Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

21 Chwefror 1804

Y locomotif rheilffordd cyntaf

Mae injan stêm Richard Trevithick yn tynnu haearn a theithwyr ar hyd tramffordd Penydarren ym Merthyr, y locomotif cyntaf i redeg ar gledrau.

Llun: Copi gweithredol o locomotif Pen-y-darren Trevithick yn Amgueddfa Genedlaethol y Glannau, Abertawe · The wub, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ar 21 Chwefror 1804 tynnodd injan Richard Trevithick ddeg tunnell o haearn, pum wagen a saith deg o ddynion y 9¾ milltir o Ben-y-darren i Abercynon, mewn tua phedair awr a phum munud. Hon oedd y daith reilffordd gyntaf yn y byd dan dynfa locomotif.

Dyddiad21 Chwefror 1804
LlwybrPen-y-darren i Abercynon, 9¾ milltir
Llwyth10 tunnell o haearn, 5 wagen, 70 o ddynion
PeiriannyddRichard Trevithick

Bet o 500 gini#

Adeiladwyd yr injan i Samuel Homfray o Ben-y-darren, a betiodd Homfray 500 gini â Richard Crawshay y gallai wneud y gwaith.

Ar y diwrnod rhedodd ar hyd tramffordd Merthyr ar bron 2.4 milltir yr awr, y daith reilffordd gyntaf yn unman yn y byd y tu ôl i locomotif.

Richard Trevithick, wedi’i baentio gan John Linnell yn 1816
Richard Trevithick, wedi’i baentio gan John Linnell yn 1816 · Llun: John Linnell, Public domain, Wikimedia Commons

Y peiriannydd o Gernyw#

Ganed Trevithick yn Illogan yng Nghernyw ar 13 Ebrill 1771, a bu farw yn Dartford ar 22 Ebrill 1833.

Wedi’r daith#

Roedd yr injan yn rhy drwm i blatiau haearn bwrw’r dramffordd, a dorrodd oddi tani, ac aeth y lein yn ôl at geffylau. Rhoddwyd yr injan i yrru morthwylion yn y gwaith haearn.

Tramffordd Merthyr, tua 1910
Tramffordd Merthyr, tua 1910 · Llun: Unknown artist, Public domain, Wikimedia Commons

Peiriant i’r morthwylion#

Yn 1802 adeiladodd Trevithick un o’i beiriannau stêm gwasgedd uchel i yrru morthwyl yng Ngwaith Haearn Penydarren. Gyda help Rees Jones, gŵr a weithiai yn y gwaith haearn, a Samuel Homfray yn goruchwylio’r gwaith, gosododd y peiriant ar olwynion a’i droi’n locomotif. Yn 1803 gwerthodd y patentau ar ei locomotifau i Homfray.

Sut roedd yn gweithio#

Roedd gan y peiriant foeler ag un ffliw dychwel, wedi’i osod ar ffrâm bedair olwyn. Eisteddai un silindr â strôc hir iawn yn rhannol y tu mewn i’r boeler a throi olwyn hedfan fawr ar un ochr, a honno’n gyrru olwyn gocos ganolog ac, drwyddi hi, yr olwynion gyrru. Âi’r stêm a ddefnyddiwyd i fyny’r simnai, gan dynnu’r tân yn gryfach a gwneud i’r peiriant weithio’n well.

Torf ar y dramffordd#

Denodd y daith ddiddordeb mawr gan y cyhoedd. Yn ogystal â Homfray, Crawshay a’r teithwyr, roedd y tystion yn cynnwys Mr Giddy, noddwr uchel ei barch i Trevithick, a ‘pheiriannydd o’r Llywodraeth’. Dangosodd Penydarren y gallai peiriant stêm trwm dynnu llwythi trwm ar hyd ffordd haearn lefn drwy ei bwysau ei hun ar y cledrau, cyn belled â bod y llethr yn ddigon esmwyth.

Y newyddion yn teithio i’r gogledd#

Clywodd Christopher Blackett, perchennog glofa Wylam ger Newcastle, am y llwyddiant yng Nghymru ac ysgrifennodd at Trevithick i ofyn am gynlluniau locomotif. Yn 1808 adeiladodd Trevithick beiriant newydd, Catch Me Who Can, ei bedwerydd locomotif mae’n debyg, ar ôl y rhai yn Coalbrookdale, Penydarren a Wylam.

Yr ymgodymwr o Gernyw#

Magwyd Trevithick yn Tregajorran, rhwng Camborne a Redruth, yn fab i gapten pwll ac yn unig fachgen mewn teulu o chwech o blant. Yn blentyn gwyliai beiriannau stêm yn pwmpio dŵr o byllau tun a chopr dwfn Cernyw, ac roedd ganddo ddawn at rifyddeg. Roedd yn chwe throedfedd dwy fodfedd o daldra ac yn bencampwr ymgodymu Cernywaidd. Yn 1797 priododd Jane Harvey o Hayle.

Y peiriant yn rhedeg eto#

Yn 1981 gwnaed copi llawn maint gweithredol o beiriant Penydarren ar gyfer Amgueddfa Diwydiant a Môr Cymru yng Nghaerdydd. Mae yn Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn Abertawe heddiw, a sawl gwaith y flwyddyn mae’n rhedeg ar 40 metr o drac y tu allan i’r amgueddfa.

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Taith Mary Jones

    Mae Mary Jones, 15 oed, yn cerdded tua 26 milltir yn droednoeth i’r Bala i brynu Beibl Cymraeg. Mae ei stori’n helpu i ysbrydoli Cymdeithas y Beibl.

    Taith Mary Jones
  2. Robert Owen yn New Lanark

    Mae Robert Owen o’r Drenewydd yn cymryd gofal melinau New Lanark, lle mae’n agor yr ysgol fabanod gyntaf ym Mhrydain ac yn dangos bod gwaith teg yn talu.

    Robert Owen yn New Lanark
  3. Agor Pontcysyllte

    Mae traphont ddŵr Thomas Telford yn cario’r gamlas 38 metr uwchben Afon Dyfrdwy.

    Agor Pontcysyllte
  4. Rheilffordd y Mwmbwls

    Mae rheilffordd Abertawe a’r Mwmbwls yn cludo teithwyr sy’n talu, y gwasanaeth rheilffordd i deithwyr cyntaf yn y byd.

    Rheilffordd y Mwmbwls

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf