Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

Oes yr Adfywiad

Carreg Wastad

Glaniodd tua 1,400 o filwyr Ffrengig yma yn y goresgyniad olaf ar Brydain, gan ildio ar draeth Wdig ddeuddydd yn ddiweddarach.

Llun: Y garreg goffa ar Garregwastad, lle glaniodd milwyr Ffrainc yn 1797 · Alan Hughes, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1797 52.015° N, 4.986° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Y garreg goffa ar Garregwastad, lle glaniodd milwyr Ffrainc yn 1797
Y garreg goffa ar Garregwastad, lle glaniodd milwyr Ffrainc yn 1797 · Llun: Alan Hughes, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Carreg Wastad: y garreg wastad (carreg + gwastad)

Carreg Wastad

  • Carreg carreg
  • Wastad tir gwastado gwastad (treiglad meddal: g → –)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Pentir ar benrhyn Pen-caer yw Carregwastad, dair milltir i’r gogledd-orllewin o Abergwaun. Yma ar noson 22 Chwefror 1797 glaniodd byddin Ffrengig, ac ymhen deuddydd roedd pobl Sir Benfro wedi’i gweld yn pentyrru ei harfau ar Draeth Wdig.

Glanio22 Chwefror 1797
Ildio24 Chwefror 1797, yn Wdig
Carreg goffa1897

Y glanio

Gadawodd pedair llong ryfel Ffrengig Brest ar 16 Chwefror 1797, yn cludo’r Légion Noire, 1,400 o wŷr dan y Cyrnol William Tate. Glaniasant yn y tywyllwch yng Ngharregwastad, ac erbyn dau o’r gloch y bore roedd dau ar bymtheg llond cwch o wŷr wedi glanio, â chasgenni o bowdr gwn a dwy fil o arfau. Gwnaeth Tate ei bencadlys yn fferm Trehowel.

Caer Abergwaun

Yn 1779 roedd herwlong, y Black Prince, wedi ceisio dal Abergwaun am bridwerth, a chododd pobl y dref gaer â’u dwylo eu hunain. Ar 22 Chwefror 1797 taniodd ei gynwyr i rybuddio’r Gwirfoddolwyr.

Sir Benfro’n codi

Martsiodd Gwirfoddolwyr Abergwaun a Threfdraeth William Knox, yr uned fwyaf yn y sir, ac arweiniodd yr Arglwydd Cawdor Iwmyn Penfro, y milisia a morwyr o Aberdaugleddau. Heidiodd llawer o bobl leol i Abergwaun â pha arfau bynnag y gallent eu cael, yn barod i ymladd ochr yn ochr â’r Gwirfoddolwyr.

Jemima Fawr

Arwres y dydd oedd Jemima Nicholas o Abergwaun, Jemima Fawr, a ddaliodd gyda chriw o wragedd ddeuddeg o filwyr Ffrengig â dim ond fforch, a’u cadw mewn eglwys dros nos. Cafodd bensiwn am oes.

Y siolau coch

Mynnodd Cawdor fod y Ffrancod yn ildio ar Draeth Wdig. Fore 24 Chwefror ymgasglodd pobl y dref ar y clogwyni uwchben, yn eu plith wragedd yn y wisg Gymreig â siolau coch, a chymerodd rhai o’r Ffrancod hwy o bell am filwyr cotiau cochion. Am ddau o’r gloch y prynhawn arweiniodd drymiau’r Ffrancod y golofn i lawr i Wdig, ac yno y pentyrrwyd eu harfau.

Ymweld

Ar y pentir saif carreg goffa 1897, ac arni’r geiriau ‘Carreg Goffa Glaniad y Ffrancod’. Adroddir yr hanes yn Nhapestri’r Goresgyniad Olaf, can troedfedd o hyd ac wedi’i bwytho gan 78 o wirfoddolwyr ar gyfer y daucanmlwyddiant, sydd yn Neuadd y Dref Abergwaun.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Beth ddigwyddodd yma

  1. Y goresgyniad olaf

    Mae llu Ffrengig yn glanio ger Abergwaun ac yn ildio o fewn deuddydd. Daw Jemima Nicholas yn arwres genedlaethol.

    Y goresgyniad olaf

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf