Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

Cymru Glyndŵr

Llys a Chastell Tretŵr

Tŵr Normanaidd crwn ac, wrth ei ymyl, plasty mawr Syr Roger Vaughan, un o wŷr mwyaf grymus Cymru yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, lle deuai beirdd Cymru i wledda a chanu.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1460s 51.884° N, 3.186° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Llys Tretŵr, cartref teulu Fychan
Llys Tretŵr, cartref teulu Fychan · Llun: Wikimedia Commons · Philip Pankhurst, CC BY-SA 2.0

Ystyr yr enw

Tretŵr: tref y tŵr

Tretŵr

  • Tre tref
  • tŵr tŵr

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Llys Tre-tŵr o fewn tafliad carreg i’w gastell, ger Nant Rhiangoll a Chrucywel. Mae Cadw yn ei gyfrif ‘ymhlith y llysoedd canoloesol gorau yng Nghymru’, ac mae’n dangos, fel ychydig o leoedd eraill, sut y tyfodd castell yn dŷ amddiffynnol.

Cwympo coed to’r neuaddGaeaf 1454/5 a gaeaf 1455/6
PorthdyTua 1480
RhestredigGradd I, y llys a’r castell

Y castell ger y nant

Tua 1100 cododd Picard, un o wŷr Bernard de Neufmarché, gastell yma ger Nant Rhiangoll, a arferai lifo i’w ffos. Ganol y 12fed ganrif rhoddodd ei fab Roger Picard furiau carreg yn lle’r rhai pren.

O gastell i lys

O tua 1300 daeth tŷ wrth ochr y castell yn gartref i’r teulu, ac efallai fod ei res ogleddol yn dyddio o’r adeg honno. Mae’r llys yn oroeswr prin, heb ei ddifetha na’i ailgodi, ac mae’n dangos sut yr ildiodd castell i’r tŷ amddiffynnol.

Glyndŵr yn nyffryn Wysg

Yn 1404 cyfarfu byddin Owain Glyndŵr â gwŷr iarll Warwick ar Fynydd Cwm-du gerllaw. Wrth gilio i lawr dyffryn Wysg, gosododd y Cymry gynllwyn o dan Graig-y-Dorth ger Llanfihangel Troddi ac ymlid y Saeson at furiau Trefynwy; gelwir y caeau yno o hyd yn Upper a Lower Battlefield.

Llys y Fychaniaid

Tua 1450 rhoddodd Syr William Herbert Dre-tŵr i’w hanner brawd, ac aeth y llys i’r Fychaniaid, teulu Cymreig cyfoethog. Dengys cylchoedd coed i’r neuadd fawr a’i rhesi gael eu codi mewn un cynllun ganol y 15fed ganrif, a thua 1480 caeodd y Fychan nesaf y cwrt â mur bylchog, rhodfeydd a phorthdy.

Tŷ bonedd Cymreig

Mae llys canol y 15fed ganrif yn hynod foethus ac yn dangos statws y Fychaniaid fel bonedd Cymreig. Mae olion addurn wedi’i baentio ar ei furiau, ac yn 1630 ychwanegodd Charles Vaughan seleri, grisiau newydd a mynedfa arall.

Ymweld

Wedi i’r Fychaniaid ei werthu yn 1783 aeth y llys yn fferm, ac yn 1929 apeliodd Cymdeithas Brycheiniog ar i’r llywodraeth ei brynu. Wedi’i adfer yn y 1930au, mae bellach yng ngofal Cadw, gyda’r castell wrth ei ochr.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf