cenedl ddiwydiannol gyntaf y byd, a Merthyr ei thref fwyaf; sefydlodd John Hughes o Ferthyr Hughesovka, Donetsk heddiw, yn 1870; yn 1831 cododd gweithwyr Merthyr dros ddiwygio, a chofir Dic Penderyn fel merthyr; mae Castell Cyfarthfa yn rhestredig Gradd I.Dowlais Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd ar 19 Medi 1759 gan naw partner, yn eu plith Thomas Lewis ac Isaac Wilkinson, gyda £4,000, i godi ffwrneisi i fwyndoddi haearn ym Merthyr Tudful; daeth John Guest yn rheolwr yn 1767, a daliodd teulu Guest y gwaith hyd nes i Syr Ivor Guest ei werthu yn 1899; ar ei anterth yn 1845 roedd gan y gwaith 18 ffwrnais chwyth a 7,300 o weithwyr a gwnâi 88,400 tunnell o haearn y flwyddyn; Melin y Gafr, 1857, oedd y felin rolio rymusaf yn y byd; dyma’r cyntaf i drwyddedu proses Bessemer, gan wneud dur o 1865; peidiodd y prif waith yn 1936.Cyfarthfa Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd gwaith Cyfarthfa yn 1765 gan Anthony Bacon, a brydlesodd hawliau’r glo a’r haearn gyda William Brownrigg am £100 y flwyddyn; gwnaed gynnau mawr yno; dan Richard Crawshay daeth yn gynhyrchydd pwysig yn gyflym; erbyn 1819 roedd ganddo chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell o haearn; ymwelodd y Llyngesydd Nelson yn 1802; codwyd Castell Cyfarthfa yn 1824 i William Crawshay II; ei ffwrneisi yw’r enghreifftiau mwyaf a mwyaf cyflawn o’u math sydd wedi goroesi yn unman; caeodd y gwaith yn 1875, ailagorodd yn 1915 ar gyfer y Rhyfel Byd Cyntaf a chau am y tro olaf yn 1919.Merthyr Tydfil ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd gwaith haearn Dowlais yn 1759; dechreuodd Anthony Bacon waith Cyfarthfa ar dir a brydleswyd am £100 y flwyddyn, a chododd Francis a Samuel Homfray Benydarren yn 1784, gyda gwaith Plymouth yn bedwerydd; daeth Merthyr yn Brifddinas Haearn y Byd ac yn dref fwyaf Cymru ar ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.Merthyr Tydfil historic landscape: Dowlais ↗Nodweddu tirwedd hanesyddol i Cadw (Ymddiriedolaeth Archaeolegol Morgannwg-Gwent, Heneb bellach) (Saesneg)Daeth Dowlais yn waith haearn mwyaf y byd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yno y gwnaed cledrau Rheilffordd Stockton a Darlington yn 1821.
Penydarren, 1804
Ar 21 Chwefror 1804, wedi i Samuel Homfray fetio 500 gini â Richard Crawshay, tynnodd injan Richard Trevithick ddeg tunnell o haearn, pum wagen a saith deg o ddynion y 9¾ milltir o Benydarren i Abercynon, y siwrnai reilffordd gyntaf yn y byd dan locomotif.FfynonellauRichard Trevithick ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 21 Chwefror 1804, wedi i Samuel Homfray fetio 500 gini â Richard Crawshay, tynnodd injan Trevithick ddeg tunnell o haearn, pum wagen a saith deg o ddynion y 9¾ milltir o Ben-y-darren i Abercynon mewn tua 4 awr a 5 munud, ar bron 2.4 milltir yr awr: y daith reilffordd gyntaf yn y byd dan dynfa locomotif; torrodd yr injan blatiau haearn bwrw’r dramffordd, a aeth yn ôl at geffylau, a rhoddwyd yr injan i yrru morthwylion yn y gwaith; ganed Trevithick ar 13 Ebrill 1771 yn Illogan yng Nghernyw a bu farw yn Dartford ar 22 Ebrill 1833.Richard Trevithick: Merthyr Tramroad Trial ↗Grace’s Guide, hanes diwydiannol Prydain (Saesneg)Rhoddodd Homfray fet o 500 gini â Crawshay; ar 21 Chwefror 1804 cariodd yr injan 10 tunnell o haearn mewn pum wagen a 70 o ddynion y 9¾ milltir o Benydarren i Abercynon mewn 4 awr a 5 munud.
Haearn i’r byd
Aeth rheiliau o Ddowlais i Reilffordd Stockton a Darlington yn 1821 ac i reilffyrdd yn yr Almaen a Rwsia, ac yn 1845 roedd gan y gwaith 18 ffwrnais a 7,300 o weithwyr. Helpodd y Fonesig Charlotte Guest, a roddodd y Mabinogion i’r byd yn Saesneg, i redeg Dowlais a’i hysgol arloesol.FfynonellauMerthyr Tydfil historic landscape: Dowlais ↗Nodweddu tirwedd hanesyddol i Cadw (Ymddiriedolaeth Archaeolegol Morgannwg-Gwent, Heneb bellach) (Saesneg)Daeth Dowlais yn waith haearn mwyaf y byd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yno y gwnaed cledrau Rheilffordd Stockton a Darlington yn 1821.Dowlais Ironworks ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Roedd archebion tramor 1835–36 yn cynnwys cledrau i Reilffordd Berlin a Leipzig a lein St Petersburg; Dowlais oedd y cyntaf i gymryd trwydded proses Bessemer a gwnâi ddur o 1865.Dowlais Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd ar 19 Medi 1759 gan naw partner, yn eu plith Thomas Lewis ac Isaac Wilkinson, gyda £4,000, i godi ffwrneisi i fwyndoddi haearn ym Merthyr Tudful; daeth John Guest yn rheolwr yn 1767, a daliodd teulu Guest y gwaith hyd nes i Syr Ivor Guest ei werthu yn 1899; ar ei anterth yn 1845 roedd gan y gwaith 18 ffwrnais chwyth a 7,300 o weithwyr a gwnâi 88,400 tunnell o haearn y flwyddyn; Melin y Gafr, 1857, oedd y felin rolio rymusaf yn y byd; dyma’r cyntaf i drwyddedu proses Bessemer, gan wneud dur o 1865; peidiodd y prif waith yn 1936.Lady Charlotte Guest ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth ei Mabinogion allan mewn saith cyfrol, 1838–1845, o Wasg y Tonn yn Llanymddyfri a Longmans yn Llundain, gyda’r testun Cymraeg o Lyfr Coch Hergest, a baratowyd gan Tegid; Carnhuanawc a’i hanogodd; ei Geraint ac Enid oedd sail Idylls of the King Tennyson; roedd ysgol Dowlais mae’n debyg y bwysicaf a’r fwyaf blaengar, ac ar ôl 1852 hi a redai’r gwaith haearn.
Gwrthryfel Merthyr
Yn 1831 cododd gweithwyr Merthyr dros ddiwygio a chyflog teg, gan weiddi ‘caws a bara’, ac am bedwar diwrnod daliodd y bobl y dref dan faner goch, y tro cyntaf i’r faner goch gael ei chodi ym Mhrydain yn arwydd o achos y gweithwyr. Mae Dic Penderyn, a grogwyd yng Nghaerdydd y mis Awst hwnnw er i dros 11,000 arwyddo dros ei ryddhau, wedi’i gofio byth ers hynny fel un o ferthyron Cymru.FfynonellauMerthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Drwy gydol Mai 1831 aeth y glowyr ac eraill a weithiai i William Crawshay i strydoedd Merthyr gan alw am ddiwygio a phrotestio yn erbyn cyflogau is a diweithdra; ysbeiliodd y gwrthryfelwyr lys y dyledwyr, gyda’r gri caws a bara; ar 2 Mehefin, tra cyfarfu’r cyflogwyr a’r ynadon â’r Uchel Siryf yn y Castle Inn, gorymdeithiodd mintai dan arweiniad Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, yno i fynnu pris is am fara a chyflogau uwch; pan wrthodwyd eu gofynion ymosododd y dyrfa ar y dafarn, taniodd yr Ucheldirwyr, ac ar ôl ymrafael hir enciliasant i Dŷ Penydarren gan adael y dref i’r bobl; gorymdeithiodd rhwng 7,000 a 10,000 o weithwyr dan faner goch, ac am bedwar diwrnod y bobl oedd yn rheoli Merthyr; ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain ar ffordd Aberhonddu, gyrru ymaith fintai o farchfilwyr a diarfogi Iwmyn Abertawe; erbyn 7 Mehefin roedd yr awdurdodau wedi adennill y dref, gyda hyd at 24 o’r bobl wedi’u lladd; dedfrydwyd Lewsyn i farwolaeth, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes wedi i gwnstabl arbennig dystio i Lewsyn ei gysgodi rhag ymosodiad; alltudiwyd ef ar y John yn 1832 a bu farw ar 6 Medi 1847 yn Port Macquarie, De Cymru Newydd; yn 1922 cyhoeddodd Lewis Davies y nofel Lewsyn yr Heliwr, a enillodd yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaernarfon yn 1921; er 2013 cynhelir gŵyl Merthyr Rising bob blwyddyn yn y dref.Merthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Mehefin 1831, wedi gostwng cyflogau a diswyddo dynion, cododd gweithwyr Merthyr; ysbeiliasant y llys dyledion a dinistrio’i lyfrau; ar 2 Mehefin arweiniodd Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, y dorf i Westy’r Castell i ofyn am fara rhatach a chyflogau gwell, ac agorodd milwyr y 93ain Highlanders dân; lladdwyd hyd at 24; dyma’r tro cyntaf i’r faner goch gael ei defnyddio’n arwydd gwrthryfel y gweithwyr ym Mhrydain; arestiwyd 26; cafwyd Richard Lewis, Dic Penderyn, yn euog o drywanu’r Preifat Donald Black a’i grogi yng Nghaerdydd ar 13 Awst 1831, er i 11,000 arwyddo dros ei ryddhau; mae teimlad cryf yng Nghymru iddo gael ei ddienyddio ar gam; alltudiwyd Lewsyn a bu farw yn Port Macquarie yn 1847.Dic Penderyn ↗Wicipedia CymraegGwrthryfelwr o Gymru oedd Dic Penderyn (enw bedydd: Richard Lewis) (1808 – 13 Awst 1831), glöwr a llafurwr yn ôl ei alwedigaeth; ganwyd yn Aberafan a daeth yn enwog wedi iddo gael ei grogi ar gam; trigai ym Merthyr Tudful a chymerodd ran yng Ngwrthryfel Merthyr ar 3 Mehefin 1831; fe’i harestiwyd gyda’i gyfaill Lewis Lewis, un o’r arweinwyr; fe’i cyhuddwyd o drywanu milwr yn ei goes gyda bidog, er y teimlai nifer ar y pryd ei fod yn ddieuog; dywedir fod y llywodraeth Brydeinig am ladd o leiaf un o’r gwrthryfelwyr fel esiampl; wedi ei farwolaeth, cafodd ei ddyrchafu i statws merthyr Cymreig; claddwyd ef ym mynwent eglwys y Santes Fair, Aberafan.Dic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis (1807/8 – 13 Awst 1831), a adwaenir fel Dic Penderyn, llafurwr a glöwr o Ferthyr Tudful; ganed yn Aberafan mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a Margaret; symudodd i Ferthyr gyda’i deulu yn 1819 a gweithio yn y pyllau gyda’i dad; gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi peth addysg yn y capel, ac roedd ei deulu’n Fethodistiaid; nid oedd anafiadau’r Preifat Donald Black yn angheuol ac ni allai ei adnabod; wedi achos undydd ar 13 Gorffennaf 1831 ym Mrawdlys Caerdydd fe’i cafwyd yn euog; nid oes tystiolaeth i Dic chwarae unrhyw ran sylweddol yn y gwrthryfel; roedd pobl Merthyr yn argyhoeddedig nad ef oedd yn gyfrifol, a llofnododd dros 11,000 ddeiseb am ei ryddhau, a gwrthwynebodd hyd yn oed papur ceidwadol y Cambrian; perswadiodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd, farnwr yr achos fod y ddedfryd yn anniogel; gohiriodd yr Arglwydd Melbourne y dienyddiad bythefnos ond gwrthododd leihau’r ddedfryd er gwaethaf pledion y gweithwyr a sefydliad Cymru; crogwyd ef am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, ar y crocbren yn Heol Eglwys Fair, Caerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg; gosododd undebwyr lleol gofeb ar ei fedd yn 1966; fe’i hystyrid yn ferthyr, a chryfhaodd ei farwolaeth undebaeth a Siartiaeth; yn 1874 cyfaddefodd Ianto Parker ar ei wely angau yn yr Unol Daleithiau mai ef a drywanodd Black, a chyfaddefodd James Abbott, a dystiodd yn yr achos, yn ddiweddarach iddo dyngu anudon; yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i “Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru” yn llyfrgell Merthyr gan Len Murray o’r TUC; cyflwynwyd deisebau am bardwn yn 2015 a 2016; adroddir ei hanes mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas, ac mewn cerddi, dramâu a chaneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.
Meibion Merthyr
Ganed Joseph Parry, cyfansoddwr Myfanwy, yn Chapel Row yn 1841 a gweithiodd yn ffwrneisi Cyfarthfa yn fachgen. Sefydlodd John Hughes, mab prif beiriannydd Cyfarthfa, ddinas Hughesovka yn Wcráin yn 1870, ac yn 1868 anfonodd y dref Henry Richard, Apostol Heddwch, i’r Senedd.FfynonellauJoseph Parry ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 21 Mai 1841 yn 4 Chapel Row, Merthyr Tudful; gadawodd yr ysgol yn naw oed am y pyllau, ac erbyn deuddeg gweithiai wrth ffwrneisi pwdlo Cyfarthfa; aeth ei deulu i Danville, Pennsylvania, yn 1853–54; astudiodd yn yr Academi Gerdd Frenhinol o 1868 ac yng Nghaergrawnt o 1871, y Cymro cyntaf i gael graddau baglor a doethur mewn cerddoriaeth gan y Brifysgol; yn 1874 daeth yn athro cerdd cyntaf Aberystwyth; cyhoeddwyd Myfanwy, ar eiriau Richard Davies, Mynyddog, yn 1875 a’i chanu gyntaf yn Aberystwyth ar 28 Mai 1875 gyda Parry’n arwain; daeth ei emyn-dôn Aberystwyth allan yn 1879; Blodwen, a berfformiwyd gyntaf yn Aberystwyth ar 21 Mai 1878, oedd yr opera gyntaf yn Gymraeg; bu farw ym Mhenarth ar 17 Chwefror 1903, ac mae ei fan geni yn Chapel Row yn amgueddfa.John Hughes (diwydiannwr) ↗Wicipedia CymraegPeiriannydd a dyn busnes o Gymru oedd John James Hughes (1814 – 17 Mehefin 1889), sylfaenydd dinas Donetsk, Wcráin; ganwyd ym Merthyr Tudful yn 1814, a’i dad oedd prif beiriannydd Gwaith Haearn Cyfarthfa; bu’n gweithio fel peiriannydd yn y De ac yn Lloegr cyn iddo gael ei alw gan lywodraeth Rwsia i sefydlu gweithfeydd haearn yn Wcráin; sefydlodd ddinas yn Wcráin yn 1870, a galwyd hi’n Hughesovka ar ôl ei sylfaenydd; ailenwyd hi’n Stalino yn 1924, ac yn 1961 yn Donetsk.1868 General Election: Merthyr Tydfil ↗Senedd y DU, canlyniadau etholiadau (Saesneg)Henry Richard, Rhyddfrydwr, 11,683 o bleidleisiau; Richard Fothergill, Rhyddfrydwr, 7,439; Henry Austin Bruce, Rhyddfrydwr, 5,776; 85.4 y cant wedi pleidleisio.Henry Richard ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 3 Ebrill 1812 yn Nhregaron; gweinidog gyda’r Annibynwyr, a ordeiniwyd yn 1835; ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd; mae ei gerflun yn ei alw’n Apostol Heddwch; etholwyd yn AS Rhyddfrydol bwrdeistrefi Merthyr yn 1868 a bu’n aelod iddynt hyd 1888; un o arweinwyr y frwydr i symud cwynion yr Anghydffurfwyr a datgysylltu’r Eglwys yng Nghymru; bu farw ar 20 Awst 1888 yn Nhreborth ger Bangor; dadorchuddiwyd ei gerflun gan Albert Toft yn Nhregaron ar 18 Awst 1893.
Ymweld
Mae Castell Cyfarthfa, a godwyd yn 1824 i William Crawshay II, yn rhestredig Gradd I, a ffwrneisi Cyfarthfa yw’r rhai mwyaf a chyflawnaf o’u bath sydd wedi goroesi yn unman. Ym Mhenydarren cododd y Rhufeiniaid gaer tua 74 OC, uwchben afon Taf.FfynonellauCyfarthfa Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd gwaith Cyfarthfa yn 1765 gan Anthony Bacon, a brydlesodd hawliau’r glo a’r haearn gyda William Brownrigg am £100 y flwyddyn; gwnaed gynnau mawr yno; dan Richard Crawshay daeth yn gynhyrchydd pwysig yn gyflym; erbyn 1819 roedd ganddo chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell o haearn; ymwelodd y Llyngesydd Nelson yn 1802; codwyd Castell Cyfarthfa yn 1824 i William Crawshay II; ei ffwrneisi yw’r enghreifftiau mwyaf a mwyaf cyflawn o’u math sydd wedi goroesi yn unman; caeodd y gwaith yn 1875, ailagorodd yn 1915 ar gyfer y Rhyfel Byd Cyntaf a chau am y tro olaf yn 1919.Merthyr Tydfil ↗Wikipedia (Saesneg)Merthyr Tudful, tua 23 milltir i’r gogledd o Gaerdydd, a enwir, meddir, ar ôl Tudful, merch y Brenin Brychan Brycheiniog, a laddwyd yma tua 480; yma mae ‘merthyr’ yn agos at y Lladin martyrium, man addoli dros greiriau merthyr, a chodwyd eglwys ar y fan draddodiadol lle’i claddwyd; cododd y Rhufeiniaid gaer ategol ym Mhenydarren tua 74, uwchben afon Taf; codwyd Castell Morlais ddwy filltir i’r gogledd o’r dref; roedd yn yr ardal fwyn haearn, glo, calchfaen, coed a dŵr, ac yn anterth y Chwyldro Diwydiannol roedd ym Merthyr bedwar o weithfeydd haearn mwyaf y byd, Dowlais, Plymouth, Cyfarthfa a Phenydarren, yn eiddo’n bennaf i deuluoedd Guest a Crawshay; fe’i gelwid yn ‘Brifddinas Haearn y Byd’ ddechrau’r 19eg ganrif; codwyd Camlas Morgannwg i gario haearn Cyfarthfa i Gaerdydd; yn 1844 gadawodd 50,000 tunnell o reiliau un gwaith haearn am reilffyrdd Rwsia; teithiodd y siwrnai reilffordd gyntaf yn y byd dan ager yma yn 1804, naw milltir o Benydarren ar Dramffordd Merthyr; cafodd cyfrifiad 1851 mai Cymru oedd cenedl ddiwydiannol gyntaf y byd, a Merthyr ei thref fwyaf; sefydlodd John Hughes o Ferthyr Hughesovka, Donetsk heddiw, yn 1870; yn 1831 cododd gweithwyr Merthyr dros ddiwygio, a chofir Dic Penderyn fel merthyr; mae Castell Cyfarthfa yn rhestredig Gradd I.Joseph Parry ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 21 Mai 1841 yn 4 Chapel Row, Merthyr Tudful; gadawodd yr ysgol yn naw oed am y pyllau, ac erbyn deuddeg gweithiai wrth ffwrneisi pwdlo Cyfarthfa; aeth ei deulu i Danville, Pennsylvania, yn 1853–54; astudiodd yn yr Academi Gerdd Frenhinol o 1868 ac yng Nghaergrawnt o 1871, y Cymro cyntaf i gael graddau baglor a doethur mewn cerddoriaeth gan y Brifysgol; yn 1874 daeth yn athro cerdd cyntaf Aberystwyth; cyhoeddwyd Myfanwy, ar eiriau Richard Davies, Mynyddog, yn 1875 a’i chanu gyntaf yn Aberystwyth ar 28 Mai 1875 gyda Parry’n arwain; daeth ei emyn-dôn Aberystwyth allan yn 1879; Blodwen, a berfformiwyd gyntaf yn Aberystwyth ar 21 Mai 1878, oedd yr opera gyntaf yn Gymraeg; bu farw ym Mhenarth ar 17 Chwefror 1903, ac mae ei fan geni yn Chapel Row yn amgueddfa.
Ffynonellau a darllen pellach
Y stori lawn
Erthygl · 19 mun NewyddHaearn, Grym a Phrotest: Merthyr a Gwrthryfel 1831
Sut y gwnaeth glo, mwyn haearn a chalchfaen Ferthyr Tudful yn brifddinas haearn y byd, y meistri haearn a’u castell, y ddyled a’r caledi a yrrodd ei phobl i godi ym Mehefin 1831 dan y faner goch, a hanes Dic Penderyn a Lewsyn yr Heliwr.
Erthygl · 17 munY Mabinogi: y llyfrau a gadwodd chwedlau Cymru
Mae Cymru wedi cadw ei straeon mwyaf ers naw can mlynedd. Dyma sut: storïwyr y llysoedd brenhinol, awdur anhysbys y Pedair Cainc, dau lyfr mawr a ysgrifennwyd i ddau uchelwr o Gymro yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, a merch ifanc o Saesnes yng ngwaith haearn Dowlais a ddysgodd Gymraeg ac a roddodd y chwedlau i’r byd.
Erthygl · 22 munSut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol
Ym Merthyr y rhedodd yr injan stêm gyntaf ar gledrau. Yn Abertawe y rhedodd y rheilffordd deithwyr gyntaf. Haearn Cymru a wnaeth gledrau’r byd, glo Cymru a yrrodd ei longau, llechi Cymru a roddodd do ar ei dinasoedd, ac yng Nghaerdydd y llofnodwyd y siec gyntaf am filiwn o bunnoedd.
Beth ddigwyddodd yma
Haearn ym Merthyr
Sefydlir gwaith haearn Dowlais. O fewn degawdau, Merthyr Tudful yw tref fwyaf Cymru.
Haearn ym MerthyrCyfarthfa
Mae Anthony Bacon yn sefydlu gwaith haearn Cyfarthfa ym Merthyr, sy’n tyfu’n un o’r gweithfeydd haearn mwyaf yn y byd.
CyfarthfaAgor Camlas Morgannwg
Mae Camlas Morgannwg yn agor o Ferthyr Tudful i Gaerdydd, tua phum milltir ar hugain gyda rhyw hanner cant o lociau, gan gludo haearn Merthyr i lawr i’r môr.
Agor Camlas MorgannwgY locomotif rheilffordd cyntaf
Mae injan stêm Richard Trevithick yn tynnu haearn a theithwyr ar hyd tramffordd Penydarren ym Merthyr, y locomotif cyntaf i redeg ar gledrau.
Y locomotif rheilffordd cyntafGwrthryfel Merthyr
Mae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.
Gwrthryfel MerthyrRheilffordd Cwm Taf
Mae Rheilffordd Cwm Taf Isambard Kingdom Brunel yn cysylltu Merthyr â’r dociau yng Nghaerdydd.
Rheilffordd Cwm TafDowlais, y mwyaf yn y byd
Gyda deunaw ffwrnais chwyth a miloedd o weithwyr, gwaith haearn Dowlais ym Merthyr yw’r mwyaf yn y byd.
Dowlais, y mwyaf yn y bydKeir Hardie dros Ferthyr
Mae Merthyr Tudful yn ethol Keir Hardie, un o’r ddau aelod seneddol Llafur cyntaf.
Keir Hardie dros Ferthyr
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Y genedl ddiwydiannol gyntaf
0 / 7Haearn, copr, llechi a glo a yrrodd y byd.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

















