
Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
Cymru’r Ugeinfed Ganrif
Aberfan
Llithrodd tomen wastraff glofa ar Ysgol Gynradd Pantglas. Mae’r ardd goffa yn sefyll lle bu’r ysgol.
Llun: Yr ardd goffa ar safle Ysgol Iau Pantglas yn Aberfan · Angela llewellyn, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Saif Aberfan yng Nghwm Taf, bedair milltir i’r de o Ferthyr Tudful. Ar 21 Hydref 1966 llithrodd tomen lo i lawr ar Ysgol Iau Pantglas a’r tai gerllaw, a chollwyd 116 o blant a 28 o oedolion.FfynonellauAberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Saif Aberfan ar lethr gorllewinol Cwm Taf, tua phedair milltir i’r de o Ferthyr Tudful; pan suddwyd Glofa Merthyr Vale yn 1869, dau fwthyn a thafarn oedd Aberfan, ac erbyn 1966 roedd wedi tyfu i tua 5,000 o bobl, y rhan fwyaf yn y diwydiant glo; ar 21 Hydref 1966 lladdodd cwymp tomen lo 116 o blant a 28 o oedolion; cyrhaeddodd y glowyr cyntaf o lofa Aberfan o fewn 20 munud a gweithio mewn grwpiau trefnus, a rhuthrodd pobl leol i’r ysgol a chloddio drwy’r rwbel; defnyddiodd clerc cinio’r ysgol Nansi Williams ei chorff i gysgodi pump o blant, a goroesodd pob un; cafodd Cronfa Goffa Trychineb Aberfan, a sefydlwyd ar y diwrnod, bron i 88,000 o gyfraniadau; symudwyd gweddill y tomenni dim ond wedi brwydr hir gan bobl Aberfan, a adawodd domen o slyri ar ddesg Ysgrifennydd Gwladol Cymru; agorwyd yr Ardd Goffa, ar safle Ysgol Iau Pantglas, â waliau cerrig yn dangos lle safai’r dosbarthiadau, gan y Frenhines ym mis Mawrth 1973; Elusen Goffa Aberfan sy’n gofalu am y fynwent; ar gyfer yr hanner canmlwyddiant yn 2016 ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children, a chynhaliwyd digwyddiadau coffa yn yr ardd ac yn y fynwent.Aberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Tua 9.15 fore 21 Hydref 1966 llithrodd rwbel glofa dyfrlawn o Domen 7 i lawr y llethr ar Ysgol Iau Pantglas a’r tai gerllaw; bu farw 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant a 28 yn oedolion, ac yn yr ysgol 109 o blant a phump o athrawon; cadeiriwyd y Tribiwnlys gan yr Arglwydd Ustus Edmund Davies, a aned ac a addysgwyd yn Aberpennar gerllaw, ac a benodwyd ddiwedd Hydref 1966; clywodd 136 o dystion dros 76 diwrnod ac adroddodd ar 3 Awst 1967; canfu y gellid bod wedi atal y trychineb, ceryddodd naw o weithwyr y Bwrdd Glo, a dywedodd i’r Arglwydd Robens gamarwain y cyhoedd am y ffynhonnau dan y domen; ni chafodd y Bwrdd Glo nac unrhyw un o’i staff eu herlyn na’u dirwyo.
| 21 Hydref 1966 | 116 o blant a 28 o oedolionFfynonellauAberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Tua 9.15 fore 21 Hydref 1966 llithrodd rwbel glofa dyfrlawn o Domen 7 i lawr y llethr ar Ysgol Iau Pantglas a’r tai gerllaw; bu farw 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant a 28 yn oedolion, ac yn yr ysgol 109 o blant a phump o athrawon; cadeiriwyd y Tribiwnlys gan yr Arglwydd Ustus Edmund Davies, a aned ac a addysgwyd yn Aberpennar gerllaw, ac a benodwyd ddiwedd Hydref 1966; clywodd 136 o dystion dros 76 diwrnod ac adroddodd ar 3 Awst 1967; canfu y gellid bod wedi atal y trychineb, ceryddodd naw o weithwyr y Bwrdd Glo, a dywedodd i’r Arglwydd Robens gamarwain y cyhoedd am y ffynhonnau dan y domen; ni chafodd y Bwrdd Glo nac unrhyw un o’i staff eu herlyn na’u dirwyo.Aberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Saif Aberfan ar lethr gorllewinol Cwm Taf, tua phedair milltir i’r de o Ferthyr Tudful; pan suddwyd Glofa Merthyr Vale yn 1869, dau fwthyn a thafarn oedd Aberfan, ac erbyn 1966 roedd wedi tyfu i tua 5,000 o bobl, y rhan fwyaf yn y diwydiant glo; ar 21 Hydref 1966 lladdodd cwymp tomen lo 116 o blant a 28 o oedolion; cyrhaeddodd y glowyr cyntaf o lofa Aberfan o fewn 20 munud a gweithio mewn grwpiau trefnus, a rhuthrodd pobl leol i’r ysgol a chloddio drwy’r rwbel; defnyddiodd clerc cinio’r ysgol Nansi Williams ei chorff i gysgodi pump o blant, a goroesodd pob un; cafodd Cronfa Goffa Trychineb Aberfan, a sefydlwyd ar y diwrnod, bron i 88,000 o gyfraniadau; symudwyd gweddill y tomenni dim ond wedi brwydr hir gan bobl Aberfan, a adawodd domen o slyri ar ddesg Ysgrifennydd Gwladol Cymru; agorwyd yr Ardd Goffa, ar safle Ysgol Iau Pantglas, â waliau cerrig yn dangos lle safai’r dosbarthiadau, gan y Frenhines ym mis Mawrth 1973; Elusen Goffa Aberfan sy’n gofalu am y fynwent; ar gyfer yr hanner canmlwyddiant yn 2016 ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children, a chynhaliwyd digwyddiadau coffa yn yr ardd ac yn y fynwent. |
|---|---|
| Yr Ardd Goffa | Agorwyd Mawrth 1973FfynhonnellAberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Saif Aberfan ar lethr gorllewinol Cwm Taf, tua phedair milltir i’r de o Ferthyr Tudful; pan suddwyd Glofa Merthyr Vale yn 1869, dau fwthyn a thafarn oedd Aberfan, ac erbyn 1966 roedd wedi tyfu i tua 5,000 o bobl, y rhan fwyaf yn y diwydiant glo; ar 21 Hydref 1966 lladdodd cwymp tomen lo 116 o blant a 28 o oedolion; cyrhaeddodd y glowyr cyntaf o lofa Aberfan o fewn 20 munud a gweithio mewn grwpiau trefnus, a rhuthrodd pobl leol i’r ysgol a chloddio drwy’r rwbel; defnyddiodd clerc cinio’r ysgol Nansi Williams ei chorff i gysgodi pump o blant, a goroesodd pob un; cafodd Cronfa Goffa Trychineb Aberfan, a sefydlwyd ar y diwrnod, bron i 88,000 o gyfraniadau; symudwyd gweddill y tomenni dim ond wedi brwydr hir gan bobl Aberfan, a adawodd domen o slyri ar ddesg Ysgrifennydd Gwladol Cymru; agorwyd yr Ardd Goffa, ar safle Ysgol Iau Pantglas, â waliau cerrig yn dangos lle safai’r dosbarthiadau, gan y Frenhines ym mis Mawrth 1973; Elusen Goffa Aberfan sy’n gofalu am y fynwent; ar gyfer yr hanner canmlwyddiant yn 2016 ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children, a chynhaliwyd digwyddiadau coffa yn yr ardd ac yn y fynwent. |
| Cantata Memoria | Karl Jenkins, 2016FfynhonnellAberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Saif Aberfan ar lethr gorllewinol Cwm Taf, tua phedair milltir i’r de o Ferthyr Tudful; pan suddwyd Glofa Merthyr Vale yn 1869, dau fwthyn a thafarn oedd Aberfan, ac erbyn 1966 roedd wedi tyfu i tua 5,000 o bobl, y rhan fwyaf yn y diwydiant glo; ar 21 Hydref 1966 lladdodd cwymp tomen lo 116 o blant a 28 o oedolion; cyrhaeddodd y glowyr cyntaf o lofa Aberfan o fewn 20 munud a gweithio mewn grwpiau trefnus, a rhuthrodd pobl leol i’r ysgol a chloddio drwy’r rwbel; defnyddiodd clerc cinio’r ysgol Nansi Williams ei chorff i gysgodi pump o blant, a goroesodd pob un; cafodd Cronfa Goffa Trychineb Aberfan, a sefydlwyd ar y diwrnod, bron i 88,000 o gyfraniadau; symudwyd gweddill y tomenni dim ond wedi brwydr hir gan bobl Aberfan, a adawodd domen o slyri ar ddesg Ysgrifennydd Gwladol Cymru; agorwyd yr Ardd Goffa, ar safle Ysgol Iau Pantglas, â waliau cerrig yn dangos lle safai’r dosbarthiadau, gan y Frenhines ym mis Mawrth 1973; Elusen Goffa Aberfan sy’n gofalu am y fynwent; ar gyfer yr hanner canmlwyddiant yn 2016 ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children, a chynhaliwyd digwyddiadau coffa yn yr ardd ac yn y fynwent. |
Pentref glofaol
Pan suddwyd Glofa Merthyr Vale yn 1869, dau fwthyn a thafarn oedd Aberfan. Erbyn 1966 roedd yn bentref o tua 5,000 o bobl, a’r rhan fwyaf yn gweithio ym myd glo.FfynhonnellAberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Saif Aberfan ar lethr gorllewinol Cwm Taf, tua phedair milltir i’r de o Ferthyr Tudful; pan suddwyd Glofa Merthyr Vale yn 1869, dau fwthyn a thafarn oedd Aberfan, ac erbyn 1966 roedd wedi tyfu i tua 5,000 o bobl, y rhan fwyaf yn y diwydiant glo; ar 21 Hydref 1966 lladdodd cwymp tomen lo 116 o blant a 28 o oedolion; cyrhaeddodd y glowyr cyntaf o lofa Aberfan o fewn 20 munud a gweithio mewn grwpiau trefnus, a rhuthrodd pobl leol i’r ysgol a chloddio drwy’r rwbel; defnyddiodd clerc cinio’r ysgol Nansi Williams ei chorff i gysgodi pump o blant, a goroesodd pob un; cafodd Cronfa Goffa Trychineb Aberfan, a sefydlwyd ar y diwrnod, bron i 88,000 o gyfraniadau; symudwyd gweddill y tomenni dim ond wedi brwydr hir gan bobl Aberfan, a adawodd domen o slyri ar ddesg Ysgrifennydd Gwladol Cymru; agorwyd yr Ardd Goffa, ar safle Ysgol Iau Pantglas, â waliau cerrig yn dangos lle safai’r dosbarthiadau, gan y Frenhines ym mis Mawrth 1973; Elusen Goffa Aberfan sy’n gofalu am y fynwent; ar gyfer yr hanner canmlwyddiant yn 2016 ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children, a chynhaliwyd digwyddiadau coffa yn yr ardd ac yn y fynwent.
Yr achubwyr
Roedd glowyr o lofa Aberfan wrth yr ysgol o fewn ugain munud ac yn gweithio mewn timau trefnus, a rhuthrodd pobl y pentref i gloddio drwy’r rwbel. Cysgododd clerc cinio’r ysgol, Nansi Williams, bump o blant â’i chorff ei hun, a bu’r pump fyw.FfynhonnellAberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Saif Aberfan ar lethr gorllewinol Cwm Taf, tua phedair milltir i’r de o Ferthyr Tudful; pan suddwyd Glofa Merthyr Vale yn 1869, dau fwthyn a thafarn oedd Aberfan, ac erbyn 1966 roedd wedi tyfu i tua 5,000 o bobl, y rhan fwyaf yn y diwydiant glo; ar 21 Hydref 1966 lladdodd cwymp tomen lo 116 o blant a 28 o oedolion; cyrhaeddodd y glowyr cyntaf o lofa Aberfan o fewn 20 munud a gweithio mewn grwpiau trefnus, a rhuthrodd pobl leol i’r ysgol a chloddio drwy’r rwbel; defnyddiodd clerc cinio’r ysgol Nansi Williams ei chorff i gysgodi pump o blant, a goroesodd pob un; cafodd Cronfa Goffa Trychineb Aberfan, a sefydlwyd ar y diwrnod, bron i 88,000 o gyfraniadau; symudwyd gweddill y tomenni dim ond wedi brwydr hir gan bobl Aberfan, a adawodd domen o slyri ar ddesg Ysgrifennydd Gwladol Cymru; agorwyd yr Ardd Goffa, ar safle Ysgol Iau Pantglas, â waliau cerrig yn dangos lle safai’r dosbarthiadau, gan y Frenhines ym mis Mawrth 1973; Elusen Goffa Aberfan sy’n gofalu am y fynwent; ar gyfer yr hanner canmlwyddiant yn 2016 ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children, a chynhaliwyd digwyddiadau coffa yn yr ardd ac yn y fynwent.
Brwydr pobl Aberfan
Cafodd y gronfa goffa bron i 88,000 o roddion. Symudwyd y tomenni a safai o hyd uwchben y pentref dim ond wedi brwydr hir gan bobl Aberfan, ac yn 1997 talwyd yn ôl y £150,000 a gymerwyd o’r gronfa i dalu am eu symud.FfynonellauAberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Saif Aberfan ar lethr gorllewinol Cwm Taf, tua phedair milltir i’r de o Ferthyr Tudful; pan suddwyd Glofa Merthyr Vale yn 1869, dau fwthyn a thafarn oedd Aberfan, ac erbyn 1966 roedd wedi tyfu i tua 5,000 o bobl, y rhan fwyaf yn y diwydiant glo; ar 21 Hydref 1966 lladdodd cwymp tomen lo 116 o blant a 28 o oedolion; cyrhaeddodd y glowyr cyntaf o lofa Aberfan o fewn 20 munud a gweithio mewn grwpiau trefnus, a rhuthrodd pobl leol i’r ysgol a chloddio drwy’r rwbel; defnyddiodd clerc cinio’r ysgol Nansi Williams ei chorff i gysgodi pump o blant, a goroesodd pob un; cafodd Cronfa Goffa Trychineb Aberfan, a sefydlwyd ar y diwrnod, bron i 88,000 o gyfraniadau; symudwyd gweddill y tomenni dim ond wedi brwydr hir gan bobl Aberfan, a adawodd domen o slyri ar ddesg Ysgrifennydd Gwladol Cymru; agorwyd yr Ardd Goffa, ar safle Ysgol Iau Pantglas, â waliau cerrig yn dangos lle safai’r dosbarthiadau, gan y Frenhines ym mis Mawrth 1973; Elusen Goffa Aberfan sy’n gofalu am y fynwent; ar gyfer yr hanner canmlwyddiant yn 2016 ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children, a chynhaliwyd digwyddiadau coffa yn yr ardd ac yn y fynwent.Aberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Cymerwyd £150,000 o gronfa’r trychineb at symud y tomenni; cytunodd yr ymddiriedolwyr am nad oedd ffordd arall o gael gwared â’r tomenni, a phleidleisiodd S. O. Davies yn erbyn ac ymddiswyddo; yn 1997 talodd Ron Davies, Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn y llywodraeth Lafur newydd, y £150,000 yn ôl, heb ddim am chwyddiant na llog; yn 2007 rhoddodd Llywodraeth Cymru £1.5 miliwn i Elusen Goffa Aberfan a £500,000 i Elusen Addysg Aberfan.
Cofio
Ar gyfer yr hanner canmlwyddiant yn 2016 ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children, a chynhaliwyd digwyddiadau coffa yn yr ardd ac yn y fynwent.FfynhonnellAberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Saif Aberfan ar lethr gorllewinol Cwm Taf, tua phedair milltir i’r de o Ferthyr Tudful; pan suddwyd Glofa Merthyr Vale yn 1869, dau fwthyn a thafarn oedd Aberfan, ac erbyn 1966 roedd wedi tyfu i tua 5,000 o bobl, y rhan fwyaf yn y diwydiant glo; ar 21 Hydref 1966 lladdodd cwymp tomen lo 116 o blant a 28 o oedolion; cyrhaeddodd y glowyr cyntaf o lofa Aberfan o fewn 20 munud a gweithio mewn grwpiau trefnus, a rhuthrodd pobl leol i’r ysgol a chloddio drwy’r rwbel; defnyddiodd clerc cinio’r ysgol Nansi Williams ei chorff i gysgodi pump o blant, a goroesodd pob un; cafodd Cronfa Goffa Trychineb Aberfan, a sefydlwyd ar y diwrnod, bron i 88,000 o gyfraniadau; symudwyd gweddill y tomenni dim ond wedi brwydr hir gan bobl Aberfan, a adawodd domen o slyri ar ddesg Ysgrifennydd Gwladol Cymru; agorwyd yr Ardd Goffa, ar safle Ysgol Iau Pantglas, â waliau cerrig yn dangos lle safai’r dosbarthiadau, gan y Frenhines ym mis Mawrth 1973; Elusen Goffa Aberfan sy’n gofalu am y fynwent; ar gyfer yr hanner canmlwyddiant yn 2016 ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children, a chynhaliwyd digwyddiadau coffa yn yr ardd ac yn y fynwent.
Ymweld
Saif yr Ardd Goffa ar safle Ysgol Iau Pantglas, a’i waliau cerrig yn dangos lle safai’r dosbarthiadau. Elusen Goffa Aberfan sy’n gofalu am y fynwent.FfynhonnellAberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Saif Aberfan ar lethr gorllewinol Cwm Taf, tua phedair milltir i’r de o Ferthyr Tudful; pan suddwyd Glofa Merthyr Vale yn 1869, dau fwthyn a thafarn oedd Aberfan, ac erbyn 1966 roedd wedi tyfu i tua 5,000 o bobl, y rhan fwyaf yn y diwydiant glo; ar 21 Hydref 1966 lladdodd cwymp tomen lo 116 o blant a 28 o oedolion; cyrhaeddodd y glowyr cyntaf o lofa Aberfan o fewn 20 munud a gweithio mewn grwpiau trefnus, a rhuthrodd pobl leol i’r ysgol a chloddio drwy’r rwbel; defnyddiodd clerc cinio’r ysgol Nansi Williams ei chorff i gysgodi pump o blant, a goroesodd pob un; cafodd Cronfa Goffa Trychineb Aberfan, a sefydlwyd ar y diwrnod, bron i 88,000 o gyfraniadau; symudwyd gweddill y tomenni dim ond wedi brwydr hir gan bobl Aberfan, a adawodd domen o slyri ar ddesg Ysgrifennydd Gwladol Cymru; agorwyd yr Ardd Goffa, ar safle Ysgol Iau Pantglas, â waliau cerrig yn dangos lle safai’r dosbarthiadau, gan y Frenhines ym mis Mawrth 1973; Elusen Goffa Aberfan sy’n gofalu am y fynwent; ar gyfer yr hanner canmlwyddiant yn 2016 ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children, a chynhaliwyd digwyddiadau coffa yn yr ardd ac yn y fynwent.
Ffynonellau a darllen pellach
Y stori lawn
Erthygl · 14 munMAC: Mudiad Amddiffyn Cymru
Rhwng 1963 ac 1969 bu mudiad cudd a anwyd o foddi Tryweryn yn ffrwydro bomiau ar y pibellau a gludai ddŵr Cymru i Loegr ac ar adeiladau’r wladwriaeth a oedd yn paratoi Arwisgo 1969. Pam y gwnaethant hynny, beth a wnaethant, a beth fu’r gost.
Erthygl · 12 munAberfan, 21 Hydref 1966: y pentref nad anghofiodd ei blant
Ar y bore olaf cyn hanner tymor llithrodd tomen lo i lawr y mynydd ar ysgol Pantglas. Bu farw 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant. Dyma hanes y diwrnod hwnnw, y rhybuddion na wrandawodd neb arnynt, y frwydr hir am gyfiawnder, a sut y mae Cymru’n cofio.
Beth ddigwyddodd yma
Trychineb Aberfan
Mae tomen lo yn llithro ar ysgol y pentref ar 21 Hydref, gan ladd 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant.
Trychineb AberfanAdroddiad Tribiwnlys Aberfan
Mae’r Tribiwnlys dan yr Arglwydd Ustus Edmund Davies yn canfod mai ar y Bwrdd Glo Cenedlaethol y mae’r bai am y trychineb, ac y gellid a dylid bod wedi atal trychineb Aberfan.
Adroddiad Tribiwnlys AberfanArian Aberfan yn dychwelyd
Mae Ron Davies, Ysgrifennydd Gwladol Cymru, yn ad-dalu’r £150,000 a gymerwyd o Gronfa Trychineb Aberfan yn 1968 i glirio’r tomenni. Yn 2007 mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn ychwanegu £2 filiwn at gofebion ac ysgolion y pentref.
Arian Aberfan yn dychwelyd
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf





