Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

Y Gymru Ddiwydiannol

Pwll Mawr, Blaenafon

Pwll glo go iawn, a weithiwyd o 1880 i 1980, lle mae glowyr yn awr yn mynd â chi 90 metr dan ddaear. Mae’n rhan o dirwedd Treftadaeth y Byd Blaenafon.

Llun: Ffwrneisi chwyth carreg Gwaith Haearn Blaenafon · Steve Daniels, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1880 51.773° N, 3.105° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Pwll Mawr: y pwll mawr

Pwll Mawr

  • Pwll pwll
  • Mawr mawr

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Pwll glo go iawn yw’r Pwll Mawr ym Mlaenafon, lle mae glowyr yn tywys ymwelwyr 90 metr o dan y ddaear. Heddiw dyma Amgueddfa Lofaol Cymru, rhan o Amgueddfa Cymru ac o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Ddiwydiannol Blaenafon.

Ar ei anterth1,400 o ddynion, 1923
Y glo olaf2 Chwefror 1980
Amgueddfa’r Flwyddyn2005

Glo i’r gwaith haearn

Mae’r Pwll Mawr yn rhan o rwydwaith o weithfeydd glo a agorwyd ym Mlaenafon yn hanner cyntaf y 19eg ganrif gan Gwmni Haearn a Glo Blaenafon, i fwydo’r gwaith haearn.

Y siafft fawr

Adroddiad arolygydd pyllau yn 1881 yw’r cyntaf i enwi’r Pwll Mawr, ar ôl ei siafft hirgrwn 18 troedfedd wrth 13, y gyntaf yng Nghymru a oedd yn ddigon llydan i ddwy dramffordd. Yn 1878 roedd y siafft wedi’i dyfnhau i gyrraedd gwythïen yr Hen Lo ar 293 troedfedd.

Glowyr y Pwll Mawr

Yn 1908 rhoddai’r pwll waith i 1,122 o bobl, ac ar ei anterth yn 1923 i 1,400 o ddynion, yn torri glo tŷ, glo stêm, mwyn haearn a chlai tân. Anfonwyd glo’r Pwll Mawr cyn belled â De America.

O bwll i amgueddfa

Daeth baddonau pen pwll yn 1939, ac yn 1947 aeth y pwll i’r Bwrdd Glo Cenedlaethol. Caeodd ar 2 Chwefror 1980, ailagorodd i ymwelwyr yn 1983 ac ymunodd â’r Amgueddfa Genedlaethol yn 2001, ac yn 2005 enillodd Wobr Gulbenkian, Amgueddfa’r Flwyddyn heddiw.

Ymweld

Mae mynediad i’r amgueddfa am ddim, ac mae’r daith dan ddaear, dan arweiniad glowyr, yn mynd 90 metr o dan y ddaear. Ar yr wyneb mae’r tŷ weindio a’r felin lifio, ac mae adeilad pen y pwll a baddonau’r glowyr yn rhestredig Gradd II*.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf