Hanes Cymru / Chwedlau

Treffynnon · Holywell

Gwenffrewi a’r ffynnon sanctaidd

Lle syrthiodd santes ifanc, tarddodd ffynnon o’r ddaear. Mae pererinion wedi dod ati ers mil a thri chant o flynyddoedd.

Llun: Y pwll ymdrochi a chapel y ffynnon o’r Oesoedd Canol diweddar yn Ffynnon Gwenffrewi, Treffynnon · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Merch i uchelwr o Degeingl yng ngogledd-ddwyrain Cymru oedd Gwenffrewi, a nith i’r sant mawr Beuno, a oedd wedi codi eglwys yn y cwm islaw tŷ ei thad. Eisteddai wrth ei draed i’w glywed yn dysgu, a rhoddodd ei bywyd i Dduw.

Un Sul, pan oedd ei theulu wedi mynd i lawr i’r eglwys, daeth tywysog o’r enw Caradog at y tŷ a’i chael ar ei phen ei hun. Mynnai ei chael iddo’i hun. Ni fynnai hi ef, a ffodd i lawr y bryn tua’r eglwys. Marchogodd ar ei hôl, ei dal wrth ddrws yr eglwys, ac yn ei gynddaredd torrodd ei phen â’i gleddyf.

Lle syrthiodd ei phen, tarddodd ffynnon o ddŵr gloyw o’r ddaear, mor gryf nes iddi lifo i’r môr. Daeth Beuno allan o’r eglwys, codi ei phen, ei osod yn ôl ar ei hysgwyddau, a gweddïo. Agorodd Gwenffrewi ei llygaid a chodi, yn fyw, a dim ond llinell wen fain o amgylch ei gwddf i ddangos lle’r aethai’r cleddyf. Suddodd Caradog, meddir, i’r ddaear ac ni welwyd ef byth wedyn.

Bu Gwenffrewi fyw am flynyddoedd lawer wedyn, a daeth yn abades ar dŷ o wragedd sanctaidd yng Ngwytherin, yn y bryniau uwchlaw’r Conwy. Ond daliodd y ffynnon i lifo lle syrthiodd, ac roedd y cerrig ar ei gwaelod wedi’u staenio’n goch, a’r mwsogl o’i hamgylch yn arogli’n felys. Deuai pobl o bob rhan o Gymru i ymdrochi ynddi, a dywedai llawer iddynt gael eu hiacháu.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Santes o’r seithfed ganrif oedd Gwenffrewi, a anrhydeddwyd mor gynnar â’r wythfed, a daeth ei ffynnon yn Nhreffynnon yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr ym mis Tachwedd 2023.

Enwi eglwys ‘Haliwel’1093
To’r capeltua 1525
Cysegrfa Genedlaethol2023

Arch Gwenfrewi

Mae dau ddarn o greirfa dderw o’r 700au, Arch Gwenfrewi, a gafwyd yn 1991, yn dangos iddi gael ei hanrhydeddu’n santes yn fuan iawn wedi’i marw, efallai’r dystiolaeth gynharaf sydd wedi goroesi i anrhydeddu unrhyw sant Cymreig.

Gwytherin

Wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad afon Elwy, a dod yn lleian ac yn abades yno.

Y capel dros y ffynnon

Dywed cerdd gan Siôn ap Hywel mai’r Abad Thomas Pennant o Ddinas Basing a dalodd am y capel yn 1512, ac mae dyddio cylchoedd coed yn gosod ei do tua 1525. Yn ei fasn ar ffurf seren mae’r ffynnon, ac mae’n adeilad rhestredig Gradd I yng ngofal Cadw.

Pererinion a brenhinoedd

Mae’r ffynnon yn unigryw ymhlith mannau sanctaidd Prydain am gadw’i phererindodau’n ddi-dor drwy’r Diwygiad Protestannaidd. Daeth Rhisiart II yn 1398, yr ymweliad brenhinol cyntaf y gwyddys amdano, ac ysgrifennodd y bardd Tudur Aled fod pob iarll, pob gŵr llys a phob brenin yn arfer mynd yno.

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf