Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

1800

Robert Owen yn New Lanark

Mae Robert Owen o’r Drenewydd yn cymryd gofal melinau New Lanark, lle mae’n agor yr ysgol fabanod gyntaf ym Mhrydain ac yn dangos bod gwaith teg yn talu.

Llun: Robert Owen, gan William Henry Brooke, 1834 · William Henry Brooke, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ym mis Ionawr 1800 cymerodd Robert Owen o’r Drenewydd ofal o’r melinau yn New Lanark, a mynd ati i’w rhedeg ar egwyddorion uwch na rhai masnachol yn unig.

Rheolwr oIonawr 1800
GanedY Drenewydd, Sir Drefaldwyn, 14 Mai 1771
Cofir amYsgolion i blant bach, y siop gydweithredol

Y bachgen o’r Drenewydd#

Ganed Owen yn y Drenewydd ar 14 Mai 1771. Roedd ei dad yn gyfrwywr ac yn werthwr nwyddau haearn ac yn bostfeistr y dref. Gadawodd Robert yr ysgol yn ddeg oed, gweithiodd i ddilledyddion yn Stamford a Llundain, ac roedd ym Manceinion erbyn ei fod tua deunaw oed.

Yn 1799 prynodd New Lanark gan David Dale, ac ym mis Ionawr 1800 daeth yn rheolwr arni.

New Lanark a’i melinau, ger yr afon
New Lanark a’i melinau, ger yr afon · Llun: mrpbps, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Ffordd well o weithio#

Yn New Lanark câi plant addysg rad o’u blynyddoedd cynharaf, a chofir am Owen fel un o sylfaenwyr ysgolion meithrin. Yn 1818 agorodd Sefydliad Ffurfio Cymeriad.

Gwerthai siop y cwmni nwyddau da am ychydig dros y pris cyfanwerth, ac ohoni y tyfodd y siopau cydweithredol. Gosododd Owen ei syniadau allan yn A New View of Society yn 1813; sefydlodd gymuned New Harmony yn Indiana, o 1825 hyd 1827, ac yn 1834 yr Undeb Llafur Cenedlaethol Mawr Cyfunol.

Cerflun Robert Owen yn y Drenewydd, lle ganed ef
Cerflun Robert Owen yn y Drenewydd, lle ganed ef · Llun: LittleDwangs, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Adref i’r Drenewydd#

Bu farw Owen yn y Drenewydd ar 17 Tachwedd 1858 a’i gladdu yno ar 21 Tachwedd.

Bedd Robert Owen yn y Drenewydd
Bedd Robert Owen yn y Drenewydd · Llun: LittleDwangs, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Y bobl

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen

Cyn ac wedyn

  1. Y goresgyniad olaf

    Mae llu Ffrengig yn glanio ger Abergwaun ac yn ildio o fewn deuddydd. Daw Jemima Nicholas yn arwres genedlaethol.

    Y goresgyniad olaf
  2. Taith Mary Jones

    Mae Mary Jones, 15 oed, yn cerdded tua 26 milltir yn droednoeth i’r Bala i brynu Beibl Cymraeg. Mae ei stori’n helpu i ysbrydoli Cymdeithas y Beibl.

    Taith Mary Jones
  3. Y locomotif rheilffordd cyntaf

    Mae injan stêm Richard Trevithick yn tynnu haearn a theithwyr ar hyd tramffordd Penydarren ym Merthyr, y locomotif cyntaf i redeg ar gledrau.

    Y locomotif rheilffordd cyntaf
  4. Agor Pontcysyllte

    Mae traphont ddŵr Thomas Telford yn cario’r gamlas 38 metr uwchben Afon Dyfrdwy.

    Agor Pontcysyllte

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf