
Cymru Rufeinig
Y Gaer, Aberhonddu
Un o gaerau Rhufeinig mwyaf mewndirol Cymru, ar groesffordd ffyrdd Rhufeinig yn nyffryn Wysg i’r gorllewin o Aberhonddu. Mae ei muriau cerrig yn dal i sefyll hyd at dri metr o uchder.
Llun: Muriau carreg a phorth caer Rufeinig Y Gaer ger Aberhonddu · PicturePrince, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Y Gaer: y gaer
Y Gaer
- Y y fannod
- Gaer caero caer (treiglad meddal: c → g)
Saif Y Gaer ar drum isel lle mae Ysgir yn cwrdd ag Wysg, ddwy filltir i’r gorllewin o Aberhonddu. Cicucium ydoedd, un o’r caerau Rhufeinig mewndirol mwyaf yng Nghymru, cartref 500 o farchogion o Sbaen, ar groesffordd y ffyrdd a glymai dde a chanolbarth Cymru ynghyd.FfynonellauY Gaer ↗Wikipedia (Saesneg)Y Gaer (Cicucium), caer Rufeinig ger Aberhonddu; ar groesffordd ffyrdd Rhufeinig yn nyffryn Wysg yn cysylltu de a chanolbarth Cymru, un o gadwyn o gaerau megis Gobannium yn y Fenni, daith diwrnod i ffwrdd, gyda ffyrdd i Moridunum drwy Alabum (Llanymddyfri), Caerdydd a Chaerllion; yn ôl rhai ffynonellau aeth llawer o’i cherrig i godi Castell Aberhonddu tua 1093; cloddiwyd yn yr 1920au gan Syr Mortimer Wheeler; codwyd i hyd at 500 o farchogion a godwyd gyntaf ymhlith y Vettones yn Sbaen; stablau cynnar o bren y tu ôl i gloddiau clai â phalisâd ar eu pen, a ailgodwyd yn yr 2il ganrif gan yr Ail Leng Awgwstaidd a’u trwsio eto yn y 4edd; yng ngofal Cadw ar dir fferm preifat, a gyrhaeddir heibio i adeiladau’r fferm; muriau’n sefyll mewn mannau i ryw 3 m, rhannau o dri phorthdy a thyrau cornel; mae carreg fedd marchog ifanc, Candidus, yng nghanolfan ddiwylliannol Y Gaer yn Aberhonddu. Wicipedia Cymraeg: hefyd Brecon Gaer, ar lan Wysg ger Aberysgir tua dwy filltir i’r gorllewin o Aberhonddu, ar drum isel uwchben cymer Wysg ac Ysgir; cartref yr ala Vettonum o 500 o farchogion; cloddiwyd yn 1924–5; roedd tref fechan y tu allan i’r porth gogleddol; cysylltai ffyrdd hi â Chaerdydd, Caer-went a Chaerllion, Llanymddyfri a Chaerfyrddin, a Chastell Collen; gellir gweld y pyrth gorllewinol a deheuol a rhannau o’r muriau; ar agor i’r cyhoedd; heneb gofrestredig BR001.Brecon Gaer Roman Fort ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: sefydlwyd tua OC 75; un o’r caerau Rhufeinig mewndirol mwyaf, lle cyfarfyddai dwy brif ffordd; gwarchodfa, ysgubor, baddondy, tyrau a dau borth; muriau hyd at 2.4m; ar fferm weithiol, dim parcio.Y Gaer ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Cicucium; codwyd tua OC 75, ailgodwyd yn yr ail ganrif gan yr Ail Leng Awgwstaidd; hyd at 500 o farchogion Vettonaidd o Sbaen; muriau hyd at 3m; cloddiwyd gan Mortimer Wheeler yn yr 1920au; efallai i’r cerrig fynd i Gastell Aberhonddu tua 1093.
| Enw Rhufeinig | CicuciumFfynhonnellY Gaer ↗Wikipedia (Saesneg)Y Gaer (Cicucium), caer Rufeinig ger Aberhonddu; ar groesffordd ffyrdd Rhufeinig yn nyffryn Wysg yn cysylltu de a chanolbarth Cymru, un o gadwyn o gaerau megis Gobannium yn y Fenni, daith diwrnod i ffwrdd, gyda ffyrdd i Moridunum drwy Alabum (Llanymddyfri), Caerdydd a Chaerllion; yn ôl rhai ffynonellau aeth llawer o’i cherrig i godi Castell Aberhonddu tua 1093; cloddiwyd yn yr 1920au gan Syr Mortimer Wheeler; codwyd i hyd at 500 o farchogion a godwyd gyntaf ymhlith y Vettones yn Sbaen; stablau cynnar o bren y tu ôl i gloddiau clai â phalisâd ar eu pen, a ailgodwyd yn yr 2il ganrif gan yr Ail Leng Awgwstaidd a’u trwsio eto yn y 4edd; yng ngofal Cadw ar dir fferm preifat, a gyrhaeddir heibio i adeiladau’r fferm; muriau’n sefyll mewn mannau i ryw 3 m, rhannau o dri phorthdy a thyrau cornel; mae carreg fedd marchog ifanc, Candidus, yng nghanolfan ddiwylliannol Y Gaer yn Aberhonddu. Wicipedia Cymraeg: hefyd Brecon Gaer, ar lan Wysg ger Aberysgir tua dwy filltir i’r gorllewin o Aberhonddu, ar drum isel uwchben cymer Wysg ac Ysgir; cartref yr ala Vettonum o 500 o farchogion; cloddiwyd yn 1924–5; roedd tref fechan y tu allan i’r porth gogleddol; cysylltai ffyrdd hi â Chaerdydd, Caer-went a Chaerllion, Llanymddyfri a Chaerfyrddin, a Chastell Collen; gellir gweld y pyrth gorllewinol a deheuol a rhannau o’r muriau; ar agor i’r cyhoedd; heneb gofrestredig BR001. |
|---|---|
| Garsiwn | Hyd at 500 o farchogion VettonaiddFfynonellauY Gaer ↗Wikipedia (Saesneg)Y Gaer (Cicucium), caer Rufeinig ger Aberhonddu; ar groesffordd ffyrdd Rhufeinig yn nyffryn Wysg yn cysylltu de a chanolbarth Cymru, un o gadwyn o gaerau megis Gobannium yn y Fenni, daith diwrnod i ffwrdd, gyda ffyrdd i Moridunum drwy Alabum (Llanymddyfri), Caerdydd a Chaerllion; yn ôl rhai ffynonellau aeth llawer o’i cherrig i godi Castell Aberhonddu tua 1093; cloddiwyd yn yr 1920au gan Syr Mortimer Wheeler; codwyd i hyd at 500 o farchogion a godwyd gyntaf ymhlith y Vettones yn Sbaen; stablau cynnar o bren y tu ôl i gloddiau clai â phalisâd ar eu pen, a ailgodwyd yn yr 2il ganrif gan yr Ail Leng Awgwstaidd a’u trwsio eto yn y 4edd; yng ngofal Cadw ar dir fferm preifat, a gyrhaeddir heibio i adeiladau’r fferm; muriau’n sefyll mewn mannau i ryw 3 m, rhannau o dri phorthdy a thyrau cornel; mae carreg fedd marchog ifanc, Candidus, yng nghanolfan ddiwylliannol Y Gaer yn Aberhonddu. Wicipedia Cymraeg: hefyd Brecon Gaer, ar lan Wysg ger Aberysgir tua dwy filltir i’r gorllewin o Aberhonddu, ar drum isel uwchben cymer Wysg ac Ysgir; cartref yr ala Vettonum o 500 o farchogion; cloddiwyd yn 1924–5; roedd tref fechan y tu allan i’r porth gogleddol; cysylltai ffyrdd hi â Chaerdydd, Caer-went a Chaerllion, Llanymddyfri a Chaerfyrddin, a Chastell Collen; gellir gweld y pyrth gorllewinol a deheuol a rhannau o’r muriau; ar agor i’r cyhoedd; heneb gofrestredig BR001.Y Gaer ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Cicucium; codwyd tua OC 75, ailgodwyd yn yr ail ganrif gan yr Ail Leng Awgwstaidd; hyd at 500 o farchogion Vettonaidd o Sbaen; muriau hyd at 3m; cloddiwyd gan Mortimer Wheeler yn yr 1920au; efallai i’r cerrig fynd i Gastell Aberhonddu tua 1093. |
| Yng ngofal | Cadw, heneb gofrestredig BR001FfynonellauY Gaer ↗Wikipedia (Saesneg)Y Gaer (Cicucium), caer Rufeinig ger Aberhonddu; ar groesffordd ffyrdd Rhufeinig yn nyffryn Wysg yn cysylltu de a chanolbarth Cymru, un o gadwyn o gaerau megis Gobannium yn y Fenni, daith diwrnod i ffwrdd, gyda ffyrdd i Moridunum drwy Alabum (Llanymddyfri), Caerdydd a Chaerllion; yn ôl rhai ffynonellau aeth llawer o’i cherrig i godi Castell Aberhonddu tua 1093; cloddiwyd yn yr 1920au gan Syr Mortimer Wheeler; codwyd i hyd at 500 o farchogion a godwyd gyntaf ymhlith y Vettones yn Sbaen; stablau cynnar o bren y tu ôl i gloddiau clai â phalisâd ar eu pen, a ailgodwyd yn yr 2il ganrif gan yr Ail Leng Awgwstaidd a’u trwsio eto yn y 4edd; yng ngofal Cadw ar dir fferm preifat, a gyrhaeddir heibio i adeiladau’r fferm; muriau’n sefyll mewn mannau i ryw 3 m, rhannau o dri phorthdy a thyrau cornel; mae carreg fedd marchog ifanc, Candidus, yng nghanolfan ddiwylliannol Y Gaer yn Aberhonddu. Wicipedia Cymraeg: hefyd Brecon Gaer, ar lan Wysg ger Aberysgir tua dwy filltir i’r gorllewin o Aberhonddu, ar drum isel uwchben cymer Wysg ac Ysgir; cartref yr ala Vettonum o 500 o farchogion; cloddiwyd yn 1924–5; roedd tref fechan y tu allan i’r porth gogleddol; cysylltai ffyrdd hi â Chaerdydd, Caer-went a Chaerllion, Llanymddyfri a Chaerfyrddin, a Chastell Collen; gellir gweld y pyrth gorllewinol a deheuol a rhannau o’r muriau; ar agor i’r cyhoedd; heneb gofrestredig BR001.Brecon Gaer Roman Fort ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: sefydlwyd tua OC 75; un o’r caerau Rhufeinig mewndirol mwyaf, lle cyfarfyddai dwy brif ffordd; gwarchodfa, ysgubor, baddondy, tyrau a dau borth; muriau hyd at 2.4m; ar fferm weithiol, dim parcio. |
Lle cyfarfyddai’r ffyrdd
O’r Gaer rhedai ffyrdd Rhufeinig i’r de i Gaerdydd, Caer-went a Chaerllion, i’r gorllewin drwy Lanymddyfri i Gaerfyrddin, ac i’r gogledd i Gastell Collen. Un ddolen ydoedd mewn cadwyn o gaerau, daith diwrnod o Gobannium yn y Fenni i lawr dyffryn Wysg.FfynhonnellY Gaer ↗Wikipedia (Saesneg)Y Gaer (Cicucium), caer Rufeinig ger Aberhonddu; ar groesffordd ffyrdd Rhufeinig yn nyffryn Wysg yn cysylltu de a chanolbarth Cymru, un o gadwyn o gaerau megis Gobannium yn y Fenni, daith diwrnod i ffwrdd, gyda ffyrdd i Moridunum drwy Alabum (Llanymddyfri), Caerdydd a Chaerllion; yn ôl rhai ffynonellau aeth llawer o’i cherrig i godi Castell Aberhonddu tua 1093; cloddiwyd yn yr 1920au gan Syr Mortimer Wheeler; codwyd i hyd at 500 o farchogion a godwyd gyntaf ymhlith y Vettones yn Sbaen; stablau cynnar o bren y tu ôl i gloddiau clai â phalisâd ar eu pen, a ailgodwyd yn yr 2il ganrif gan yr Ail Leng Awgwstaidd a’u trwsio eto yn y 4edd; yng ngofal Cadw ar dir fferm preifat, a gyrhaeddir heibio i adeiladau’r fferm; muriau’n sefyll mewn mannau i ryw 3 m, rhannau o dri phorthdy a thyrau cornel; mae carreg fedd marchog ifanc, Candidus, yng nghanolfan ddiwylliannol Y Gaer yn Aberhonddu. Wicipedia Cymraeg: hefyd Brecon Gaer, ar lan Wysg ger Aberysgir tua dwy filltir i’r gorllewin o Aberhonddu, ar drum isel uwchben cymer Wysg ac Ysgir; cartref yr ala Vettonum o 500 o farchogion; cloddiwyd yn 1924–5; roedd tref fechan y tu allan i’r porth gogleddol; cysylltai ffyrdd hi â Chaerdydd, Caer-went a Chaerllion, Llanymddyfri a Chaerfyrddin, a Chastell Collen; gellir gweld y pyrth gorllewinol a deheuol a rhannau o’r muriau; ar agor i’r cyhoedd; heneb gofrestredig BR001.
Marchogion o Sbaen
Codwyd y gaer i gatrawd o hyd at 500 o farchogion, yr ala Vettonum, a godwyd gyntaf ymhlith y Vettones yn Sbaen. Ar y dechrau roedd eu stablau o bren, y tu ôl i gloddiau clai â ffens bren ar eu pen. Yn yr ail ganrif ailgododd yr Ail Leng Awgwstaidd y gaer mewn carreg, gyda phencadlys a baddondy, a’i thrwsio eto yn y bedwaredd ganrif.FfynonellauY Gaer ↗Wikipedia (Saesneg)Y Gaer (Cicucium), caer Rufeinig ger Aberhonddu; ar groesffordd ffyrdd Rhufeinig yn nyffryn Wysg yn cysylltu de a chanolbarth Cymru, un o gadwyn o gaerau megis Gobannium yn y Fenni, daith diwrnod i ffwrdd, gyda ffyrdd i Moridunum drwy Alabum (Llanymddyfri), Caerdydd a Chaerllion; yn ôl rhai ffynonellau aeth llawer o’i cherrig i godi Castell Aberhonddu tua 1093; cloddiwyd yn yr 1920au gan Syr Mortimer Wheeler; codwyd i hyd at 500 o farchogion a godwyd gyntaf ymhlith y Vettones yn Sbaen; stablau cynnar o bren y tu ôl i gloddiau clai â phalisâd ar eu pen, a ailgodwyd yn yr 2il ganrif gan yr Ail Leng Awgwstaidd a’u trwsio eto yn y 4edd; yng ngofal Cadw ar dir fferm preifat, a gyrhaeddir heibio i adeiladau’r fferm; muriau’n sefyll mewn mannau i ryw 3 m, rhannau o dri phorthdy a thyrau cornel; mae carreg fedd marchog ifanc, Candidus, yng nghanolfan ddiwylliannol Y Gaer yn Aberhonddu. Wicipedia Cymraeg: hefyd Brecon Gaer, ar lan Wysg ger Aberysgir tua dwy filltir i’r gorllewin o Aberhonddu, ar drum isel uwchben cymer Wysg ac Ysgir; cartref yr ala Vettonum o 500 o farchogion; cloddiwyd yn 1924–5; roedd tref fechan y tu allan i’r porth gogleddol; cysylltai ffyrdd hi â Chaerdydd, Caer-went a Chaerllion, Llanymddyfri a Chaerfyrddin, a Chastell Collen; gellir gweld y pyrth gorllewinol a deheuol a rhannau o’r muriau; ar agor i’r cyhoedd; heneb gofrestredig BR001.Y Gaer ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Cicucium; codwyd tua OC 75, ailgodwyd yn yr ail ganrif gan yr Ail Leng Awgwstaidd; hyd at 500 o farchogion Vettonaidd o Sbaen; muriau hyd at 3m; cloddiwyd gan Mortimer Wheeler yn yr 1920au; efallai i’r cerrig fynd i Gastell Aberhonddu tua 1093.Brecon Gaer Roman Fort ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: sefydlwyd tua OC 75; un o’r caerau Rhufeinig mewndirol mwyaf, lle cyfarfyddai dwy brif ffordd; gwarchodfa, ysgubor, baddondy, tyrau a dau borth; muriau hyd at 2.4m; ar fferm weithiol, dim parcio.
Candidus
Tyfodd tref fechan y tu allan i’r porth gogleddol. O’r gaer daw carreg fedd marchog ifanc o’r enw Candidus, sydd i’w gweld bellach yn Aberhonddu yn Y Gaer, canolfan ddiwylliannol y dref, sy’n cymryd ei henw o’r gaer.FfynhonnellY Gaer ↗Wikipedia (Saesneg)Y Gaer (Cicucium), caer Rufeinig ger Aberhonddu; ar groesffordd ffyrdd Rhufeinig yn nyffryn Wysg yn cysylltu de a chanolbarth Cymru, un o gadwyn o gaerau megis Gobannium yn y Fenni, daith diwrnod i ffwrdd, gyda ffyrdd i Moridunum drwy Alabum (Llanymddyfri), Caerdydd a Chaerllion; yn ôl rhai ffynonellau aeth llawer o’i cherrig i godi Castell Aberhonddu tua 1093; cloddiwyd yn yr 1920au gan Syr Mortimer Wheeler; codwyd i hyd at 500 o farchogion a godwyd gyntaf ymhlith y Vettones yn Sbaen; stablau cynnar o bren y tu ôl i gloddiau clai â phalisâd ar eu pen, a ailgodwyd yn yr 2il ganrif gan yr Ail Leng Awgwstaidd a’u trwsio eto yn y 4edd; yng ngofal Cadw ar dir fferm preifat, a gyrhaeddir heibio i adeiladau’r fferm; muriau’n sefyll mewn mannau i ryw 3 m, rhannau o dri phorthdy a thyrau cornel; mae carreg fedd marchog ifanc, Candidus, yng nghanolfan ddiwylliannol Y Gaer yn Aberhonddu. Wicipedia Cymraeg: hefyd Brecon Gaer, ar lan Wysg ger Aberysgir tua dwy filltir i’r gorllewin o Aberhonddu, ar drum isel uwchben cymer Wysg ac Ysgir; cartref yr ala Vettonum o 500 o farchogion; cloddiwyd yn 1924–5; roedd tref fechan y tu allan i’r porth gogleddol; cysylltai ffyrdd hi â Chaerdydd, Caer-went a Chaerllion, Llanymddyfri a Chaerfyrddin, a Chastell Collen; gellir gweld y pyrth gorllewinol a deheuol a rhannau o’r muriau; ar agor i’r cyhoedd; heneb gofrestredig BR001.
Cloddio Wheeler
Bu Syr Mortimer Wheeler, un o archaeolegwyr mawr ei ddydd, yn cloddio’r gaer yn 1924–25. Dywed rhai i lawer o’i cherrig gael eu cario ymaith tua 1093 i godi Castell Aberhonddu. Er hynny, mae ei muriau’n dal i sefyll i ryw dri metr mewn mannau, gyda rhannau o dri phorthdy a’r tyrau cornel.FfynonellauY Gaer ↗Wikipedia (Saesneg)Y Gaer (Cicucium), caer Rufeinig ger Aberhonddu; ar groesffordd ffyrdd Rhufeinig yn nyffryn Wysg yn cysylltu de a chanolbarth Cymru, un o gadwyn o gaerau megis Gobannium yn y Fenni, daith diwrnod i ffwrdd, gyda ffyrdd i Moridunum drwy Alabum (Llanymddyfri), Caerdydd a Chaerllion; yn ôl rhai ffynonellau aeth llawer o’i cherrig i godi Castell Aberhonddu tua 1093; cloddiwyd yn yr 1920au gan Syr Mortimer Wheeler; codwyd i hyd at 500 o farchogion a godwyd gyntaf ymhlith y Vettones yn Sbaen; stablau cynnar o bren y tu ôl i gloddiau clai â phalisâd ar eu pen, a ailgodwyd yn yr 2il ganrif gan yr Ail Leng Awgwstaidd a’u trwsio eto yn y 4edd; yng ngofal Cadw ar dir fferm preifat, a gyrhaeddir heibio i adeiladau’r fferm; muriau’n sefyll mewn mannau i ryw 3 m, rhannau o dri phorthdy a thyrau cornel; mae carreg fedd marchog ifanc, Candidus, yng nghanolfan ddiwylliannol Y Gaer yn Aberhonddu. Wicipedia Cymraeg: hefyd Brecon Gaer, ar lan Wysg ger Aberysgir tua dwy filltir i’r gorllewin o Aberhonddu, ar drum isel uwchben cymer Wysg ac Ysgir; cartref yr ala Vettonum o 500 o farchogion; cloddiwyd yn 1924–5; roedd tref fechan y tu allan i’r porth gogleddol; cysylltai ffyrdd hi â Chaerdydd, Caer-went a Chaerllion, Llanymddyfri a Chaerfyrddin, a Chastell Collen; gellir gweld y pyrth gorllewinol a deheuol a rhannau o’r muriau; ar agor i’r cyhoedd; heneb gofrestredig BR001.Brecon Gaer Roman Fort ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: sefydlwyd tua OC 75; un o’r caerau Rhufeinig mewndirol mwyaf, lle cyfarfyddai dwy brif ffordd; gwarchodfa, ysgubor, baddondy, tyrau a dau borth; muriau hyd at 2.4m; ar fferm weithiol, dim parcio.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf

