

Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
Y Gymru Ddiwydiannol
Westgate, Casnewydd
Ar 4 Tachwedd 1839 gorymdeithiodd miloedd o Siartwyr at Westy’r Westgate i fynnu’r bleidlais. Saethodd milwyr dros ugain yn farw. Mae bron popeth a fynnent bellach yn gyfraith.
Llun: Gwesty’r Westgate ar Sgwâr Westgate, Casnewydd (ailgodwyd 1886), lle bu Gwrthryfel y Siartwyr yn 1839 · Mike Faherty, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ar 4 Tachwedd 1839 gorymdeithiodd miloedd o Siartwyr i lawr Stow Hill at Westy’r Westgate yng Nghasnewydd, gan ofyn am bleidlais i bob dyn. Hwn oedd y gwrthryfel arfog mawr olaf yng Nghymru.FfynonellauNewport Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Gwrthryfel Casnewydd, y gwrthryfel arfog mawr olaf yng Nghymru, gan Siartwyr a ofynnai am ddemocratiaeth a’r hawl i bleidleisio drwy bleidlais gudd; dechreuodd Siartiaeth yng Nghymru gyda sefydlu Cymdeithas Gweithwyr Caerfyrddin yn hydref 1836; galwai Siarter y Bobl 1838 am bleidlais i bob dyn, pleidlais gudd, cyflog i aelodau seneddol a phleidlais i rai heb eiddo, a gwrthododd Tŷ’r Cyffredin y ddeiseb Siartaidd gyntaf ar 12 Gorffennaf 1839; ar 4 Tachwedd 1839 arweiniodd John Frost golofn i Gasnewydd o’r gorllewin, Zephaniah Williams golofn o’r Coed-duon a William Jones golofn o Bont-y-pŵl; roedd y colofnau i gyfarfod wrth y Welsh Oak yn Nhŷ-du; ymunodd cynulleidfa capel gyfan â’r orymdaith; daeth y Siartwyr i lawr Stow Hill i’r sgwâr o flaen Gwesty’r Westgate tua 9.30 y bore; wedi ymgyrch ddeisebu drwy’r wlad newidiwyd dedfrydau’r tri arweinydd i alltudiaeth am oes; cafodd Frost bardwn yn 1856 a chroeso buddugoliaethus yng Nghasnewydd; mae plac yn Eglwys Gwynllyw (Eglwys Gadeiriol Casnewydd heddiw) yn cofio’r Siartwyr a gladdwyd yno; yn 1939 gosododd y cyngor blac ger man geni Frost, ac yn y 1960au enwyd Sgwâr John Frost; gwnaed murlun mosaig 35 metr gan Kenneth Budd yn 1978, a dadorchuddiwyd copi gan ei fab Oliver Budd yn Nhŷ-du ar 4 Tachwedd 2019; mae Neuadd y Sir yn Nhrefynwy yn cadw llys yr achos; mae cerflun 26 troedfedd o Siartydd yn y Coed-duon, ger Pont y Siartwyr.Newport Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Ddydd Llun 4 Tachwedd 1839, dan arweiniad John Frost, Zephaniah Williams a William Jones, gorymdeithiodd miloedd o Siartwyr ar Gasnewydd, rhwng tua 4,000 a bron 10,000; daliwyd Gwesty’r Westgate gan filwyr y 45ain Gatrawd, a lladdwyd rhwng 10 a 24 o Siartwyr ac anafwyd dros 50; yn Neuadd y Sir, Trefynwy, dedfrydwyd yr arweinwyr i’w crogi, eu diberfeddu a’u chwarteru, a newidiwyd hynny i alltudiaeth am oes; gofynnai Siarter y Bobl yn 1838 am bleidlais i bob dyn a phleidlais gudd; cafodd Frost bardwn yn 1856 a bu farw yn 1877 yn 93 oed; codwyd cerfluniau o’r Siartwyr y tu allan i’r Westgate yn 1991.
| Yr orymdaith | 4 Tachwedd 1839FfynonellauNewport Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Gwrthryfel Casnewydd, y gwrthryfel arfog mawr olaf yng Nghymru, gan Siartwyr a ofynnai am ddemocratiaeth a’r hawl i bleidleisio drwy bleidlais gudd; dechreuodd Siartiaeth yng Nghymru gyda sefydlu Cymdeithas Gweithwyr Caerfyrddin yn hydref 1836; galwai Siarter y Bobl 1838 am bleidlais i bob dyn, pleidlais gudd, cyflog i aelodau seneddol a phleidlais i rai heb eiddo, a gwrthododd Tŷ’r Cyffredin y ddeiseb Siartaidd gyntaf ar 12 Gorffennaf 1839; ar 4 Tachwedd 1839 arweiniodd John Frost golofn i Gasnewydd o’r gorllewin, Zephaniah Williams golofn o’r Coed-duon a William Jones golofn o Bont-y-pŵl; roedd y colofnau i gyfarfod wrth y Welsh Oak yn Nhŷ-du; ymunodd cynulleidfa capel gyfan â’r orymdaith; daeth y Siartwyr i lawr Stow Hill i’r sgwâr o flaen Gwesty’r Westgate tua 9.30 y bore; wedi ymgyrch ddeisebu drwy’r wlad newidiwyd dedfrydau’r tri arweinydd i alltudiaeth am oes; cafodd Frost bardwn yn 1856 a chroeso buddugoliaethus yng Nghasnewydd; mae plac yn Eglwys Gwynllyw (Eglwys Gadeiriol Casnewydd heddiw) yn cofio’r Siartwyr a gladdwyd yno; yn 1939 gosododd y cyngor blac ger man geni Frost, ac yn y 1960au enwyd Sgwâr John Frost; gwnaed murlun mosaig 35 metr gan Kenneth Budd yn 1978, a dadorchuddiwyd copi gan ei fab Oliver Budd yn Nhŷ-du ar 4 Tachwedd 2019; mae Neuadd y Sir yn Nhrefynwy yn cadw llys yr achos; mae cerflun 26 troedfedd o Siartydd yn y Coed-duon, ger Pont y Siartwyr.Newport Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Ddydd Llun 4 Tachwedd 1839, dan arweiniad John Frost, Zephaniah Williams a William Jones, gorymdeithiodd miloedd o Siartwyr ar Gasnewydd, rhwng tua 4,000 a bron 10,000; daliwyd Gwesty’r Westgate gan filwyr y 45ain Gatrawd, a lladdwyd rhwng 10 a 24 o Siartwyr ac anafwyd dros 50; yn Neuadd y Sir, Trefynwy, dedfrydwyd yr arweinwyr i’w crogi, eu diberfeddu a’u chwarteru, a newidiwyd hynny i alltudiaeth am oes; gofynnai Siarter y Bobl yn 1838 am bleidlais i bob dyn a phleidlais gudd; cafodd Frost bardwn yn 1856 a bu farw yn 1877 yn 93 oed; codwyd cerfluniau o’r Siartwyr y tu allan i’r Westgate yn 1991. |
|---|---|
| Arweinwyr | John Frost, Zephaniah Williams, William JonesFfynhonnellNewport Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Ddydd Llun 4 Tachwedd 1839, dan arweiniad John Frost, Zephaniah Williams a William Jones, gorymdeithiodd miloedd o Siartwyr ar Gasnewydd, rhwng tua 4,000 a bron 10,000; daliwyd Gwesty’r Westgate gan filwyr y 45ain Gatrawd, a lladdwyd rhwng 10 a 24 o Siartwyr ac anafwyd dros 50; yn Neuadd y Sir, Trefynwy, dedfrydwyd yr arweinwyr i’w crogi, eu diberfeddu a’u chwarteru, a newidiwyd hynny i alltudiaeth am oes; gofynnai Siarter y Bobl yn 1838 am bleidlais i bob dyn a phleidlais gudd; cafodd Frost bardwn yn 1856 a bu farw yn 1877 yn 93 oed; codwyd cerfluniau o’r Siartwyr y tu allan i’r Westgate yn 1991. |
| Cerfluniau | Y tu allan i’r Westgate, 1991FfynhonnellNewport Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Ddydd Llun 4 Tachwedd 1839, dan arweiniad John Frost, Zephaniah Williams a William Jones, gorymdeithiodd miloedd o Siartwyr ar Gasnewydd, rhwng tua 4,000 a bron 10,000; daliwyd Gwesty’r Westgate gan filwyr y 45ain Gatrawd, a lladdwyd rhwng 10 a 24 o Siartwyr ac anafwyd dros 50; yn Neuadd y Sir, Trefynwy, dedfrydwyd yr arweinwyr i’w crogi, eu diberfeddu a’u chwarteru, a newidiwyd hynny i alltudiaeth am oes; gofynnai Siarter y Bobl yn 1838 am bleidlais i bob dyn a phleidlais gudd; cafodd Frost bardwn yn 1856 a bu farw yn 1877 yn 93 oed; codwyd cerfluniau o’r Siartwyr y tu allan i’r Westgate yn 1991. |
Siarter y Bobl
Dechreuodd Siartiaeth yng Nghymru gyda Chymdeithas Gweithwyr Caerfyrddin yn 1836. Gofynnai Siarter y Bobl 1838 am bleidlais i bob dyn, pleidlais gudd a chyflog i aelodau seneddol, ac ym mis Gorffennaf 1839 gwrthododd Tŷ’r Cyffredin ddeiseb gyntaf y Siartwyr.FfynonellauNewport Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Gwrthryfel Casnewydd, y gwrthryfel arfog mawr olaf yng Nghymru, gan Siartwyr a ofynnai am ddemocratiaeth a’r hawl i bleidleisio drwy bleidlais gudd; dechreuodd Siartiaeth yng Nghymru gyda sefydlu Cymdeithas Gweithwyr Caerfyrddin yn hydref 1836; galwai Siarter y Bobl 1838 am bleidlais i bob dyn, pleidlais gudd, cyflog i aelodau seneddol a phleidlais i rai heb eiddo, a gwrthododd Tŷ’r Cyffredin y ddeiseb Siartaidd gyntaf ar 12 Gorffennaf 1839; ar 4 Tachwedd 1839 arweiniodd John Frost golofn i Gasnewydd o’r gorllewin, Zephaniah Williams golofn o’r Coed-duon a William Jones golofn o Bont-y-pŵl; roedd y colofnau i gyfarfod wrth y Welsh Oak yn Nhŷ-du; ymunodd cynulleidfa capel gyfan â’r orymdaith; daeth y Siartwyr i lawr Stow Hill i’r sgwâr o flaen Gwesty’r Westgate tua 9.30 y bore; wedi ymgyrch ddeisebu drwy’r wlad newidiwyd dedfrydau’r tri arweinydd i alltudiaeth am oes; cafodd Frost bardwn yn 1856 a chroeso buddugoliaethus yng Nghasnewydd; mae plac yn Eglwys Gwynllyw (Eglwys Gadeiriol Casnewydd heddiw) yn cofio’r Siartwyr a gladdwyd yno; yn 1939 gosododd y cyngor blac ger man geni Frost, ac yn y 1960au enwyd Sgwâr John Frost; gwnaed murlun mosaig 35 metr gan Kenneth Budd yn 1978, a dadorchuddiwyd copi gan ei fab Oliver Budd yn Nhŷ-du ar 4 Tachwedd 2019; mae Neuadd y Sir yn Nhrefynwy yn cadw llys yr achos; mae cerflun 26 troedfedd o Siartydd yn y Coed-duon, ger Pont y Siartwyr.Newport Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Ddydd Llun 4 Tachwedd 1839, dan arweiniad John Frost, Zephaniah Williams a William Jones, gorymdeithiodd miloedd o Siartwyr ar Gasnewydd, rhwng tua 4,000 a bron 10,000; daliwyd Gwesty’r Westgate gan filwyr y 45ain Gatrawd, a lladdwyd rhwng 10 a 24 o Siartwyr ac anafwyd dros 50; yn Neuadd y Sir, Trefynwy, dedfrydwyd yr arweinwyr i’w crogi, eu diberfeddu a’u chwarteru, a newidiwyd hynny i alltudiaeth am oes; gofynnai Siarter y Bobl yn 1838 am bleidlais i bob dyn a phleidlais gudd; cafodd Frost bardwn yn 1856 a bu farw yn 1877 yn 93 oed; codwyd cerfluniau o’r Siartwyr y tu allan i’r Westgate yn 1991.
Tair colofn
Arweiniodd John Frost un golofn i Gasnewydd o’r gorllewin, Zephaniah Williams un o’r Coed-duon a William Jones un o Bont-y-pŵl, ac ar y ffordd ymunodd cynulleidfa capel gyfan â’r orymdaith. Tua hanner awr wedi naw y bore daeth y Siartwyr i lawr Stow Hill i’r sgwâr o flaen y Westgate.FfynhonnellNewport Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Gwrthryfel Casnewydd, y gwrthryfel arfog mawr olaf yng Nghymru, gan Siartwyr a ofynnai am ddemocratiaeth a’r hawl i bleidleisio drwy bleidlais gudd; dechreuodd Siartiaeth yng Nghymru gyda sefydlu Cymdeithas Gweithwyr Caerfyrddin yn hydref 1836; galwai Siarter y Bobl 1838 am bleidlais i bob dyn, pleidlais gudd, cyflog i aelodau seneddol a phleidlais i rai heb eiddo, a gwrthododd Tŷ’r Cyffredin y ddeiseb Siartaidd gyntaf ar 12 Gorffennaf 1839; ar 4 Tachwedd 1839 arweiniodd John Frost golofn i Gasnewydd o’r gorllewin, Zephaniah Williams golofn o’r Coed-duon a William Jones golofn o Bont-y-pŵl; roedd y colofnau i gyfarfod wrth y Welsh Oak yn Nhŷ-du; ymunodd cynulleidfa capel gyfan â’r orymdaith; daeth y Siartwyr i lawr Stow Hill i’r sgwâr o flaen Gwesty’r Westgate tua 9.30 y bore; wedi ymgyrch ddeisebu drwy’r wlad newidiwyd dedfrydau’r tri arweinydd i alltudiaeth am oes; cafodd Frost bardwn yn 1856 a chroeso buddugoliaethus yng Nghasnewydd; mae plac yn Eglwys Gwynllyw (Eglwys Gadeiriol Casnewydd heddiw) yn cofio’r Siartwyr a gladdwyd yno; yn 1939 gosododd y cyngor blac ger man geni Frost, ac yn y 1960au enwyd Sgwâr John Frost; gwnaed murlun mosaig 35 metr gan Kenneth Budd yn 1978, a dadorchuddiwyd copi gan ei fab Oliver Budd yn Nhŷ-du ar 4 Tachwedd 2019; mae Neuadd y Sir yn Nhrefynwy yn cadw llys yr achos; mae cerflun 26 troedfedd o Siartydd yn y Coed-duon, ger Pont y Siartwyr.
John Frost
Ganed John Frost yng Nghasnewydd, daeth yn gynghorydd, yn ynad ac yn 1836 yn Faer y dref, ac roedd yn hyrwyddwr pleidlais i bob dyn. Wedi’r gwrthryfel achubodd protest gyhoeddus enfawr y tri arweinydd rhag marwolaeth, a daeth Frost adref â phardwn yn 1856 i groeso buddugoliaethus yng Nghasnewydd.FfynonellauJohn Frost (Chartist) ↗Wikipedia (Saesneg)Un o arweinwyr amlwg mudiad y Siartwyr ym Mhrydain yng Ngwrthryfel Casnewydd oedd John Frost (25 Mai 1784 – 27 Gorffennaf 1877); ganed yng Nghasnewydd, lle cadwai ei dad dafarn y Royal Oak yn Thomas Street (mae plac glas yn nodi man ei eni); bu farw ei fam Sarah yn gynnar a magwyd ef gan ei daid a’i nain; gadawodd gartref yn un ar bymtheg i fod yn brentis dilledydd a theiliwr yng Nghaerdydd, Bryste a Llundain, a dychwelodd i Gasnewydd yn 1806 i gychwyn ei fusnes ei hun, a lwyddodd; priododd Mary Geach yn 1812 a chawsant wyth o blant, a fedyddiwyd i gyd yng Nghapel y Bedyddwyr Hope; roedd parch ac anwyldeb mawr tuag ato am ei gymeriad hoffus; lluniwyd ei wleidyddiaeth gan Thomas Paine a William Cobbett; mewn pamffled yn 1830 cododd ei lais dros denantiaid y tirfeddiannwr mawr Syr Charles Morgan o Dredegar a galw am ddiwygio’r etholiadau, ac yn nechrau’r 1830au daeth fwyfwy yn bencampwr pleidlais i bob dyn; yn 1835 etholwyd ef yn gynghorydd a’i wneud yn ynad, ac yn 1836 daeth yn Faer Casnewydd; ar 3–4 Tachwedd 1839 arweiniodd orymdaith y Siartwyr ar y Westgate yng Nghasnewydd gyda William Jones a Zephaniah Williams; wrth y Westgate gorweddai tua 22 yn farw neu’n marw ac anafwyd dros 50; rhoddwyd y tri arweinydd ar brawf yn Neuadd y Sir, Trefynwy, yn gynnar yn 1840 a nhw oedd y dynion olaf ym Mhrydain i’w dedfrydu i’w crogi, eu diberfeddu a’u chwarteru; safodd y Siartwyr fel un gŵr drostynt, rhoddodd Feargus O’Connor incwm wythnos y Northern Star at gronfa Frost, ac wedi protest gyhoeddus fawr cyhoeddodd yr Arglwydd Melbourne ar 1 Chwefror y newidid y dedfrydau i alltudiaeth am oes; yn Van Diemen’s Land gweithiodd yn glerc ac yna am bron wyth mlynedd yn athro ysgol.Newport Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Gwrthryfel Casnewydd, y gwrthryfel arfog mawr olaf yng Nghymru, gan Siartwyr a ofynnai am ddemocratiaeth a’r hawl i bleidleisio drwy bleidlais gudd; dechreuodd Siartiaeth yng Nghymru gyda sefydlu Cymdeithas Gweithwyr Caerfyrddin yn hydref 1836; galwai Siarter y Bobl 1838 am bleidlais i bob dyn, pleidlais gudd, cyflog i aelodau seneddol a phleidlais i rai heb eiddo, a gwrthododd Tŷ’r Cyffredin y ddeiseb Siartaidd gyntaf ar 12 Gorffennaf 1839; ar 4 Tachwedd 1839 arweiniodd John Frost golofn i Gasnewydd o’r gorllewin, Zephaniah Williams golofn o’r Coed-duon a William Jones golofn o Bont-y-pŵl; roedd y colofnau i gyfarfod wrth y Welsh Oak yn Nhŷ-du; ymunodd cynulleidfa capel gyfan â’r orymdaith; daeth y Siartwyr i lawr Stow Hill i’r sgwâr o flaen Gwesty’r Westgate tua 9.30 y bore; wedi ymgyrch ddeisebu drwy’r wlad newidiwyd dedfrydau’r tri arweinydd i alltudiaeth am oes; cafodd Frost bardwn yn 1856 a chroeso buddugoliaethus yng Nghasnewydd; mae plac yn Eglwys Gwynllyw (Eglwys Gadeiriol Casnewydd heddiw) yn cofio’r Siartwyr a gladdwyd yno; yn 1939 gosododd y cyngor blac ger man geni Frost, ac yn y 1960au enwyd Sgwâr John Frost; gwnaed murlun mosaig 35 metr gan Kenneth Budd yn 1978, a dadorchuddiwyd copi gan ei fab Oliver Budd yn Nhŷ-du ar 4 Tachwedd 2019; mae Neuadd y Sir yn Nhrefynwy yn cadw llys yr achos; mae cerflun 26 troedfedd o Siartydd yn y Coed-duon, ger Pont y Siartwyr.
Cofio’r Siartwyr
Mae plac yn Eglwys Gwynllyw, Eglwys Gadeiriol Casnewydd heddiw, yn cofio’r Siartwyr a gladdwyd yno. Enwyd Sgwâr John Frost yn y 1960au, mae cerfluniau o’r Siartwyr y tu allan i’r Westgate, a dadorchuddiwyd copi o furlun mosaig mawr Kenneth Budd, a wnaed gan ei fab Oliver, yn Nhŷ-du ar 4 Tachwedd 2019.FfynonellauNewport Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Gwrthryfel Casnewydd, y gwrthryfel arfog mawr olaf yng Nghymru, gan Siartwyr a ofynnai am ddemocratiaeth a’r hawl i bleidleisio drwy bleidlais gudd; dechreuodd Siartiaeth yng Nghymru gyda sefydlu Cymdeithas Gweithwyr Caerfyrddin yn hydref 1836; galwai Siarter y Bobl 1838 am bleidlais i bob dyn, pleidlais gudd, cyflog i aelodau seneddol a phleidlais i rai heb eiddo, a gwrthododd Tŷ’r Cyffredin y ddeiseb Siartaidd gyntaf ar 12 Gorffennaf 1839; ar 4 Tachwedd 1839 arweiniodd John Frost golofn i Gasnewydd o’r gorllewin, Zephaniah Williams golofn o’r Coed-duon a William Jones golofn o Bont-y-pŵl; roedd y colofnau i gyfarfod wrth y Welsh Oak yn Nhŷ-du; ymunodd cynulleidfa capel gyfan â’r orymdaith; daeth y Siartwyr i lawr Stow Hill i’r sgwâr o flaen Gwesty’r Westgate tua 9.30 y bore; wedi ymgyrch ddeisebu drwy’r wlad newidiwyd dedfrydau’r tri arweinydd i alltudiaeth am oes; cafodd Frost bardwn yn 1856 a chroeso buddugoliaethus yng Nghasnewydd; mae plac yn Eglwys Gwynllyw (Eglwys Gadeiriol Casnewydd heddiw) yn cofio’r Siartwyr a gladdwyd yno; yn 1939 gosododd y cyngor blac ger man geni Frost, ac yn y 1960au enwyd Sgwâr John Frost; gwnaed murlun mosaig 35 metr gan Kenneth Budd yn 1978, a dadorchuddiwyd copi gan ei fab Oliver Budd yn Nhŷ-du ar 4 Tachwedd 2019; mae Neuadd y Sir yn Nhrefynwy yn cadw llys yr achos; mae cerflun 26 troedfedd o Siartydd yn y Coed-duon, ger Pont y Siartwyr.Newport Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Ddydd Llun 4 Tachwedd 1839, dan arweiniad John Frost, Zephaniah Williams a William Jones, gorymdeithiodd miloedd o Siartwyr ar Gasnewydd, rhwng tua 4,000 a bron 10,000; daliwyd Gwesty’r Westgate gan filwyr y 45ain Gatrawd, a lladdwyd rhwng 10 a 24 o Siartwyr ac anafwyd dros 50; yn Neuadd y Sir, Trefynwy, dedfrydwyd yr arweinwyr i’w crogi, eu diberfeddu a’u chwarteru, a newidiwyd hynny i alltudiaeth am oes; gofynnai Siarter y Bobl yn 1838 am bleidlais i bob dyn a phleidlais gudd; cafodd Frost bardwn yn 1856 a bu farw yn 1877 yn 93 oed; codwyd cerfluniau o’r Siartwyr y tu allan i’r Westgate yn 1991.
Ymweld
Saif cerfluniau’r Siartwyr y tu allan i’r Westgate yng nghanol Casnewydd. Yn Nhrefynwy mae Neuadd y Sir yn cadw’r llys lle profwyd yr arweinwyr, ac yn y Coed-duon saif cerflun 26 troedfedd o Siartydd ger Pont y Siartwyr.FfynonellauNewport Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Ddydd Llun 4 Tachwedd 1839, dan arweiniad John Frost, Zephaniah Williams a William Jones, gorymdeithiodd miloedd o Siartwyr ar Gasnewydd, rhwng tua 4,000 a bron 10,000; daliwyd Gwesty’r Westgate gan filwyr y 45ain Gatrawd, a lladdwyd rhwng 10 a 24 o Siartwyr ac anafwyd dros 50; yn Neuadd y Sir, Trefynwy, dedfrydwyd yr arweinwyr i’w crogi, eu diberfeddu a’u chwarteru, a newidiwyd hynny i alltudiaeth am oes; gofynnai Siarter y Bobl yn 1838 am bleidlais i bob dyn a phleidlais gudd; cafodd Frost bardwn yn 1856 a bu farw yn 1877 yn 93 oed; codwyd cerfluniau o’r Siartwyr y tu allan i’r Westgate yn 1991.Newport Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Gwrthryfel Casnewydd, y gwrthryfel arfog mawr olaf yng Nghymru, gan Siartwyr a ofynnai am ddemocratiaeth a’r hawl i bleidleisio drwy bleidlais gudd; dechreuodd Siartiaeth yng Nghymru gyda sefydlu Cymdeithas Gweithwyr Caerfyrddin yn hydref 1836; galwai Siarter y Bobl 1838 am bleidlais i bob dyn, pleidlais gudd, cyflog i aelodau seneddol a phleidlais i rai heb eiddo, a gwrthododd Tŷ’r Cyffredin y ddeiseb Siartaidd gyntaf ar 12 Gorffennaf 1839; ar 4 Tachwedd 1839 arweiniodd John Frost golofn i Gasnewydd o’r gorllewin, Zephaniah Williams golofn o’r Coed-duon a William Jones golofn o Bont-y-pŵl; roedd y colofnau i gyfarfod wrth y Welsh Oak yn Nhŷ-du; ymunodd cynulleidfa capel gyfan â’r orymdaith; daeth y Siartwyr i lawr Stow Hill i’r sgwâr o flaen Gwesty’r Westgate tua 9.30 y bore; wedi ymgyrch ddeisebu drwy’r wlad newidiwyd dedfrydau’r tri arweinydd i alltudiaeth am oes; cafodd Frost bardwn yn 1856 a chroeso buddugoliaethus yng Nghasnewydd; mae plac yn Eglwys Gwynllyw (Eglwys Gadeiriol Casnewydd heddiw) yn cofio’r Siartwyr a gladdwyd yno; yn 1939 gosododd y cyngor blac ger man geni Frost, ac yn y 1960au enwyd Sgwâr John Frost; gwnaed murlun mosaig 35 metr gan Kenneth Budd yn 1978, a dadorchuddiwyd copi gan ei fab Oliver Budd yn Nhŷ-du ar 4 Tachwedd 2019; mae Neuadd y Sir yn Nhrefynwy yn cadw llys yr achos; mae cerflun 26 troedfedd o Siartydd yn y Coed-duon, ger Pont y Siartwyr.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf


