Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

Cymru’r Ugeinfed Ganrif

Mynydd Epynt

Ucheldir ym Mrycheiniog a gliriwyd o’i deuluoedd ffermio yn 1940 i greu maes hyfforddi i’r fyddin, ac felly y mae hyd heddiw.

Llun: Tir fferm tonnog ar Fynydd Epynt · Alan Hughes, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1940 52.070° N, 3.530° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Tir fferm tonnog ar Fynydd Epynt
Tir fferm tonnog ar Fynydd Epynt · Llun: Alan Hughes, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Mynydd Epynt: mynydd llwybr y meirch (eb, march + hynt, llwybr)

Mynydd Epynt

  • Mynydd mynydd
  • Epynt llwybr meirch (eb + hynt)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Y mynydd

Mynydd Epynt yw llwyfandir rhostir uchel gogledd Brycheiniog, rhwng dyffrynnoedd Wysg, Irfon a Gwy. Darllenir ei enw fel arfer fel ‘ffordd y meirch’. Daeth yr hen lwybrau ar ei draws, a ddefnyddiwyd ers Oes yr Efydd, yn ffyrdd y porthmyn, a safai pedair tafarn y porthmyn ar ei ochr ogleddol.

1940

Hyd 1940 roedd y mynydd yn gartref i gymuned ffermio Gymraeg, gyda Chapel y Babell, ysgol Cilieni a’r Drovers Arms. Yng ngwanwyn 1940 cymerodd y Swyddfa Ryfel tua 30,000 o erwau yn faes tanio. Bu’n rhaid i 219 o bobl o 54 o gartrefi adael, yr olaf ar 30 Mehefin 1940, a dechreuodd y gynnau drannoeth. Daeth Iorwerth Peate o’r Amgueddfa Genedlaethol i gofnodi’r cartrefi, a dywedodd hen wraig o Waunlwyd wrtho: ‘Mae’n ddiwedd byd yma.’

Heddiw

Mae’r mynydd yn galon Maes Hyfforddi Pontsenni, y maes hyfforddi milwrol mwyaf yng Nghymru. Mae’r Drovers Arms, a’i du allan wedi’i adfer yn y 1990au, yn dal i sefyll ar y maes. Mae Canolfan Epynt yn Nisgwylfa, ar y B4519 rhwng Capel Uchaf a’r Garth, ar agor i ymwelwyr, gyda llechen yn dwyn enwau’r bobl y bu’n rhaid iddynt adael, ac mae Ffordd Epynt, tua 65 cilometr o hyd, yn mynd o amgylch ymyl y maes.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Beth ddigwyddodd yma

  1. Clirio Epynt

    Mae’r teulu olaf yn gadael Mynydd Epynt, a gymerwyd gan y Swyddfa Ryfel yn faes tanio. Bu’n rhaid i 219 o bobl o 54 o gartrefi fynd, a chyda hwy Gapel y Babell, ysgol Cilieni a chymuned Gymraeg gyfan. Mae’r gynnau’n dechrau tanio drannoeth.

    Clirio Epynt
  2. Y llythyrau’n cyrraedd Epynt

    Y diwrnod ar ôl i bobl Mynydd Epynt gadw Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell, mae llythyrau’r Swyddfa Ryfel yn dechrau cyrraedd: rhaid i bob teulu adael ei gartref er mwyn i’r mynydd ddod yn faes tanio.

    Y llythyrau’n cyrraedd Epynt
  3. Cofio Epynt, 85 mlynedd yn ddiweddarach

    Daw disgynyddion y teuluoedd a gliriwyd o Fynydd Epynt ynghyd fel Grŵp Epynt. Gosodir llechi â hen enwau Cymraeg y ffermydd yn ôl lle safai’r ffermydd, a dadorchuddir llechen ag enwau pawb y bu’n rhaid iddynt adael yng Nghanolfan Epynt.

    Cofio Epynt, 85 mlynedd yn ddiweddarach

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf