
Oes yr Adfywiad
Carreg Wastad
Glaniodd tua 1,400 o filwyr Ffrengig yma yn y goresgyniad olaf ar Brydain, gan ildio ar draeth Wdig ddeuddydd yn ddiweddarach.
Llun: Y garreg goffa ar Garregwastad, lle glaniodd milwyr Ffrainc yn 1797 · Alan Hughes, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Carreg Wastad: y garreg wastad (carreg + gwastad)
Carreg Wastad
- Carreg carreg
- Wastad tir gwastado gwastad (treiglad meddal: g → –)
Pentir ar benrhyn Pen-caer yw Carregwastad, dair milltir i’r gogledd-orllewin o Abergwaun. Yma ar noson 22 Chwefror 1797 glaniodd byddin Ffrengig, ac ymhen deuddydd roedd pobl Sir Benfro wedi’i gweld yn pentyrru ei harfau ar Draeth Wdig.FfynonellauBattle of Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Abergwaun, 22–24 Chwefror 1797, a elwir yn aml ‘y goresgyniad olaf ar dir mawr Prydain’; cynlluniodd y cadfridog Ffrengig Lazare Hoche ymosodiad tair rhan, ac aeth y llu a anelwyd at Gymru yn ei flaen; taniodd garsiwn caer Abergwaun un ergyd wag i rybuddio’r gwirfoddolwyr lleol; gadawodd pedair llong ryfel Ffrengig Brest ar 16 Chwefror 1797; glaniodd y Légion Noire, 1,400 o wŷr dan y Cyrnol William Tate, yn y tywyllwch ym mhentir Carregwastad, dair milltir i’r gogledd-orllewin o Abergwaun, ac erbyn 2 y bore ar 23 Chwefror roeddent wedi glanio 17 llond cwch o filwyr, â 47 casgen o bowdr gwn a 2,000 o arfau; gwnaeth Tate ei bencadlys yn fferm Trehowel ar benrhyn Llanwnda, a chipiodd ei wŷr greigiau Garnwnda a Charngelli; roedd William Knox wedi codi Gwirfoddolwyr Traed Abergwaun a Threfdraeth yn 1794, bron i 300 o wŷr erbyn 1797, yr uned fwyaf yn Sir Benfro; casglodd yr Arglwydd Cawdor o Ystagbwll, capten Mintai Castell Martin o Iwmyn Penfro, tua 500 o filwyr wrth gefn, milisia a morwyr, yn eu plith 150 o forwyr o Aberdaugleddau, gyda Milisia Sir Aberteifi, a chafodd yr awdurdod llawn; heidiodd llawer o bobl leol i Abergwaun ag arfau o bob math, yn barod i ymladd ochr yn ochr â’r Gwirfoddolwyr; gwnaeth Cawdor ei bencadlys yn y Royal Oak ar Sgwâr Abergwaun a mynnu ildio diamod ar Draeth Wdig erbyn 10 y bore ar 24 Chwefror; ymgasglodd pobl y dref ar y clogwyni uwchben, yn eu plith wragedd yn y wisg Gymreig draddodiadol â siolau coch, a gymerwyd gan rai o’r Ffrancod o bell am gotiau cochion milwyr; am 2 y prynhawn arweiniodd drymiau’r Ffrancod y golofn i lawr i Wdig, lle pentyrrwyd eu harfau.Brwydr Abergwaun ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Brwydr Abergwaun, neu Laniad y Ffrancod, y goresgyniad diwethaf gan lu arfog ar dir mawr Prydain; ar 22 Chwefror 1797 glaniodd 600 o filwyr rheolaidd ac 800 o gyn-garcharorion o Ffrainc yng Ngharregwastad, Pen-caer, ger Abergwaun, dan William Tate; pentyrrwyd eu harfau ar draeth Wdig ar 24 Chwefror, a daliwyd 1,360 yn garcharorion, a dwy long; arwres y dydd oedd Jemima Nicholas, a ddaliodd 12 o filwyr Ffrengig ar ei liwt ei hun, â dim ond fforch; nodir mewn adroddiad ysgrifenedig ar 25 Chwefror i’r Ffrancod gredu mai milwyr oedd merched y pentref, oherwydd eu hetiau traddodiadol, cantel lydan; coffeir y frwydr mewn tapestri a ddangosir yn Llyfrgell Abergwaun, Neuadd y Dref.
| Glanio | 22 Chwefror 1797FfynonellauBattle of Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Abergwaun, 22–24 Chwefror 1797, a elwir yn aml ‘y goresgyniad olaf ar dir mawr Prydain’; cynlluniodd y cadfridog Ffrengig Lazare Hoche ymosodiad tair rhan, ac aeth y llu a anelwyd at Gymru yn ei flaen; taniodd garsiwn caer Abergwaun un ergyd wag i rybuddio’r gwirfoddolwyr lleol; gadawodd pedair llong ryfel Ffrengig Brest ar 16 Chwefror 1797; glaniodd y Légion Noire, 1,400 o wŷr dan y Cyrnol William Tate, yn y tywyllwch ym mhentir Carregwastad, dair milltir i’r gogledd-orllewin o Abergwaun, ac erbyn 2 y bore ar 23 Chwefror roeddent wedi glanio 17 llond cwch o filwyr, â 47 casgen o bowdr gwn a 2,000 o arfau; gwnaeth Tate ei bencadlys yn fferm Trehowel ar benrhyn Llanwnda, a chipiodd ei wŷr greigiau Garnwnda a Charngelli; roedd William Knox wedi codi Gwirfoddolwyr Traed Abergwaun a Threfdraeth yn 1794, bron i 300 o wŷr erbyn 1797, yr uned fwyaf yn Sir Benfro; casglodd yr Arglwydd Cawdor o Ystagbwll, capten Mintai Castell Martin o Iwmyn Penfro, tua 500 o filwyr wrth gefn, milisia a morwyr, yn eu plith 150 o forwyr o Aberdaugleddau, gyda Milisia Sir Aberteifi, a chafodd yr awdurdod llawn; heidiodd llawer o bobl leol i Abergwaun ag arfau o bob math, yn barod i ymladd ochr yn ochr â’r Gwirfoddolwyr; gwnaeth Cawdor ei bencadlys yn y Royal Oak ar Sgwâr Abergwaun a mynnu ildio diamod ar Draeth Wdig erbyn 10 y bore ar 24 Chwefror; ymgasglodd pobl y dref ar y clogwyni uwchben, yn eu plith wragedd yn y wisg Gymreig draddodiadol â siolau coch, a gymerwyd gan rai o’r Ffrancod o bell am gotiau cochion milwyr; am 2 y prynhawn arweiniodd drymiau’r Ffrancod y golofn i lawr i Wdig, lle pentyrrwyd eu harfau.Carreg Goffa, Carregwastad Point ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 309039): carreg goffa a godwyd yn 1897 ar gopa uwchben pentir Carregwastad, i gofio trechu’r ymgais olaf i oresgyn Prydain yn 1797; saif y garreg, tua 1.65 metr o uchder, ar sylfaen isel o rwbel, ac ar ei hwyneb deheuol mae’r geiriau ‘1897 / CARREG GOFFA / GLANIAD Y FFRANCOD / CHWEFROR 22. 1797’ a ‘MEMORIAL STONE / OF THE / LANDING OF THE FRENCH / FEBRUARY 22. 1797’. |
|---|---|
| Ildio | 24 Chwefror 1797, yn WdigFfynonellauBattle of Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Abergwaun, 22–24 Chwefror 1797, a elwir yn aml ‘y goresgyniad olaf ar dir mawr Prydain’; cynlluniodd y cadfridog Ffrengig Lazare Hoche ymosodiad tair rhan, ac aeth y llu a anelwyd at Gymru yn ei flaen; taniodd garsiwn caer Abergwaun un ergyd wag i rybuddio’r gwirfoddolwyr lleol; gadawodd pedair llong ryfel Ffrengig Brest ar 16 Chwefror 1797; glaniodd y Légion Noire, 1,400 o wŷr dan y Cyrnol William Tate, yn y tywyllwch ym mhentir Carregwastad, dair milltir i’r gogledd-orllewin o Abergwaun, ac erbyn 2 y bore ar 23 Chwefror roeddent wedi glanio 17 llond cwch o filwyr, â 47 casgen o bowdr gwn a 2,000 o arfau; gwnaeth Tate ei bencadlys yn fferm Trehowel ar benrhyn Llanwnda, a chipiodd ei wŷr greigiau Garnwnda a Charngelli; roedd William Knox wedi codi Gwirfoddolwyr Traed Abergwaun a Threfdraeth yn 1794, bron i 300 o wŷr erbyn 1797, yr uned fwyaf yn Sir Benfro; casglodd yr Arglwydd Cawdor o Ystagbwll, capten Mintai Castell Martin o Iwmyn Penfro, tua 500 o filwyr wrth gefn, milisia a morwyr, yn eu plith 150 o forwyr o Aberdaugleddau, gyda Milisia Sir Aberteifi, a chafodd yr awdurdod llawn; heidiodd llawer o bobl leol i Abergwaun ag arfau o bob math, yn barod i ymladd ochr yn ochr â’r Gwirfoddolwyr; gwnaeth Cawdor ei bencadlys yn y Royal Oak ar Sgwâr Abergwaun a mynnu ildio diamod ar Draeth Wdig erbyn 10 y bore ar 24 Chwefror; ymgasglodd pobl y dref ar y clogwyni uwchben, yn eu plith wragedd yn y wisg Gymreig draddodiadol â siolau coch, a gymerwyd gan rai o’r Ffrancod o bell am gotiau cochion milwyr; am 2 y prynhawn arweiniodd drymiau’r Ffrancod y golofn i lawr i Wdig, lle pentyrrwyd eu harfau.Brwydr Abergwaun ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Brwydr Abergwaun, neu Laniad y Ffrancod, y goresgyniad diwethaf gan lu arfog ar dir mawr Prydain; ar 22 Chwefror 1797 glaniodd 600 o filwyr rheolaidd ac 800 o gyn-garcharorion o Ffrainc yng Ngharregwastad, Pen-caer, ger Abergwaun, dan William Tate; pentyrrwyd eu harfau ar draeth Wdig ar 24 Chwefror, a daliwyd 1,360 yn garcharorion, a dwy long; arwres y dydd oedd Jemima Nicholas, a ddaliodd 12 o filwyr Ffrengig ar ei liwt ei hun, â dim ond fforch; nodir mewn adroddiad ysgrifenedig ar 25 Chwefror i’r Ffrancod gredu mai milwyr oedd merched y pentref, oherwydd eu hetiau traddodiadol, cantel lydan; coffeir y frwydr mewn tapestri a ddangosir yn Llyfrgell Abergwaun, Neuadd y Dref. |
| Carreg goffa | 1897FfynhonnellCarreg Goffa, Carregwastad Point ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 309039): carreg goffa a godwyd yn 1897 ar gopa uwchben pentir Carregwastad, i gofio trechu’r ymgais olaf i oresgyn Prydain yn 1797; saif y garreg, tua 1.65 metr o uchder, ar sylfaen isel o rwbel, ac ar ei hwyneb deheuol mae’r geiriau ‘1897 / CARREG GOFFA / GLANIAD Y FFRANCOD / CHWEFROR 22. 1797’ a ‘MEMORIAL STONE / OF THE / LANDING OF THE FRENCH / FEBRUARY 22. 1797’. |
Y glanio
Gadawodd pedair llong ryfel Ffrengig Brest ar 16 Chwefror 1797, yn cludo’r Légion Noire, 1,400 o wŷr dan y Cyrnol William Tate. Glaniasant yn y tywyllwch yng Ngharregwastad, ac erbyn dau o’r gloch y bore roedd dau ar bymtheg llond cwch o wŷr wedi glanio, â chasgenni o bowdr gwn a dwy fil o arfau. Gwnaeth Tate ei bencadlys yn fferm Trehowel.FfynonellauBattle of Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Abergwaun, 22–24 Chwefror 1797, a elwir yn aml ‘y goresgyniad olaf ar dir mawr Prydain’; cynlluniodd y cadfridog Ffrengig Lazare Hoche ymosodiad tair rhan, ac aeth y llu a anelwyd at Gymru yn ei flaen; taniodd garsiwn caer Abergwaun un ergyd wag i rybuddio’r gwirfoddolwyr lleol; gadawodd pedair llong ryfel Ffrengig Brest ar 16 Chwefror 1797; glaniodd y Légion Noire, 1,400 o wŷr dan y Cyrnol William Tate, yn y tywyllwch ym mhentir Carregwastad, dair milltir i’r gogledd-orllewin o Abergwaun, ac erbyn 2 y bore ar 23 Chwefror roeddent wedi glanio 17 llond cwch o filwyr, â 47 casgen o bowdr gwn a 2,000 o arfau; gwnaeth Tate ei bencadlys yn fferm Trehowel ar benrhyn Llanwnda, a chipiodd ei wŷr greigiau Garnwnda a Charngelli; roedd William Knox wedi codi Gwirfoddolwyr Traed Abergwaun a Threfdraeth yn 1794, bron i 300 o wŷr erbyn 1797, yr uned fwyaf yn Sir Benfro; casglodd yr Arglwydd Cawdor o Ystagbwll, capten Mintai Castell Martin o Iwmyn Penfro, tua 500 o filwyr wrth gefn, milisia a morwyr, yn eu plith 150 o forwyr o Aberdaugleddau, gyda Milisia Sir Aberteifi, a chafodd yr awdurdod llawn; heidiodd llawer o bobl leol i Abergwaun ag arfau o bob math, yn barod i ymladd ochr yn ochr â’r Gwirfoddolwyr; gwnaeth Cawdor ei bencadlys yn y Royal Oak ar Sgwâr Abergwaun a mynnu ildio diamod ar Draeth Wdig erbyn 10 y bore ar 24 Chwefror; ymgasglodd pobl y dref ar y clogwyni uwchben, yn eu plith wragedd yn y wisg Gymreig draddodiadol â siolau coch, a gymerwyd gan rai o’r Ffrancod o bell am gotiau cochion milwyr; am 2 y prynhawn arweiniodd drymiau’r Ffrancod y golofn i lawr i Wdig, lle pentyrrwyd eu harfau.Brwydr Abergwaun ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Brwydr Abergwaun, neu Laniad y Ffrancod, y goresgyniad diwethaf gan lu arfog ar dir mawr Prydain; ar 22 Chwefror 1797 glaniodd 600 o filwyr rheolaidd ac 800 o gyn-garcharorion o Ffrainc yng Ngharregwastad, Pen-caer, ger Abergwaun, dan William Tate; pentyrrwyd eu harfau ar draeth Wdig ar 24 Chwefror, a daliwyd 1,360 yn garcharorion, a dwy long; arwres y dydd oedd Jemima Nicholas, a ddaliodd 12 o filwyr Ffrengig ar ei liwt ei hun, â dim ond fforch; nodir mewn adroddiad ysgrifenedig ar 25 Chwefror i’r Ffrancod gredu mai milwyr oedd merched y pentref, oherwydd eu hetiau traddodiadol, cantel lydan; coffeir y frwydr mewn tapestri a ddangosir yn Llyfrgell Abergwaun, Neuadd y Dref.
Caer Abergwaun
Yn 1779 roedd herwlong, y Black Prince, wedi ceisio dal Abergwaun am bridwerth, a chododd pobl y dref gaer â’u dwylo eu hunain. Ar 22 Chwefror 1797 taniodd ei gynwyr i rybuddio’r Gwirfoddolwyr.FfynonellauFishguard Fort ↗Awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro (Saesneg)Caer Abergwaun: yn 1779, yn ystod Rhyfel Annibyniaeth America, ceisiodd herwlong o’r enw Black Prince ddal Abergwaun am bridwerth, a gyrrwyd hi ymaith gan ynnau smyglwr; gofynnodd pobl y dref am ynnau mawr, a chytunodd y Cyfrin Gyngor ar yr amod eu bod yn codi’r gaer eu hunain; ar 22 Chwefror 1797 taniodd gynwyr y gaer foli o ergydion gwag; yn yr Ail Ryfel Byd roedd yn safle chwilolau; heneb gofrestredig.Battle of Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Abergwaun, 22–24 Chwefror 1797, a elwir yn aml ‘y goresgyniad olaf ar dir mawr Prydain’; cynlluniodd y cadfridog Ffrengig Lazare Hoche ymosodiad tair rhan, ac aeth y llu a anelwyd at Gymru yn ei flaen; taniodd garsiwn caer Abergwaun un ergyd wag i rybuddio’r gwirfoddolwyr lleol; gadawodd pedair llong ryfel Ffrengig Brest ar 16 Chwefror 1797; glaniodd y Légion Noire, 1,400 o wŷr dan y Cyrnol William Tate, yn y tywyllwch ym mhentir Carregwastad, dair milltir i’r gogledd-orllewin o Abergwaun, ac erbyn 2 y bore ar 23 Chwefror roeddent wedi glanio 17 llond cwch o filwyr, â 47 casgen o bowdr gwn a 2,000 o arfau; gwnaeth Tate ei bencadlys yn fferm Trehowel ar benrhyn Llanwnda, a chipiodd ei wŷr greigiau Garnwnda a Charngelli; roedd William Knox wedi codi Gwirfoddolwyr Traed Abergwaun a Threfdraeth yn 1794, bron i 300 o wŷr erbyn 1797, yr uned fwyaf yn Sir Benfro; casglodd yr Arglwydd Cawdor o Ystagbwll, capten Mintai Castell Martin o Iwmyn Penfro, tua 500 o filwyr wrth gefn, milisia a morwyr, yn eu plith 150 o forwyr o Aberdaugleddau, gyda Milisia Sir Aberteifi, a chafodd yr awdurdod llawn; heidiodd llawer o bobl leol i Abergwaun ag arfau o bob math, yn barod i ymladd ochr yn ochr â’r Gwirfoddolwyr; gwnaeth Cawdor ei bencadlys yn y Royal Oak ar Sgwâr Abergwaun a mynnu ildio diamod ar Draeth Wdig erbyn 10 y bore ar 24 Chwefror; ymgasglodd pobl y dref ar y clogwyni uwchben, yn eu plith wragedd yn y wisg Gymreig draddodiadol â siolau coch, a gymerwyd gan rai o’r Ffrancod o bell am gotiau cochion milwyr; am 2 y prynhawn arweiniodd drymiau’r Ffrancod y golofn i lawr i Wdig, lle pentyrrwyd eu harfau.
Sir Benfro’n codi
Martsiodd Gwirfoddolwyr Abergwaun a Threfdraeth William Knox, yr uned fwyaf yn y sir, ac arweiniodd yr Arglwydd Cawdor Iwmyn Penfro, y milisia a morwyr o Aberdaugleddau. Heidiodd llawer o bobl leol i Abergwaun â pha arfau bynnag y gallent eu cael, yn barod i ymladd ochr yn ochr â’r Gwirfoddolwyr.FfynhonnellBattle of Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Abergwaun, 22–24 Chwefror 1797, a elwir yn aml ‘y goresgyniad olaf ar dir mawr Prydain’; cynlluniodd y cadfridog Ffrengig Lazare Hoche ymosodiad tair rhan, ac aeth y llu a anelwyd at Gymru yn ei flaen; taniodd garsiwn caer Abergwaun un ergyd wag i rybuddio’r gwirfoddolwyr lleol; gadawodd pedair llong ryfel Ffrengig Brest ar 16 Chwefror 1797; glaniodd y Légion Noire, 1,400 o wŷr dan y Cyrnol William Tate, yn y tywyllwch ym mhentir Carregwastad, dair milltir i’r gogledd-orllewin o Abergwaun, ac erbyn 2 y bore ar 23 Chwefror roeddent wedi glanio 17 llond cwch o filwyr, â 47 casgen o bowdr gwn a 2,000 o arfau; gwnaeth Tate ei bencadlys yn fferm Trehowel ar benrhyn Llanwnda, a chipiodd ei wŷr greigiau Garnwnda a Charngelli; roedd William Knox wedi codi Gwirfoddolwyr Traed Abergwaun a Threfdraeth yn 1794, bron i 300 o wŷr erbyn 1797, yr uned fwyaf yn Sir Benfro; casglodd yr Arglwydd Cawdor o Ystagbwll, capten Mintai Castell Martin o Iwmyn Penfro, tua 500 o filwyr wrth gefn, milisia a morwyr, yn eu plith 150 o forwyr o Aberdaugleddau, gyda Milisia Sir Aberteifi, a chafodd yr awdurdod llawn; heidiodd llawer o bobl leol i Abergwaun ag arfau o bob math, yn barod i ymladd ochr yn ochr â’r Gwirfoddolwyr; gwnaeth Cawdor ei bencadlys yn y Royal Oak ar Sgwâr Abergwaun a mynnu ildio diamod ar Draeth Wdig erbyn 10 y bore ar 24 Chwefror; ymgasglodd pobl y dref ar y clogwyni uwchben, yn eu plith wragedd yn y wisg Gymreig draddodiadol â siolau coch, a gymerwyd gan rai o’r Ffrancod o bell am gotiau cochion milwyr; am 2 y prynhawn arweiniodd drymiau’r Ffrancod y golofn i lawr i Wdig, lle pentyrrwyd eu harfau.
Jemima Fawr
Arwres y dydd oedd Jemima Nicholas o Abergwaun, Jemima Fawr, a ddaliodd gyda chriw o wragedd ddeuddeg o filwyr Ffrengig â dim ond fforch, a’u cadw mewn eglwys dros nos. Cafodd bensiwn am oes.FfynonellauBrwydr Abergwaun ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Brwydr Abergwaun, neu Laniad y Ffrancod, y goresgyniad diwethaf gan lu arfog ar dir mawr Prydain; ar 22 Chwefror 1797 glaniodd 600 o filwyr rheolaidd ac 800 o gyn-garcharorion o Ffrainc yng Ngharregwastad, Pen-caer, ger Abergwaun, dan William Tate; pentyrrwyd eu harfau ar draeth Wdig ar 24 Chwefror, a daliwyd 1,360 yn garcharorion, a dwy long; arwres y dydd oedd Jemima Nicholas, a ddaliodd 12 o filwyr Ffrengig ar ei liwt ei hun, â dim ond fforch; nodir mewn adroddiad ysgrifenedig ar 25 Chwefror i’r Ffrancod gredu mai milwyr oedd merched y pentref, oherwydd eu hetiau traddodiadol, cantel lydan; coffeir y frwydr mewn tapestri a ddangosir yn Llyfrgell Abergwaun, Neuadd y Dref.Jemima Nicholas ↗Wikipedia (Saesneg)Bedyddiwyd ar 2 Mawrth 1755, bu farw ar 16 Gorffennaf 1832, yn 82 oed; crydd neu wraig crydd, a adwaenid fel Jemima Fawr; mae’r stori a ddaeth i lawr yn dweud iddi gymryd picfforch ac, gyda mintai o wragedd, ddal deuddeg o filwyr Ffrengig a’u cadw mewn eglwys dros nos; dyfarnwyd pensiwn iddi am ei hoes; codwyd carreg goffa ym mynwent eglwys y Santes Fair, Abergwaun, yn 1897.
Y siolau coch
Mynnodd Cawdor fod y Ffrancod yn ildio ar Draeth Wdig. Fore 24 Chwefror ymgasglodd pobl y dref ar y clogwyni uwchben, yn eu plith wragedd yn y wisg Gymreig â siolau coch, a chymerodd rhai o’r Ffrancod hwy o bell am filwyr cotiau cochion. Am ddau o’r gloch y prynhawn arweiniodd drymiau’r Ffrancod y golofn i lawr i Wdig, ac yno y pentyrrwyd eu harfau.FfynonellauBattle of Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Abergwaun, 22–24 Chwefror 1797, a elwir yn aml ‘y goresgyniad olaf ar dir mawr Prydain’; cynlluniodd y cadfridog Ffrengig Lazare Hoche ymosodiad tair rhan, ac aeth y llu a anelwyd at Gymru yn ei flaen; taniodd garsiwn caer Abergwaun un ergyd wag i rybuddio’r gwirfoddolwyr lleol; gadawodd pedair llong ryfel Ffrengig Brest ar 16 Chwefror 1797; glaniodd y Légion Noire, 1,400 o wŷr dan y Cyrnol William Tate, yn y tywyllwch ym mhentir Carregwastad, dair milltir i’r gogledd-orllewin o Abergwaun, ac erbyn 2 y bore ar 23 Chwefror roeddent wedi glanio 17 llond cwch o filwyr, â 47 casgen o bowdr gwn a 2,000 o arfau; gwnaeth Tate ei bencadlys yn fferm Trehowel ar benrhyn Llanwnda, a chipiodd ei wŷr greigiau Garnwnda a Charngelli; roedd William Knox wedi codi Gwirfoddolwyr Traed Abergwaun a Threfdraeth yn 1794, bron i 300 o wŷr erbyn 1797, yr uned fwyaf yn Sir Benfro; casglodd yr Arglwydd Cawdor o Ystagbwll, capten Mintai Castell Martin o Iwmyn Penfro, tua 500 o filwyr wrth gefn, milisia a morwyr, yn eu plith 150 o forwyr o Aberdaugleddau, gyda Milisia Sir Aberteifi, a chafodd yr awdurdod llawn; heidiodd llawer o bobl leol i Abergwaun ag arfau o bob math, yn barod i ymladd ochr yn ochr â’r Gwirfoddolwyr; gwnaeth Cawdor ei bencadlys yn y Royal Oak ar Sgwâr Abergwaun a mynnu ildio diamod ar Draeth Wdig erbyn 10 y bore ar 24 Chwefror; ymgasglodd pobl y dref ar y clogwyni uwchben, yn eu plith wragedd yn y wisg Gymreig draddodiadol â siolau coch, a gymerwyd gan rai o’r Ffrancod o bell am gotiau cochion milwyr; am 2 y prynhawn arweiniodd drymiau’r Ffrancod y golofn i lawr i Wdig, lle pentyrrwyd eu harfau.Brwydr Abergwaun ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Brwydr Abergwaun, neu Laniad y Ffrancod, y goresgyniad diwethaf gan lu arfog ar dir mawr Prydain; ar 22 Chwefror 1797 glaniodd 600 o filwyr rheolaidd ac 800 o gyn-garcharorion o Ffrainc yng Ngharregwastad, Pen-caer, ger Abergwaun, dan William Tate; pentyrrwyd eu harfau ar draeth Wdig ar 24 Chwefror, a daliwyd 1,360 yn garcharorion, a dwy long; arwres y dydd oedd Jemima Nicholas, a ddaliodd 12 o filwyr Ffrengig ar ei liwt ei hun, â dim ond fforch; nodir mewn adroddiad ysgrifenedig ar 25 Chwefror i’r Ffrancod gredu mai milwyr oedd merched y pentref, oherwydd eu hetiau traddodiadol, cantel lydan; coffeir y frwydr mewn tapestri a ddangosir yn Llyfrgell Abergwaun, Neuadd y Dref.
Ymweld
Ar y pentir saif carreg goffa 1897, ac arni’r geiriau ‘Carreg Goffa Glaniad y Ffrancod’. Adroddir yr hanes yn Nhapestri’r Goresgyniad Olaf, can troedfedd o hyd ac wedi’i bwytho gan 78 o wirfoddolwyr ar gyfer y daucanmlwyddiant, sydd yn Neuadd y Dref Abergwaun.FfynonellauCarreg Goffa, Carregwastad Point ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 309039): carreg goffa a godwyd yn 1897 ar gopa uwchben pentir Carregwastad, i gofio trechu’r ymgais olaf i oresgyn Prydain yn 1797; saif y garreg, tua 1.65 metr o uchder, ar sylfaen isel o rwbel, ac ar ei hwyneb deheuol mae’r geiriau ‘1897 / CARREG GOFFA / GLANIAD Y FFRANCOD / CHWEFROR 22. 1797’ a ‘MEMORIAL STONE / OF THE / LANDING OF THE FRENCH / FEBRUARY 22. 1797’.Battle of Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng 22 a 24 Chwefror 1797 glaniodd llu Ffrengig o 1,400 o wŷr dan y Cyrnol William Tate, 600 ohonynt yn filwyr rheolaidd, ym Mhen Carreg Wastad ger Abergwaun; ffodd llawer o’r milwyr afreolaidd ac ysbeilio’r ffermydd o gwmpas; cymerodd yr Arglwydd Cawdor, capten Mintai Castell Martin o Iwmyn Penfro, yr arweiniad a gosod ei bencadlys yn y Royal Oak, lle daeth swyddogion Ffrengig i drafod; derbyniodd Tate ildio diamod a gosododd y Ffrancod eu harfau i lawr yn Wdig; yn 1853 rhoddwyd anrhydedd brwydr “Fishguard” i Iwmyn Penfro, yr unig anrhydedd brwydr gan Fyddin Prydain am frwydr ar y tir mawr; gwnaed Tapestri’r Glaniad Olaf, 100 troedfedd o hyd ac wedi’i bwytho gan 78 o wirfoddolwyr, ar gyfer y daucanmlwyddiant yn 1997; fe’i gelwir yn aml yn “last invasion of mainland Britain”.Brwydr Abergwaun ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Brwydr Abergwaun, neu Laniad y Ffrancod, y goresgyniad diwethaf gan lu arfog ar dir mawr Prydain; ar 22 Chwefror 1797 glaniodd 600 o filwyr rheolaidd ac 800 o gyn-garcharorion o Ffrainc yng Ngharregwastad, Pen-caer, ger Abergwaun, dan William Tate; pentyrrwyd eu harfau ar draeth Wdig ar 24 Chwefror, a daliwyd 1,360 yn garcharorion, a dwy long; arwres y dydd oedd Jemima Nicholas, a ddaliodd 12 o filwyr Ffrengig ar ei liwt ei hun, â dim ond fforch; nodir mewn adroddiad ysgrifenedig ar 25 Chwefror i’r Ffrancod gredu mai milwyr oedd merched y pentref, oherwydd eu hetiau traddodiadol, cantel lydan; coffeir y frwydr mewn tapestri a ddangosir yn Llyfrgell Abergwaun, Neuadd y Dref.
Ffynonellau a darllen pellach
Beth ddigwyddodd yma
Y goresgyniad olaf
Mae llu Ffrengig yn glanio ger Abergwaun ac yn ildio o fewn deuddydd. Daw Jemima Nicholas yn arwres genedlaethol.
Y goresgyniad olaf
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



