Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1890–1975

Jim Griffiths

Glöwr o’r Betws ger Rhydaman a ddaeth yn weinidog Llafur ac a adeiladodd y wladwriaeth les.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1890–1975 (wedi’i gofnodi) Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
★ Y Cymro cyntaf Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 1964
James Griffiths AS yn cwrdd â swyddogion ar daith o Gymru ar ôl dod yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 1964
James Griffiths AS yn cwrdd â swyddogion ar daith o Gymru ar ôl dod yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 1964 · Llun: Geoff Charles, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Aeth Jim Griffiths i’r pwll ym Metws yn dair ar ddeg a chododd i eistedd yn y Cabinet. Gydag Aneurin Bevan gosododd sylfeini’r wladwriaeth les, gan adeiladu cyfundrefn lawn o Yswiriant Gwladol i bawb, ac yn 1964 daeth yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, gyda sedd yn y Cabinet.

Ganed19 Medi 1890, Betws, Rhydaman
Gwaith cyntafGlofa lo carreg yn dair ar ddeg
Arweinydd y glowyrLlywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru, 1934
ASLlanelli, 1936 hyd 1970
GweinidogYswiriant Gwladol, 1945; y Trefedigaethau, 1950
Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru1964 hyd 1966
Bu farw7 Awst 1975

Mab y gof#

Ganed James Griffiths ar 19 Medi 1890 ym Metws ger Rhydaman, yr ieuengaf o ddeg plentyn William Griffiths, gof y lofa, a’i wraig Margaret. Pentref Cymraeg oedd Betws, a siaradai Jim Gymraeg yn unig hyd nes oedd yn bump. Un o’i frodyr oedd y bardd Amanwy, a gymerodd ei enw barddol o’u cwm genedigol.

Aeth i ysgol fwrdd Betws a’i gadael yn dair ar ddeg i weithio yn y lofa lo carreg, Gwaith Isa’r Betws. Roedd diwygiad 1904 a 1905 yn un o ddylanwadau mawr ei ieuenctid, a daliodd ati i’w addysgu’i hun mewn ysgol nos.

Arweinydd y glowyr#

Yn 1907 daeth yn ysgrifennydd cangen leol Ffederasiwn Glowyr De Cymru, a’r flwyddyn wedyn helpodd i sefydlu cangen y Blaid Lafur Annibynnol yn Rhydaman. Yn 1919 aeth ysgoloriaeth y glowyr ag ef i’r Coleg Llafur Canolog yn Llundain, lle’r oedd Aneurin Bevan yn gyd-fyfyriwr. Yn ôl gartref, gweithiai ar y ffas a threulio pedair noson yr wythnos yn dysgu economeg a hanes diwydiannol i’w gyd-weithwyr.

Daeth yn asiant y glowyr yn ardal y glo carreg, ac yn 1934, yn ddim ond pedwar deg pedwar, yn llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru, y Ffed.

Aelod Llanelli#

Ym Mawrth 1936 etholodd Llanelli ef i’r Senedd gyda mwyafrif o fwy nag un fil ar bymtheg, a gwasanaethodd y dref am bedair blynedd ar ddeg ar hugain. Buan y daeth yn adnabyddus fel dadleuwr tanbaid a grymus, yn siarad dros deuluoedd y maes glo, dros yswiriant cymdeithasol a thros Gymru. Yn 1945 roedd ei fwyafrif dros bedair mil ar ddeg ar hugain, yr ail uchaf ym Mhrydain.

Yn Chwefror 1943 cynigiodd y cynnig yn pwyso ar lywodraeth y rhyfel i dderbyn Adroddiad Beveridge, y cynllun am wladwriaeth les wedi’r rhyfel.

Adeiladu’r wladwriaeth les#

Pan enillodd Llafur yn 1945, gwnaeth Clement Attlee Jim Griffiths yn Weinidog Yswiriant Gwladol. Gan gydweithio ag Aneurin Bevan, y Gweinidog Iechyd, gosododd sylfeini’r wladwriaeth les. Cyflwynodd lwfansau teulu, Deddf Yswiriant Gwladol 1946, a greodd gyfundrefn lawn o nawdd cymdeithasol i bawb, a Deddf Anafiadau Diwydiannol 1948.

Gyda Bevan fe’i cyfrifir yn un o brif benseiri’r wladwriaeth les Brydeinig.

Y trefedigaethau a’r blaid#

Bu’n gadeirydd y Blaid Lafur yn 1948 a 1949, ac yn 1950 daeth yn Ysgrifennydd y Trefedigaethau, gan helpu i lunio cyfansoddiadau newydd i wledydd fel Nigeria a Singapôr ar eu ffordd i ryddid. O 1955 hyd 1959 bu’n ddirprwy arweinydd y Blaid Lafur.

Ysgrifennydd Gwladol i Gymru#

Ers y 1930au roedd wedi ymgyrchu dros Ysgrifennydd Gwladol i Gymru. Yn rhannol trwy ei ddylanwad ar Hugh Gaitskell, addawodd Llafur un yn 1959, a phan enillodd Llafur yn Hydref 1964 ef oedd y dewis amlwg. Gofynnodd Harold Wilson iddo ohirio ymddeol, a daeth Jim Griffiths yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, gyda sedd yn y Cabinet.

Sefydlodd y Swyddfa Gymreig a gosod sylfeini’r swydd hyd 1966. Roedd yn un o’r bobl allweddol wrth ennill adran o’r llywodraeth i Gymru.

Y dyn#

Yn 1918 priododd Winifred Rutley; cawsant ddau fab a dwy ferch. Darllenai’n eang mewn llenyddiaeth a hanes, dilynai rygbi, a châi flas ar adrodd storïau am fywyd y maes glo. Fe’i gwnaed yn Gyfrin Gynghorwr yn 1945 ac yn Gydymaith Anrhydedd yn 1966. Ysgrifennodd ei gofiannydd am ddyn cynnes a hael, ag angerdd dros gyfiawnder cymdeithasol, a enillodd barch ac anwyldeb ym mhob plaid.

Bu farw ar 7 Awst 1975 a’i gladdu yn Rhydaman wedi gwasanaeth yn y Christian Temple. Yn ei anerchiad coffa dywedodd James Callaghan:

Un o feibion mwyaf Cymru. Anrhydeddwn goffadwriaeth Jim Griffiths o Rydaman… man ei eni, yn nwfn calon Cymru, a luniodd ei fywyd a’i weithredoedd yn y bôn.

James Callaghan

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Y Swyddfa Gymreig

    Daw Jim Griffiths yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru.

    Y Swyddfa Gymreig

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf