Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad

22 Chwefror 1797

Y goresgyniad olaf

Mae llu Ffrengig yn glanio ger Abergwaun ac yn ildio o fewn deuddydd. Daw Jemima Nicholas yn arwres genedlaethol.

Llun: Y Ffrancod yn dod i’r lan ger Abergwaun, mewn print o 1798 · James Baker and J. Bluck, CC0 · Wikimedia Commons

Ar 22 Chwefror 1797 glaniodd llu Ffrengig o 1,400 o wŷr ym Mhen Carreg Wastad ger Abergwaun. Ddeuddydd yn ddiweddarach, ar 24 Chwefror, gosodasant eu harfau i lawr yn Wdig. Fe’i gelwir yn aml yn oresgyniad olaf tir mawr Prydain.

GlanioddCarreg Gwastad, 22 Chwefror 1797
IldioddWdig, 24 Chwefror 1797
Llu FfrengigTua 1,400 dan y Cyrnol William Tate

Y glaniad#

Arweiniwyd y llu gan y Cyrnol William Tate, ac roedd 600 o’i wŷr yn filwyr rheolaidd. Ffodd llawer o’r lleill cyn gynted ag yr oeddent ar y lan ac aethant i ysbeilio’r ffermydd a’r pentrefi o gwmpas.

Yr Arglwydd Cawdor a gwŷr Sir Benfro#

Cymerodd yr Arglwydd Cawdor, capten Mintai Castell Martin o Iwmyn Penfro, arweiniad yr amddiffyn a gosod ei bencadlys yn y Royal Oak yn Abergwaun. Y noson honno daeth swyddogion Ffrengig i drafod, ac ni dderbyniai Cawdor ddim ond ildio. Ildiodd Tate, a gosododd y Ffrancod eu harfau i lawr yn Wdig.

Y Ffrancod yn ildio’u harfau ar Draeth Wdig, 1797
Y Ffrancod yn ildio’u harfau ar Draeth Wdig, 1797 · Llun: James Baker and J. Bluck, Public domain, Wikimedia Commons

Yn 1853 rhoddwyd anrhydedd brwydr “Fishguard” i Iwmyn Penfro, yr unig un a roddodd Byddin Prydain erioed am frwydr ar y tir mawr.

Jemima Fawr#

Mae traddodiad Cymru’n dweud i Jemima Nicholas o Abergwaun, Jemima Fawr, gymryd picfforch ac, gyda mintai o wragedd, ddal deuddeg o filwyr Ffrengig a’u cadw mewn eglwys dros nos. Cafodd bensiwn am ei hoes, a chodwyd carreg er cof amdani yn eglwys y Santes Fair, Abergwaun, yn 1897.

Carreg goffa Jemima Nicholas yn eglwys y Santes Fair, Abergwaun
Carreg goffa Jemima Nicholas yn eglwys y Santes Fair, Abergwaun · Llun: ceridwen, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ar gyfer y daucanmlwyddiant, bwythodd 78 o wirfoddolwyr Dapestri’r Glaniad Olaf, 100 troedfedd o hyd.

Cynllun Hoche#

Cynlluniodd y cadfridog Ffrengig Lazare Hoche ymosodiad triphlyg ar Brydain, a’r llu a anelwyd at Gymru oedd yr unig un a aeth yn ei flaen. Gadawodd pedair llong ryfel Ffrengig Brest ar 16 Chwefror 1797. Daeth y Légion Noire i’r lan yn y tywyllwch ym Mhwynt Carreg Gwastad, dair milltir i’r gogledd-orllewin o Abergwaun, ac erbyn 2 o’r gloch y bore ar 23 Chwefror roeddynt wedi glanio 17 llond cwch o filwyr, gyda 47 casgen o bowdr gwn a 2,000 o setiau arfau.

Trehowel a chreigiau Pen-caer#

Gwnaeth Tate ei bencadlys yn fferm Trehowel ar benrhyn Llanwnda, a chipiodd ei ddynion frigiadau creigiog Garnwnda a Charngelli. Roedd Caer Abergwaun wedi’i gorffen yn 1781, uwchben Cwm Abergwaun. Taniodd ei gwarchodlu un ergyd wag i alw’r gwirfoddolwyr lleol allan.

Sir Benfro yn codi#

Roedd William Knox wedi codi Gwirfoddolwyr Troed Abergwaun a Threfdraeth yn 1794, ac erbyn 1797 roedd ganddynt bron i 300 o ddynion, yr uned fwyaf yn Sir Benfro. Casglodd yr Arglwydd Cawdor o Stackpole Court tua 500 o filwyr wrth gefn, milisia a morwyr, yn eu plith 150 o forwyr o Aberdaugleddau, a daeth Milisia Sir Aberteifi hefyd. Heidiodd llawer o bobl leol i Abergwaun gyda pha arfau bynnag y gallent eu cael, yn barod i ymladd ochr yn ochr â’r Gwirfoddolwyr.

Y gwragedd mewn coch#

Mynnodd Cawdor fod y Ffrancwyr yn ildio ar Draeth Wdig erbyn 10 o’r gloch y bore ar 24 Chwefror. Ymgasglodd pobl y dref ar y clogwyni uwchben, yn eu plith wragedd mewn gwisg Gymreig draddodiadol gyda siolau coch, ac o bell tybiodd rhai o’r Ffrancwyr mai cotiau coch milwyr oedd y siolau. Mae adroddiad ysgrifenedig o 25 Chwefror yn dweud bod y Ffrancwyr yn credu mai milwyr oedd y gwragedd oherwydd eu hetiau llydan.

Am 2 o’r gloch y prynhawn arweiniodd drymiau’r Ffrancwyr y golofn i lawr i Wdig, lle pentyrrodd y dynion eu harfau. Cymerwyd 1,360 i gyd yn garcharorion, a chipiwyd dwy long hefyd.

Jemima Fawr#

Bedyddiwyd Jemima Nicholas ar 2 Mawrth 1755. Fe’i cofir fel crydd, neu wraig i grydd, a bu fyw nes ei bod yn 82 oed, gan farw ar 16 Gorffennaf 1832.

Carreg a phwythau#

Yn 1897 codwyd carreg goffa tua 1.65 metr o uchder ar gopa uwchben Pwynt Carregwastad. Ar ei hwyneb deheuol mae’r geiriau ‘CARREG GOFFA / GLANIAD Y FFRANCOD / CHWEFROR 22. 1797’, ac yn Saesneg, ‘Memorial stone of the landing of the French’. Heddiw dangosir Tapestri’r Glaniad Olaf yn Llyfrgell Abergwaun, yn Neuadd y Dref.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Lle digwyddodd

Y bobl

c. 1750–1832

Jemima Nicholas

Jemima Fawr (wedi’i gofnodi)

Crydd o Abergwaun y dywedir iddi gorlannu milwyr Ffrengig â phicfforch yn ystod goresgyniad 1797.

Jemima Nicholas

Cyn ac wedyn

  1. Agor Camlas Morgannwg

    Mae Camlas Morgannwg yn agor o Ferthyr Tudful i Gaerdydd, tua phum milltir ar hugain gyda rhyw hanner cant o lociau, gan gludo haearn Merthyr i lawr i’r môr.

    Agor Camlas Morgannwg
  2. John Evans yn cyrraedd y Mandan

    Mae John Evans o’r Waunfawr, wrth chwilio am yr Indiaid Cymreig y dywedid eu bod yn ddisgynyddion Madog, yn cyrraedd pentrefi’r Mandan 1,800 o filltiroedd i fyny’r Missouri. Mae ei fap o’r afon yn tywys Lewis a Clark yn ddiweddarach.

    John Evans yn cyrraedd y Mandan
  3. Taith Mary Jones

    Mae Mary Jones, 15 oed, yn cerdded tua 26 milltir yn droednoeth i’r Bala i brynu Beibl Cymraeg. Mae ei stori’n helpu i ysbrydoli Cymdeithas y Beibl.

    Taith Mary Jones
  4. Robert Owen yn New Lanark

    Mae Robert Owen o’r Drenewydd yn cymryd gofal melinau New Lanark, lle mae’n agor yr ysgol fabanod gyntaf ym Mhrydain ac yn dangos bod gwaith teg yn talu.

    Robert Owen yn New Lanark

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf