Cadwaladr Fendigaid mewn gwydr lliw yn Eglwys Llangadwaladr · Llun: Wikimedia Commons · Tipcake, CC0
Ystyr yr enw
Cadwaladr Fendigaid: Cadwaladr ‘Fendigaid’
Cadwaladr Fendigaid
Cadwaladrei enw ei hun
Fendigaidbendigaido bendigaid (treiglad meddal: b → f)
2 munud o ddarllen
Cadwaladr Fendigaid, mab Cadwallon, oedd brenin Gwynedd y daeth ei enw’n addewid. Gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn frenin olaf y Brythoniaid i reoli’r ynys gyfan, rhagfynegodd yr hen broffwydoliaeth Armes Prydein ei ddychweliad i yrru’r Saeson allan, ac wyth can mlynedd wedi ei farw gorymdeithiodd Harri Tudur i Bosworth yn falch o’i dras o Gadwaladr, a’r ddraig goch wrth ei ochr.FfynonellauCadwaladr ap Cadwallon ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd, bu farw 682; mae Blwyddnodau Cymru yn dyddio’i farw i bla yn 682; ychydig a wyddys am ei deyrnasiad; mae Sieffre o Fynwy yn ei wneud yn frenin brodorol olaf y Brythoniaid, sy’n ymwrthod â’r orsedd ac yn marw yn Rhufain, gan fenthyca o hanes Cædwalla o Wessex; yn Armes Prydein, proffwydoliaeth o’r ddegfed ganrif, Cadwaladr a Chynan fydd yn gyrru’r Saeson o Brydain; pwysleisiodd cefnogwyr Harri Tudur ei dras o Gadwaladr, a daeth yr enw “Draig Goch Cadwaladr” yn ddiweddarach, yn yr 16eg ganrif; enwyd Llangadwaladr ym Môn ar ei ôl, sefydliad cynnar yn ôl y farn gyffredin; fe’i gelwir yn Fendigaid, a chofnodir ef yn sant yn yr achau Cymraeg canoloesol.Armes Prydein ↗Wikipedia (Saesneg)Cerdd broffwydol Gymraeg o ddechrau’r ddegfed ganrif o Lyfr Taliesin; mae’n rhagweld y Brythoniaid yn gynghreiriaid â’r Albanwyr, y Gwyddyl a Llychlynwyr Dulyn dan arweiniad Cymreig, dan Gynan a Chadwaladr; fe’i darllenir fel ateb i bolisi heddychlon Hywel Dda tuag at Wessex; gorchfygwyd cynghrair Dulyn, yr Alban ac Ystrad Clud yn Brunanburh yn 937, a safodd y Cymry o’r neilltu; dyddia Andrew Breeze y gerdd i 940.Henry VII of England ↗Wikipedia (Saesneg)Hwyliodd Harri gyda llu bychan o Ffrainc a’r Alban a glanio ym Mill Bay ger Dale, Sir Benfro, gan orymdeithio gyda’i ewythr Siasbar ac iarll Rhydychen; roedd Cymru’n gadarnle i Lancaster, ac i’w eni a’i dras Gymreig y talai Harri am y gefnogaeth a gafodd; hawliai ei deulu, hen deulu o Fôn, eu bod yn disgyn o Gadwaladr; casglodd tua 5,000–6,000 o filwyr ac enillodd ym Mosworth ar 22 Awst 1485; cariodd y ddraig goch gyda baner San Siôr yn ei orymdaith drwy Lundain wedi’r fuddugoliaeth; ei fab Arthur, a anwyd 19 Medi 1486, a enwyd ar ôl y Brenin Arthur.
Roedd Cadwaladr yn fab i’r Brenin Cadwallon ap Cadfan, yr arwr a dorrodd rym Edwin o Northumbria, ac yn ŵyr i Gadfan, ‘doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd’. Mae Brut y Tywysogion yn ei gofio fel ‘Cadwalader Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid’. Ychydig a gofnodwyd am ei deyrnasiad, ond mae’r annalau Cymreig yn rhoi ei farw yn 682, mewn pla mawr.FfynonellauCadwaladr ap Cadwallon ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd, bu farw 682; mae Blwyddnodau Cymru yn dyddio’i farw i bla yn 682; ychydig a wyddys am ei deyrnasiad; mae Sieffre o Fynwy yn ei wneud yn frenin brodorol olaf y Brythoniaid, sy’n ymwrthod â’r orsedd ac yn marw yn Rhufain, gan fenthyca o hanes Cædwalla o Wessex; yn Armes Prydein, proffwydoliaeth o’r ddegfed ganrif, Cadwaladr a Chynan fydd yn gyrru’r Saeson o Brydain; pwysleisiodd cefnogwyr Harri Tudur ei dras o Gadwaladr, a daeth yr enw “Draig Goch Cadwaladr” yn ddiweddarach, yn yr 16eg ganrif; enwyd Llangadwaladr ym Môn ar ei ôl, sefydliad cynnar yn ôl y farn gyffredin; fe’i gelwir yn Fendigaid, a chofnodir ef yn sant yn yr achau Cymraeg canoloesol.Cadwallon ap Cadfan ↗Wicipedia CymraegCadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw; etifeddodd Wynedd ar farwolaeth ei dad, Cadfan ap Iago; ymosododd Edwin o Deifr ar Wynedd hyd at Ynys Môn, gan orfodi Cadwallon i ffoi i Ynys Lannog ac yna i Iwerddon, yn 629 yn ôl yr Annales Cambriae; mae’r Trioedd yn galw Edwin yn un o dri gormeswr ar Fôn a fagwyd ar yr ynys; daeth Cadwallon i gytundeb â Phenda, brenin Mersia, ac ymosododd y ddau ar Northumbria; lladdwyd Edwin mewn brwydr ym Meicen, Hatfield Chase yn swydd Efrog, y cofnod cyntaf i Gymry a Saeson ymuno mewn cynghrair fel hyn; am gyfnod roedd Cadwallon yn feistr ar Northumbria; ei olynydd oedd ei fab, Cadwaladr Fendigaid; credir bod y gerdd Moliant Cadwallon yn perthyn i’w gyfnod ef, gan Afan Ferddig efallai, ac yn ôl y gerdd ymestynnai ei awdurdod o Fôn i Borth Sgiwed yng Ngwent; mae Triawd yn enwi ‘Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan’; mae Brut y Tywysogion yn enwi ‘Cadwalader Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid’.Cadfan ap Iago ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 616 i tua 625; ychydig a wyddys am hanes Gwynedd yn y cyfnod hwn; mab Iago ap Beli a thad Cadwallon; ei garreg fedd yn Eglwys Sant Cadwaladr, Llangadwaladr: “Catamanus rex sapientisimus opinatisimus omnium regum”, “Cadfan Frenin, doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd”, a ddyddir i tua 634; gall sapientisimus olygu iddo ymddeol i fywyd crefyddol; nid oes sail hanesyddol i stori Sieffre o Fynwy am fagu Edwin yn ei lys.
Galwai’r Cymry ef yn Fendigaid, ac mae’r achau Cymreig canoloesol yn ei gyfrif ymhlith y saint. Mae eglwys Llangadwaladr ym Môn, ger llys brenhinol Aberffraw, yn dwyn ei enw a chredir ei bod yn sefydliad cynnar; yno y codwyd carreg fedd ei daid Cadfan.FfynonellauCadwaladr ap Cadwallon ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd, bu farw 682; mae Blwyddnodau Cymru yn dyddio’i farw i bla yn 682; ychydig a wyddys am ei deyrnasiad; mae Sieffre o Fynwy yn ei wneud yn frenin brodorol olaf y Brythoniaid, sy’n ymwrthod â’r orsedd ac yn marw yn Rhufain, gan fenthyca o hanes Cædwalla o Wessex; yn Armes Prydein, proffwydoliaeth o’r ddegfed ganrif, Cadwaladr a Chynan fydd yn gyrru’r Saeson o Brydain; pwysleisiodd cefnogwyr Harri Tudur ei dras o Gadwaladr, a daeth yr enw “Draig Goch Cadwaladr” yn ddiweddarach, yn yr 16eg ganrif; enwyd Llangadwaladr ym Môn ar ei ôl, sefydliad cynnar yn ôl y farn gyffredin; fe’i gelwir yn Fendigaid, a chofnodir ef yn sant yn yr achau Cymraeg canoloesol.Cadfan ap Iago ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 616 i tua 625; ychydig a wyddys am hanes Gwynedd yn y cyfnod hwn; mab Iago ap Beli a thad Cadwallon; ei garreg fedd yn Eglwys Sant Cadwaladr, Llangadwaladr: “Catamanus rex sapientisimus opinatisimus omnium regum”, “Cadfan Frenin, doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd”, a ddyddir i tua 634; gall sapientisimus olygu iddo ymddeol i fywyd crefyddol; nid oes sail hanesyddol i stori Sieffre o Fynwy am fagu Edwin yn ei lys.
Yn Hanes Brenhinoedd Prydain gan Sieffre o Fynwy, mae stori hir brenhinoedd y Brythoniaid o Frutus ymlaen yn gorffen gyda Chadwaladr. Ef yw’r brenin olaf o’r Brythoniaid i reoli’r ynys gyfan. Yn y diwedd, medd Sieffre, mae llais angel yn dweud wrtho am roi ei goron heibio a mynd i Rufain, lle mae’n marw mewn sancteiddrwydd, ac addewir i’r Brythoniaid y bydd yr ynys yn eiddo iddynt eto ryw ddydd, pan ddaw’r amser.FfynonellauCadwaladr ap Cadwallon ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd, bu farw 682; mae Blwyddnodau Cymru yn dyddio’i farw i bla yn 682; ychydig a wyddys am ei deyrnasiad; mae Sieffre o Fynwy yn ei wneud yn frenin brodorol olaf y Brythoniaid, sy’n ymwrthod â’r orsedd ac yn marw yn Rhufain, gan fenthyca o hanes Cædwalla o Wessex; yn Armes Prydein, proffwydoliaeth o’r ddegfed ganrif, Cadwaladr a Chynan fydd yn gyrru’r Saeson o Brydain; pwysleisiodd cefnogwyr Harri Tudur ei dras o Gadwaladr, a daeth yr enw “Draig Goch Cadwaladr” yn ddiweddarach, yn yr 16eg ganrif; enwyd Llangadwaladr ym Môn ar ei ôl, sefydliad cynnar yn ôl y farn gyffredin; fe’i gelwir yn Fendigaid, a chofnodir ef yn sant yn yr achau Cymraeg canoloesol.Historia Regum Britanniae ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd tua 1136 gan y clerigwr Cymreig Sieffre o Fynwy a’i gyflwyno i Robert, iarll Caerloyw, a Waleran o Meulan; dywedodd Sieffre iddo droi i’r Lladin hen lyfr yn iaith y Brythoniaid a gafodd gan Walter, archddiacon Rhydychen; mae’n rhedeg o Brutus drwy frenhinoedd y Brythoniaid, gyda Llŷr, Myrddin ac Arthur, hyd Gadwaladr; mae 215 o lawysgrifau canoloesol ar glawr; erbyn diwedd y drydedd ganrif ar ddeg fe’i troswyd i sawl fersiwn Cymraeg, Brut y Brenhinedd; rhoddodd Wace a Layamon ef ar gân.
Yn y ddegfed ganrif lluniodd bardd o Gymru Armes Prydein, a gedwir yn Llyfr Taliesin. Mae’n rhagweld y Brythoniaid yn codi ynghyd â’r Albanwyr, y Gwyddelod a gwŷr Dulyn dan arweiniad Cymreig i yrru’r Saeson allan o’r ynys, a’r arweinwyr a enwir yw Cynan a Chadwaladr, a ddaw eto. Am ganrifoedd wedyn safai enw Cadwaladr ym marddoniaeth Cymru dros obaith y genedl.FfynonellauArmes Prydein ↗Wikipedia (Saesneg)Cerdd broffwydol Gymraeg o ddechrau’r ddegfed ganrif o Lyfr Taliesin; mae’n rhagweld y Brythoniaid yn gynghreiriaid â’r Albanwyr, y Gwyddyl a Llychlynwyr Dulyn dan arweiniad Cymreig, dan Gynan a Chadwaladr; fe’i darllenir fel ateb i bolisi heddychlon Hywel Dda tuag at Wessex; gorchfygwyd cynghrair Dulyn, yr Alban ac Ystrad Clud yn Brunanburh yn 937, a safodd y Cymry o’r neilltu; dyddia Andrew Breeze y gerdd i 940.Cadwaladr ap Cadwallon ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd, bu farw 682; mae Blwyddnodau Cymru yn dyddio’i farw i bla yn 682; ychydig a wyddys am ei deyrnasiad; mae Sieffre o Fynwy yn ei wneud yn frenin brodorol olaf y Brythoniaid, sy’n ymwrthod â’r orsedd ac yn marw yn Rhufain, gan fenthyca o hanes Cædwalla o Wessex; yn Armes Prydein, proffwydoliaeth o’r ddegfed ganrif, Cadwaladr a Chynan fydd yn gyrru’r Saeson o Brydain; pwysleisiodd cefnogwyr Harri Tudur ei dras o Gadwaladr, a daeth yr enw “Draig Goch Cadwaladr” yn ddiweddarach, yn yr 16eg ganrif; enwyd Llangadwaladr ym Môn ar ei ôl, sefydliad cynnar yn ôl y farn gyffredin; fe’i gelwir yn Fendigaid, a chofnodir ef yn sant yn yr achau Cymraeg canoloesol.Conan Meriadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cydnabyddir â sefydlu Llydaw; mae Buchedd Sant Gwrthiern yng Nghartwlari Kemperle (1118–1127) yn enwi Kenan fab Outham Senis, Eudaf Hen, yn sylfaenydd Llydaw; Cynan yr addewir ei ddychwelyd gyda Chadwaladr yn Armes Prydein, a gred Rachel Bromwich ei fod eisoes yn golygu sylfaenydd Llydaw; yn Sieffre mae’n nai i Octavius ac fe’i gwneir yn frenin Armorica i sefydlu ‘Prydain arall’; yn y Breuddwyd mae’n frawd i Elen ac yn helpu Macsen i ennill Rhufain yn ôl; mae ach yng Ngholeg Iesu yn olrhain Geraint fab Erbin at ‘Cynan map Eudaf Hen’; honnai teulu Rohan ddisgyn ohono, a chydnabu Louis XIV yr ach.
Pan laniodd Harri Tudur ym Mill Bay ger Dale yn Sir Benfro yn 1485, daeth fel mab i hen deulu o Fôn a hawliai dras o Gadwaladr, a gwnaeth ei gefnogwyr Cymreig yn fawr o hynny: ef oedd y mab darogan wedi dod adref. I’w enedigaeth a’i dras Gymreig y mae diolch am y fyddin a gasglodd, ac wedi ei fuddugoliaeth yn Bosworth cariodd y ddraig goch drwy Lundain. Yn yr unfed ganrif ar bymtheg daeth y faner i’w hadnabod fel Draig Goch Cadwaladr.FfynonellauHenry VII of England ↗Wikipedia (Saesneg)Hwyliodd Harri gyda llu bychan o Ffrainc a’r Alban a glanio ym Mill Bay ger Dale, Sir Benfro, gan orymdeithio gyda’i ewythr Siasbar ac iarll Rhydychen; roedd Cymru’n gadarnle i Lancaster, ac i’w eni a’i dras Gymreig y talai Harri am y gefnogaeth a gafodd; hawliai ei deulu, hen deulu o Fôn, eu bod yn disgyn o Gadwaladr; casglodd tua 5,000–6,000 o filwyr ac enillodd ym Mosworth ar 22 Awst 1485; cariodd y ddraig goch gyda baner San Siôr yn ei orymdaith drwy Lundain wedi’r fuddugoliaeth; ei fab Arthur, a anwyd 19 Medi 1486, a enwyd ar ôl y Brenin Arthur.Cadwaladr ap Cadwallon ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd, bu farw 682; mae Blwyddnodau Cymru yn dyddio’i farw i bla yn 682; ychydig a wyddys am ei deyrnasiad; mae Sieffre o Fynwy yn ei wneud yn frenin brodorol olaf y Brythoniaid, sy’n ymwrthod â’r orsedd ac yn marw yn Rhufain, gan fenthyca o hanes Cædwalla o Wessex; yn Armes Prydein, proffwydoliaeth o’r ddegfed ganrif, Cadwaladr a Chynan fydd yn gyrru’r Saeson o Brydain; pwysleisiodd cefnogwyr Harri Tudur ei dras o Gadwaladr, a daeth yr enw “Draig Goch Cadwaladr” yn ddiweddarach, yn yr 16eg ganrif; enwyd Llangadwaladr ym Môn ar ei ôl, sefydliad cynnar yn ôl y farn gyffredin; fe’i gelwir yn Fendigaid, a chofnodir ef yn sant yn yr achau Cymraeg canoloesol.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.