
Pennant Melangell, Powys
Melangell a’r ysgyfarnog
Mae ysgyfarnog dan helfa’n cuddio dan fantell gwraig sanctaidd, ac mae brenin Powys yn rhoi’r cwm iddi am byth.
Llun: Eglwys Santes Melangell ym Mhennant Melangell yn ei mynwent, ym mynyddoedd y Berwyn · John H Darch, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Merch i frenin yn Iwerddon oedd Melangell. Mynnai ei thad iddi briodi uchelwr o’i lys, ond roedd hi wedi rhoi ei chalon i Dduw, a chroesodd y môr yn ddirgel a dod i ben draw cwm unig dan fynyddoedd y Berwyn. Yno bu’n byw ar ei phen ei hun am bymtheng mlynedd, yn gweddïo, ac yn cysgu ar graig noeth.
Un diwrnod daeth Brochwel Ysgithrog, brenin Powys, i hela yn y cwm. Cododd ei gŵn ysgyfarnog a’i hymlid i ddrysni. Yno cafodd Brochwel ferch ifanc yn ddwys mewn gweddi, a’r ysgyfarnog yn swatio dan odre’i mantell, yn wynebu’r cŵn yn hy. Anogodd y cŵn ymlaen, ond ciliasant gan udo ac ni fynnent fynd yn agos. Cododd ei heliwr ei gorn i’w ganu, a glynodd y corn wrth ei wefusau.
Gofynnodd Brochwel iddi pwy oedd hi, ac adroddodd ei hanes. Wedi’i gyffwrdd, rhoddodd y cwm iddi’n noddfa am byth, lle byddai unrhyw ddyn neu anifail a ffoai yno’n ddiogel. Bu Melangell fyw yno am ddwy flynedd ar bymtheg ar hugain eto. Daeth gwragedd i ymuno â hi, a daeth y cwm yn dŷ gweddi.
Wedi ei marw gelwid ysgyfarnogod y cwm yn ŵyn bach Melangell, ac am ganrifoedd ni laddai neb yn y plwyf ysgyfarnog. Dywedid pe gwaeddai rhywun ‘Duw a Melangell a’th gadwo!’ ar ysgyfarnog dan helfa, y dihangai’n siŵr.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Meudwy ac abades yn y seithfed neu’r wythfed ganrif efallai oedd Melangell, Monacella yn Lladin, ‘lleian fach’, ac ysgrifennwyd ei Buchedd, yr Historia Divae Monacellae, yn y 1400au.FfynhonnellSaint Melangell ↗Wikipedia (Saesneg)Melangell (Lladin Monacella, ‘lleian fach’), meudwyes ac abades Gymreig, efallai o’r seithfed neu’r wythfed ganrif; yn ôl ei Buchedd, yr Historia Divae Monacellae, a ysgrifennwyd yn y bymthegfed ganrif, tywysoges o Iwerddon a ffodd rhag priodas a drefnwyd iddi ac a fu fyw fel gwyryf gysegredig yn niffeithwch Powys am bymtheng mlynedd; dilynodd Brochwel Ysgithrog, wrth hela ger Pennant, ei gŵn ar ôl ysgyfarnog a’i chael hi’n gweddïo a’r ysgyfarnog yn ddiogel dan odre ei gwisg; ciliodd y cŵn a ffoi; rhoddodd Brochwel y tir iddi, gyda nawdd am byth i bobl ac anifeiliaid, a bu fyw yno dri deg saith mlynedd arall yn abades cymuned o wragedd, a’r ysgyfarnogod a’r creaduriaid gwyllt mor ddof gyda hi â phe baent yn eiddo iddi; gyda Gwenfrewi, yr unig santes Gymreig â Buchedd Ladin; anrhydeddwyd ei bedd ers cyn y goncwest Normanaidd; nawddsant ysgyfarnogod, a elwir yn ŵyn Melangell; ysgrifennodd Thomas Pennant na laddai neb yn y plwyf ysgyfarnog, ac os gwaeddai rhywun ‘Duw a Melangell gyda thi’ wrth ysgyfarnog a helid y dihangai’n siŵr, ac mor ddiweddar â 1900 ni laddai’r bobl ysgyfarnogod o hyd; mae’r eglwys yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif; roedd cell-y-bedd y tu ôl i’r gangell yn dal ei chysegrfa, creirfa Romanésg o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif, a dynnwyd yn ddarnau wedi’r Diwygiad, ei cherrig wedi’u codi yn y muriau a’r porth mynwent, a’i hailgodi yn 1958 a’i symud i’r gangell yn 1991; delw o’r bedwaredd ganrif ar ddeg ag anifeiliaid wrth ei thraed a chroglen o’r bymthegfed ganrif yn adrodd ei stori.
| Gwneud y gysegrfa | tua 1160–1170FfynhonnellPennant Melangell ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Melangell, eglwys ganoloesol restredig Gradd I ym Mhennant Melangell yn Nyffryn Tanat, Powys, ger y Berwyn, yng nghymuned Llangynog, a gyrhaeddir dim ond ar ffordd gul o Langynog; sefydlwyd tua’r 8fed ganrif dros fedd Melangell, meudwy ac abades, a sefydlodd leiandy a noddfa yma; mae’r eglwys bresennol o’r 12fed ganrif; ynddi mae creirfa ailgodedig Melangell, y credir mai hi yw’r greirfa Romanésg hynaf sydd wedi goroesi yng ngogledd Ewrop, a godwyd tua 1160–1170 i ddal ei gweddillion; tynnwyd y greirfa’n ddarnau, wedi’r Diwygiad yn ôl pob tebyg, ei hailgodi o ddarnau yn 1958, a’i hadfer eto yn 1991; mae’r gangell gron ddwyreiniol, cell-y-bedd, yn dal ei bedd traddodiadol; mae croglen o’r 15fed ganrif yn dangos ei hanes, a dau gerflun beddrod o’r 14eg ganrif; cafodd cloddio yn 1958 a 1987–94 gladdedigaethau o Oes yr Efydd oddi tani; yn ôl yr Historia Divae Monacellae, daeth Melangell o Iwerddon a byw bymtheng mlynedd ar ei phen ei hun yma, nes i Frochwel, yn hela ysgyfarnog â’i gŵn, ei chael yn gweddïo a’r ysgyfarnog yn ddiogel dan ei gwisg, a rhoi’r tir iddi gyda hawliau noddfa am byth; ni laddai pobl leol ysgyfarnogod; codwyd yr eglwys yn bur debyg gan Rhirid Flaidd, arglwydd yr ardal, yn oes nawdd eglwysig mawr Madog ap Maredudd, brenin Powys; fe’i henwir gyntaf yn 1254, ac erbyn 1291 roedd ymhlith eglwysi mwyaf gwerthfawr esgobaeth Llanelwy; yn y 15fed ganrif ysgrifennodd y bardd Guto’r Glyn am bererinion yn dod i’r greirfa am iachâd; ailgodwyd y tŵr yn 1876–77; adferwyd o 1989 dan Paul Davies, gyda gwasanaeth diolch yn 1992, a dechreuodd canolfan cymorth canser yma; Gwely Melangell, silff graig gerllaw; Ffynnon Cwm Ewyn, ffynnon sanctaidd tua chilomedr i’r gogledd; mae pererinion yn dal i ddod. |
|---|---|
| Ailgodi’r gysegrfa | 1958FfynhonnellPennant Melangell ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Melangell, eglwys ganoloesol restredig Gradd I ym Mhennant Melangell yn Nyffryn Tanat, Powys, ger y Berwyn, yng nghymuned Llangynog, a gyrhaeddir dim ond ar ffordd gul o Langynog; sefydlwyd tua’r 8fed ganrif dros fedd Melangell, meudwy ac abades, a sefydlodd leiandy a noddfa yma; mae’r eglwys bresennol o’r 12fed ganrif; ynddi mae creirfa ailgodedig Melangell, y credir mai hi yw’r greirfa Romanésg hynaf sydd wedi goroesi yng ngogledd Ewrop, a godwyd tua 1160–1170 i ddal ei gweddillion; tynnwyd y greirfa’n ddarnau, wedi’r Diwygiad yn ôl pob tebyg, ei hailgodi o ddarnau yn 1958, a’i hadfer eto yn 1991; mae’r gangell gron ddwyreiniol, cell-y-bedd, yn dal ei bedd traddodiadol; mae croglen o’r 15fed ganrif yn dangos ei hanes, a dau gerflun beddrod o’r 14eg ganrif; cafodd cloddio yn 1958 a 1987–94 gladdedigaethau o Oes yr Efydd oddi tani; yn ôl yr Historia Divae Monacellae, daeth Melangell o Iwerddon a byw bymtheng mlynedd ar ei phen ei hun yma, nes i Frochwel, yn hela ysgyfarnog â’i gŵn, ei chael yn gweddïo a’r ysgyfarnog yn ddiogel dan ei gwisg, a rhoi’r tir iddi gyda hawliau noddfa am byth; ni laddai pobl leol ysgyfarnogod; codwyd yr eglwys yn bur debyg gan Rhirid Flaidd, arglwydd yr ardal, yn oes nawdd eglwysig mawr Madog ap Maredudd, brenin Powys; fe’i henwir gyntaf yn 1254, ac erbyn 1291 roedd ymhlith eglwysi mwyaf gwerthfawr esgobaeth Llanelwy; yn y 15fed ganrif ysgrifennodd y bardd Guto’r Glyn am bererinion yn dod i’r greirfa am iachâd; ailgodwyd y tŵr yn 1876–77; adferwyd o 1989 dan Paul Davies, gyda gwasanaeth diolch yn 1992, a dechreuodd canolfan cymorth canser yma; Gwely Melangell, silff graig gerllaw; Ffynnon Cwm Ewyn, ffynnon sanctaidd tua chilomedr i’r gogledd; mae pererinion yn dal i ddod. |
| Enwi’r eglwys gyntaf | 1254FfynhonnellPennant Melangell ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Melangell, eglwys ganoloesol restredig Gradd I ym Mhennant Melangell yn Nyffryn Tanat, Powys, ger y Berwyn, yng nghymuned Llangynog, a gyrhaeddir dim ond ar ffordd gul o Langynog; sefydlwyd tua’r 8fed ganrif dros fedd Melangell, meudwy ac abades, a sefydlodd leiandy a noddfa yma; mae’r eglwys bresennol o’r 12fed ganrif; ynddi mae creirfa ailgodedig Melangell, y credir mai hi yw’r greirfa Romanésg hynaf sydd wedi goroesi yng ngogledd Ewrop, a godwyd tua 1160–1170 i ddal ei gweddillion; tynnwyd y greirfa’n ddarnau, wedi’r Diwygiad yn ôl pob tebyg, ei hailgodi o ddarnau yn 1958, a’i hadfer eto yn 1991; mae’r gangell gron ddwyreiniol, cell-y-bedd, yn dal ei bedd traddodiadol; mae croglen o’r 15fed ganrif yn dangos ei hanes, a dau gerflun beddrod o’r 14eg ganrif; cafodd cloddio yn 1958 a 1987–94 gladdedigaethau o Oes yr Efydd oddi tani; yn ôl yr Historia Divae Monacellae, daeth Melangell o Iwerddon a byw bymtheng mlynedd ar ei phen ei hun yma, nes i Frochwel, yn hela ysgyfarnog â’i gŵn, ei chael yn gweddïo a’r ysgyfarnog yn ddiogel dan ei gwisg, a rhoi’r tir iddi gyda hawliau noddfa am byth; ni laddai pobl leol ysgyfarnogod; codwyd yr eglwys yn bur debyg gan Rhirid Flaidd, arglwydd yr ardal, yn oes nawdd eglwysig mawr Madog ap Maredudd, brenin Powys; fe’i henwir gyntaf yn 1254, ac erbyn 1291 roedd ymhlith eglwysi mwyaf gwerthfawr esgobaeth Llanelwy; yn y 15fed ganrif ysgrifennodd y bardd Guto’r Glyn am bererinion yn dod i’r greirfa am iachâd; ailgodwyd y tŵr yn 1876–77; adferwyd o 1989 dan Paul Davies, gyda gwasanaeth diolch yn 1992, a dechreuodd canolfan cymorth canser yma; Gwely Melangell, silff graig gerllaw; Ffynnon Cwm Ewyn, ffynnon sanctaidd tua chilomedr i’r gogledd; mae pererinion yn dal i ddod. |
Y gysegrfa
Ystyrir ei chysegrfa, a godwyd tua 1160–1170 i ddal ei gweddillion, y gysegrfa Romanésg hynaf sydd wedi goroesi yng ngogledd Ewrop. Fe’i datgymalwyd wedi’r Diwygiad Protestannaidd, a rhoddwyd ei cherrig yn y muriau a phorth y fynwent, ond fe’i hailgodwyd yn 1958 a’i hadfer eto yn 1991.FfynonellauPennant Melangell ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Melangell, eglwys ganoloesol restredig Gradd I ym Mhennant Melangell yn Nyffryn Tanat, Powys, ger y Berwyn, yng nghymuned Llangynog, a gyrhaeddir dim ond ar ffordd gul o Langynog; sefydlwyd tua’r 8fed ganrif dros fedd Melangell, meudwy ac abades, a sefydlodd leiandy a noddfa yma; mae’r eglwys bresennol o’r 12fed ganrif; ynddi mae creirfa ailgodedig Melangell, y credir mai hi yw’r greirfa Romanésg hynaf sydd wedi goroesi yng ngogledd Ewrop, a godwyd tua 1160–1170 i ddal ei gweddillion; tynnwyd y greirfa’n ddarnau, wedi’r Diwygiad yn ôl pob tebyg, ei hailgodi o ddarnau yn 1958, a’i hadfer eto yn 1991; mae’r gangell gron ddwyreiniol, cell-y-bedd, yn dal ei bedd traddodiadol; mae croglen o’r 15fed ganrif yn dangos ei hanes, a dau gerflun beddrod o’r 14eg ganrif; cafodd cloddio yn 1958 a 1987–94 gladdedigaethau o Oes yr Efydd oddi tani; yn ôl yr Historia Divae Monacellae, daeth Melangell o Iwerddon a byw bymtheng mlynedd ar ei phen ei hun yma, nes i Frochwel, yn hela ysgyfarnog â’i gŵn, ei chael yn gweddïo a’r ysgyfarnog yn ddiogel dan ei gwisg, a rhoi’r tir iddi gyda hawliau noddfa am byth; ni laddai pobl leol ysgyfarnogod; codwyd yr eglwys yn bur debyg gan Rhirid Flaidd, arglwydd yr ardal, yn oes nawdd eglwysig mawr Madog ap Maredudd, brenin Powys; fe’i henwir gyntaf yn 1254, ac erbyn 1291 roedd ymhlith eglwysi mwyaf gwerthfawr esgobaeth Llanelwy; yn y 15fed ganrif ysgrifennodd y bardd Guto’r Glyn am bererinion yn dod i’r greirfa am iachâd; ailgodwyd y tŵr yn 1876–77; adferwyd o 1989 dan Paul Davies, gyda gwasanaeth diolch yn 1992, a dechreuodd canolfan cymorth canser yma; Gwely Melangell, silff graig gerllaw; Ffynnon Cwm Ewyn, ffynnon sanctaidd tua chilomedr i’r gogledd; mae pererinion yn dal i ddod.Saint Melangell ↗Wikipedia (Saesneg)Melangell (Lladin Monacella, ‘lleian fach’), meudwyes ac abades Gymreig, efallai o’r seithfed neu’r wythfed ganrif; yn ôl ei Buchedd, yr Historia Divae Monacellae, a ysgrifennwyd yn y bymthegfed ganrif, tywysoges o Iwerddon a ffodd rhag priodas a drefnwyd iddi ac a fu fyw fel gwyryf gysegredig yn niffeithwch Powys am bymtheng mlynedd; dilynodd Brochwel Ysgithrog, wrth hela ger Pennant, ei gŵn ar ôl ysgyfarnog a’i chael hi’n gweddïo a’r ysgyfarnog yn ddiogel dan odre ei gwisg; ciliodd y cŵn a ffoi; rhoddodd Brochwel y tir iddi, gyda nawdd am byth i bobl ac anifeiliaid, a bu fyw yno dri deg saith mlynedd arall yn abades cymuned o wragedd, a’r ysgyfarnogod a’r creaduriaid gwyllt mor ddof gyda hi â phe baent yn eiddo iddi; gyda Gwenfrewi, yr unig santes Gymreig â Buchedd Ladin; anrhydeddwyd ei bedd ers cyn y goncwest Normanaidd; nawddsant ysgyfarnogod, a elwir yn ŵyn Melangell; ysgrifennodd Thomas Pennant na laddai neb yn y plwyf ysgyfarnog, ac os gwaeddai rhywun ‘Duw a Melangell gyda thi’ wrth ysgyfarnog a helid y dihangai’n siŵr, ac mor ddiweddar â 1900 ni laddai’r bobl ysgyfarnogod o hyd; mae’r eglwys yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif; roedd cell-y-bedd y tu ôl i’r gangell yn dal ei chysegrfa, creirfa Romanésg o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif, a dynnwyd yn ddarnau wedi’r Diwygiad, ei cherrig wedi’u codi yn y muriau a’r porth mynwent, a’i hailgodi yn 1958 a’i symud i’r gangell yn 1991; delw o’r bedwaredd ganrif ar ddeg ag anifeiliaid wrth ei thraed a chroglen o’r bymthegfed ganrif yn adrodd ei stori.
Yr eglwys
Mae’n debyg iawn mai Rhirid Flaidd, arglwydd yr ardal, a gododd eglwys y 1100au, yn nyddiau nawdd mawr Madog ap Maredudd, brenin Powys, i’r eglwys. Yn ei hapse, y cell-y-bedd, mae ei bedd traddodiadol.FfynhonnellPennant Melangell ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Melangell, eglwys ganoloesol restredig Gradd I ym Mhennant Melangell yn Nyffryn Tanat, Powys, ger y Berwyn, yng nghymuned Llangynog, a gyrhaeddir dim ond ar ffordd gul o Langynog; sefydlwyd tua’r 8fed ganrif dros fedd Melangell, meudwy ac abades, a sefydlodd leiandy a noddfa yma; mae’r eglwys bresennol o’r 12fed ganrif; ynddi mae creirfa ailgodedig Melangell, y credir mai hi yw’r greirfa Romanésg hynaf sydd wedi goroesi yng ngogledd Ewrop, a godwyd tua 1160–1170 i ddal ei gweddillion; tynnwyd y greirfa’n ddarnau, wedi’r Diwygiad yn ôl pob tebyg, ei hailgodi o ddarnau yn 1958, a’i hadfer eto yn 1991; mae’r gangell gron ddwyreiniol, cell-y-bedd, yn dal ei bedd traddodiadol; mae croglen o’r 15fed ganrif yn dangos ei hanes, a dau gerflun beddrod o’r 14eg ganrif; cafodd cloddio yn 1958 a 1987–94 gladdedigaethau o Oes yr Efydd oddi tani; yn ôl yr Historia Divae Monacellae, daeth Melangell o Iwerddon a byw bymtheng mlynedd ar ei phen ei hun yma, nes i Frochwel, yn hela ysgyfarnog â’i gŵn, ei chael yn gweddïo a’r ysgyfarnog yn ddiogel dan ei gwisg, a rhoi’r tir iddi gyda hawliau noddfa am byth; ni laddai pobl leol ysgyfarnogod; codwyd yr eglwys yn bur debyg gan Rhirid Flaidd, arglwydd yr ardal, yn oes nawdd eglwysig mawr Madog ap Maredudd, brenin Powys; fe’i henwir gyntaf yn 1254, ac erbyn 1291 roedd ymhlith eglwysi mwyaf gwerthfawr esgobaeth Llanelwy; yn y 15fed ganrif ysgrifennodd y bardd Guto’r Glyn am bererinion yn dod i’r greirfa am iachâd; ailgodwyd y tŵr yn 1876–77; adferwyd o 1989 dan Paul Davies, gyda gwasanaeth diolch yn 1992, a dechreuodd canolfan cymorth canser yma; Gwely Melangell, silff graig gerllaw; Ffynnon Cwm Ewyn, ffynnon sanctaidd tua chilomedr i’r gogledd; mae pererinion yn dal i ddod.
Y groglen a’r beirdd
Mae croglen o’r 1400au yn adrodd ei stori, gyda’r darlun cynharaf sydd wedi goroesi o Felangell a’r ysgyfarnog, ac yn yr un ganrif ysgrifennodd y bardd Guto’r Glyn am bererinion yn dod i’r gysegrfa i geisio iachâd.FfynonellauPennant Melangell ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlodd Melangell, meudwy ac abades, leiandy a noddfa ym Mhennant yn Nyffryn Tanat; ffodd rhag priodas a drefnwyd iddi yn Iwerddon, ei gwlad, a’i chael gan dywysog o’r enw Brochwel wrth weddïo, gydag ysgyfarnog yn llochesu dan ei gwisg; rhoddodd y tir iddi gyda hawliau noddfa am byth; daw’r chwedl o’r Historia Divae Monacellae; sefydlwyd Pennant ar ddiwedd yr wythfed ganrif yn ôl pob tebyg; y greirfa yw’r greirfa Romanésg hynaf sydd wedi goroesi yng ngogledd Ewrop, a ailgodwyd yn 1958 a’i hadfer yn 1991; cell-y-bedd yw’r gangell gron; ar y groglofft o ddiwedd y 15fed ganrif mae’r llun cynharaf sydd wedi goroesi o Felangell a’r ysgyfarnog; saith ywen yn y fynwent.Pennant Melangell ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Melangell, eglwys ganoloesol restredig Gradd I ym Mhennant Melangell yn Nyffryn Tanat, Powys, ger y Berwyn, yng nghymuned Llangynog, a gyrhaeddir dim ond ar ffordd gul o Langynog; sefydlwyd tua’r 8fed ganrif dros fedd Melangell, meudwy ac abades, a sefydlodd leiandy a noddfa yma; mae’r eglwys bresennol o’r 12fed ganrif; ynddi mae creirfa ailgodedig Melangell, y credir mai hi yw’r greirfa Romanésg hynaf sydd wedi goroesi yng ngogledd Ewrop, a godwyd tua 1160–1170 i ddal ei gweddillion; tynnwyd y greirfa’n ddarnau, wedi’r Diwygiad yn ôl pob tebyg, ei hailgodi o ddarnau yn 1958, a’i hadfer eto yn 1991; mae’r gangell gron ddwyreiniol, cell-y-bedd, yn dal ei bedd traddodiadol; mae croglen o’r 15fed ganrif yn dangos ei hanes, a dau gerflun beddrod o’r 14eg ganrif; cafodd cloddio yn 1958 a 1987–94 gladdedigaethau o Oes yr Efydd oddi tani; yn ôl yr Historia Divae Monacellae, daeth Melangell o Iwerddon a byw bymtheng mlynedd ar ei phen ei hun yma, nes i Frochwel, yn hela ysgyfarnog â’i gŵn, ei chael yn gweddïo a’r ysgyfarnog yn ddiogel dan ei gwisg, a rhoi’r tir iddi gyda hawliau noddfa am byth; ni laddai pobl leol ysgyfarnogod; codwyd yr eglwys yn bur debyg gan Rhirid Flaidd, arglwydd yr ardal, yn oes nawdd eglwysig mawr Madog ap Maredudd, brenin Powys; fe’i henwir gyntaf yn 1254, ac erbyn 1291 roedd ymhlith eglwysi mwyaf gwerthfawr esgobaeth Llanelwy; yn y 15fed ganrif ysgrifennodd y bardd Guto’r Glyn am bererinion yn dod i’r greirfa am iachâd; ailgodwyd y tŵr yn 1876–77; adferwyd o 1989 dan Paul Davies, gyda gwasanaeth diolch yn 1992, a dechreuodd canolfan cymorth canser yma; Gwely Melangell, silff graig gerllaw; Ffynnon Cwm Ewyn, ffynnon sanctaidd tua chilomedr i’r gogledd; mae pererinion yn dal i ddod.
Ŵyn Melangell
Gelwir ysgyfarnogod yn ŵyn Melangell. Ysgrifennodd Thomas Pennant na fyddai neb yn y plwyf yn lladd ysgyfarnog, a hyd yn oed yn 1900 ni wnâi’r bobl hynny o hyd.FfynhonnellSaint Melangell ↗Wikipedia (Saesneg)Melangell (Lladin Monacella, ‘lleian fach’), meudwyes ac abades Gymreig, efallai o’r seithfed neu’r wythfed ganrif; yn ôl ei Buchedd, yr Historia Divae Monacellae, a ysgrifennwyd yn y bymthegfed ganrif, tywysoges o Iwerddon a ffodd rhag priodas a drefnwyd iddi ac a fu fyw fel gwyryf gysegredig yn niffeithwch Powys am bymtheng mlynedd; dilynodd Brochwel Ysgithrog, wrth hela ger Pennant, ei gŵn ar ôl ysgyfarnog a’i chael hi’n gweddïo a’r ysgyfarnog yn ddiogel dan odre ei gwisg; ciliodd y cŵn a ffoi; rhoddodd Brochwel y tir iddi, gyda nawdd am byth i bobl ac anifeiliaid, a bu fyw yno dri deg saith mlynedd arall yn abades cymuned o wragedd, a’r ysgyfarnogod a’r creaduriaid gwyllt mor ddof gyda hi â phe baent yn eiddo iddi; gyda Gwenfrewi, yr unig santes Gymreig â Buchedd Ladin; anrhydeddwyd ei bedd ers cyn y goncwest Normanaidd; nawddsant ysgyfarnogod, a elwir yn ŵyn Melangell; ysgrifennodd Thomas Pennant na laddai neb yn y plwyf ysgyfarnog, ac os gwaeddai rhywun ‘Duw a Melangell gyda thi’ wrth ysgyfarnog a helid y dihangai’n siŵr, ac mor ddiweddar â 1900 ni laddai’r bobl ysgyfarnogod o hyd; mae’r eglwys yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif; roedd cell-y-bedd y tu ôl i’r gangell yn dal ei chysegrfa, creirfa Romanésg o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif, a dynnwyd yn ddarnau wedi’r Diwygiad, ei cherrig wedi’u codi yn y muriau a’r porth mynwent, a’i hailgodi yn 1958 a’i symud i’r gangell yn 1991; delw o’r bedwaredd ganrif ar ddeg ag anifeiliaid wrth ei thraed a chroglen o’r bymthegfed ganrif yn adrodd ei stori.
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Chwedlau’r seintiau
0 / 3Cariad, ysgyfarnog a ffynnon sanctaidd.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


