Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

Y Gymru Ddiwydiannol

Westgate, Casnewydd

Ar 4 Tachwedd 1839 gorymdeithiodd miloedd o Siartwyr at Westy’r Westgate i fynnu’r bleidlais. Saethodd milwyr dros ugain yn farw. Mae bron popeth a fynnent bellach yn gyfraith.

Llun: Gwesty’r Westgate ar Sgwâr Westgate, Casnewydd (ailgodwyd 1886), lle bu Gwrthryfel y Siartwyr yn 1839 · Mike Faherty, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1839 51.588° N, 2.997° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Gwesty’r Westgate ar Sgwâr Westgate, Casnewydd (ailgodwyd 1886), lle bu Gwrthryfel y Siartwyr yn 1839
Gwesty’r Westgate ar Sgwâr Westgate, Casnewydd (ailgodwyd 1886), lle bu Gwrthryfel y Siartwyr yn 1839 · Llun: Mike Faherty, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ar 4 Tachwedd 1839 gorymdeithiodd miloedd o Siartwyr i lawr Stow Hill at Westy’r Westgate yng Nghasnewydd, gan ofyn am bleidlais i bob dyn. Hwn oedd y gwrthryfel arfog mawr olaf yng Nghymru.

Yr orymdaith4 Tachwedd 1839
ArweinwyrJohn Frost, Zephaniah Williams, William Jones
CerfluniauY tu allan i’r Westgate, 1991

Siarter y Bobl

Dechreuodd Siartiaeth yng Nghymru gyda Chymdeithas Gweithwyr Caerfyrddin yn 1836. Gofynnai Siarter y Bobl 1838 am bleidlais i bob dyn, pleidlais gudd a chyflog i aelodau seneddol, ac ym mis Gorffennaf 1839 gwrthododd Tŷ’r Cyffredin ddeiseb gyntaf y Siartwyr.

Tair colofn

Arweiniodd John Frost un golofn i Gasnewydd o’r gorllewin, Zephaniah Williams un o’r Coed-duon a William Jones un o Bont-y-pŵl, ac ar y ffordd ymunodd cynulleidfa capel gyfan â’r orymdaith. Tua hanner awr wedi naw y bore daeth y Siartwyr i lawr Stow Hill i’r sgwâr o flaen y Westgate.

John Frost

Ganed John Frost yng Nghasnewydd, daeth yn gynghorydd, yn ynad ac yn 1836 yn Faer y dref, ac roedd yn hyrwyddwr pleidlais i bob dyn. Wedi’r gwrthryfel achubodd protest gyhoeddus enfawr y tri arweinydd rhag marwolaeth, a daeth Frost adref â phardwn yn 1856 i groeso buddugoliaethus yng Nghasnewydd.

Cofio’r Siartwyr

Mae plac yn Eglwys Gwynllyw, Eglwys Gadeiriol Casnewydd heddiw, yn cofio’r Siartwyr a gladdwyd yno. Enwyd Sgwâr John Frost yn y 1960au, mae cerfluniau o’r Siartwyr y tu allan i’r Westgate, a dadorchuddiwyd copi o furlun mosaig mawr Kenneth Budd, a wnaed gan ei fab Oliver, yn Nhŷ-du ar 4 Tachwedd 2019.

Ymweld

Saif cerfluniau’r Siartwyr y tu allan i’r Westgate yng nghanol Casnewydd. Yn Nhrefynwy mae Neuadd y Sir yn cadw’r llys lle profwyd yr arweinwyr, ac yn y Coed-duon saif cerflun 26 troedfedd o Siartydd ger Pont y Siartwyr.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf