Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Cofiwch Epynt: clirio’r mynydd, 1940

Yn haf 1940 cymerodd y Swyddfa Ryfel Fynydd Epynt ym Mrycheiniog yn faes tanio. Gorfodwyd 219 o bobl o 54 o gartrefi, cymuned Gymraeg gyfan gyda’i chapel, ei hysgol a’i thafarn, i adael, ac nid aethant byth yn ôl. Hanes pobl y mynydd, a sut y mae Cymru’n eu cofio.

Llun: Tir fferm tonnog ar Fynydd Epynt · Alan Hughes, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 16 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Gyrrwch dros Fynydd Epynt heddiw ac fe welwch faneri coch, arwyddion rhybudd ac olion tanciau. Gwrandewch, ac efallai y clywch y gynnau. Yr hyn na welwch yw’r ffermydd. Hyd haf 1940 roedd yr ucheldir hwn yng ngogledd yr hen Frycheiniog yn gartref i gymuned Gymraeg a fu’n ei ffermio ers cenedlaethau, gyda’i chapel, ei hysgol, ei thafarn, ei heisteddfod a’i ffordd ei hun o fyw. Mewn ychydig fisoedd roedd wedi mynd. Cafodd y bobl eu rhybuddion, cymerwyd y mynydd yn faes tanio i’r fyddin, a thrannoeth i’r teulu olaf adael dechreuodd y sieliau ddisgyn. Dyma eu hanes, a pham y mae Cymru’n dweud Cofiwch Epynt.

Y mynyddMynydd Epynt, y llwyfandir uchel rhwng Wysg, Irfon a Gwy, ym Mrycheiniog
Y gymuned219 o bobl mewn 54 o gartrefi, gyda Chapel y Babell, ysgol Cilieni a’r Drovers Arms
Y tir a gymerwydTua 30,000 o erwau, i greu’r hyn a ddaeth yn Faes Hyfforddi Pontsenni
Y llythyrauO 2 Mawrth 1940, y diwrnod ar ôl Gŵyl Dewi
Y diwrnod olafDydd Sul 30 Mehefin 1940; dechreuodd y gynnau ddydd Llun 1 Gorffennaf
Y geiriau a arhosodd‘Mae’n ddiwedd byd yma’
Cofio80 mlynedd yn 2020; 85 mlynedd yn 2025, gydag enwau’r ffermydd yn ôl ar y tir

Ffordd y meirch#

Llwyfandir hir ac uchel yw Mynydd Epynt, rhwng 400 a 478 metr uwchben y môr, rhwng Llanfair-ym-Muallt a Llanwrtyd i’r gogledd a Phontsenni ac Aberhonddu i’r de. Mae afonydd Cilieni, Nant Brân, Ysgir a Honddu yn llifo oddi arno i afon Wysg, a’r Duhonw i lawr i afon Gwy. Mae ei enw’n hen ac mae dadl am ei ystyr, ond yr esboniad mwyaf adnabyddus yw ‘ffordd y meirch’, o hen air am geffyl.

Mae pobl wedi ei groesi ers Oes yr Efydd, ac mae carneddau a meini’r oes honno’n dal i sefyll lle mae’r hen lwybrau’n cwrdd. Yn ddiweddarach daeth yr un llwybrau’n ffyrdd y porthmyn, a yrrai wartheg a defaid Cymru i farchnadoedd Lloegr, a safai pedair tafarn ar ochr ogleddol y mynydd i’w gwasanaethu: y Griffin, Tafarn y Mynydd, y Spite a’r Drovers Arms. Ar ei lethrau deheuol, yng Nghefn Brith ger Llangamarch, y ganed John Penri yn 1563, y gŵr a ymbiliodd ar y Frenhines Elisabeth am bregethwyr a fyddai’n siarad â phobl Cymru yn eu hiaith eu hunain.

Byd Cymraeg ar y mynydd#

Yn 1939 roedd y mynydd yn fyw. Ar ffermydd ag enwau fel Ffos yr Hwyaid, Gilfach yr Haidd, Cefnbryn Isaf, Llwynteg Uchaf, Glandŵr, Gwybedog a Waunlwyd, roedd teuluoedd yn ffermio defaid a gwartheg ar dir a ffermiwyd gan eu tadau a’u teidiau o’u blaen. Siaradent Gymraeg ar yr aelwyd, yn y caeau ac yn y capel.

Capel y Babell, a godwyd gan y Methodistiaid Calfinaidd yn 1857, oedd y galon. Yno y bedyddiwyd, y priodwyd ac y claddwyd y bobl; yno y cynhalient eu heisteddfod a’u cymanfa ganu. Am bedwar o’r gloch fore Nadolig 1939, y Nadolig olaf a dreuliodd yr un ohonynt ar y mynydd, cerddasant a marchogasant drwy’r tywyllwch i’r Plygain yn y Babell, i ganu’r hen garolau fel y gwnaeth eu pobl ers canrifoedd. Âi’r plant i ysgol Cilieni, lle archebwyd llyfrau Cymraeg am y tro cyntaf yn 1903, ac roedd y teuluoedd yn gofalu am ei gilydd: dywedai cynfas wen y tu allan i dŷ wrth y cymdogion fod angen help yno.

Carreg ddyddiad Capel y Babell, sydd ar y safle hyd heddiw: ‘Pabell, Addoldy y Trefnyddion Calfinaidd, Adeiladwyd A.D. 1857’
Carreg ddyddiad Capel y Babell, sydd ar y safle hyd heddiw: ‘Pabell, Addoldy y Trefnyddion Calfinaidd, Adeiladwyd A.D. 1857’ · Llun: Graham Horn, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Y swyddog na fedrai sillafu’r enwau#

Ym mis Medi 1939, wrth i’r rhyfel ddechrau, daeth swyddog o’r fyddin i’r ysgol mewn car bach brown. Roedd ganddo restr o ffermydd y mynydd, ac ni fedrai sillafu eu henwau, felly gofynnodd i blant yr ysgol ei helpu i’w cael ar y map. Doedd neb yn gwybod pam eto.

Erbyn y flwyddyn newydd roedd y bobl yn poeni. Ar 1 Mawrth 1940 daethant ynghyd yng Nghapel y Babell, fel bob amser, i gadw Gŵyl Dewi. Drannoeth, 2 Mawrth, dechreuodd y llythyrau gyrraedd. Roedd ar y Swyddfa Ryfel angen y mynydd i ymarfer y gynnau mawr, ar gyfer y rhyfel. Roedd pob teulu i adael ei gartref erbyn diwedd Ebrill.

Mae’r faner goch yn chwifio ar ymyl y maes tanio ar Fynydd Epynt: pan fydd i fyny, mae’r gynnau’n tanio
Mae’r faner goch yn chwifio ar ymyl y maes tanio ar Fynydd Epynt: pan fydd i fyny, mae’r gynnau’n tanio · Llun: Alan Hughes, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Cymru’n codi ei llais#

Roedd hi’n dymor wyna. Mae gofyn i ffermwr mynydd symud ei braidd ym mis Ebrill yn gofyn iddo golli gwaith blwyddyn, a gofynnodd y teuluoedd am ragor o amser. Cawsant fis arall, ac yna ddiwrnod olaf: 30 Mehefin 1940.

Cododd aelodau seneddol Cymru a gwŷr cyhoeddus eu llais drostynt, ond yng ngwanwyn 1940 atebwyd pob gwrthwynebiad â’r rhyfel. Ar 25 Ebrill 1940 gofynnodd Jim Griffiths, yr aelod dros Lanelli, i’r Gweinidog Amaeth yn Nhŷ’r Cyffredin faint o dir yng Nghymru a gymerwyd gan adrannau’r llywodraeth a faint o bobl y tir a gollodd eu cartrefi, ac ymbiliodd arno i ofyn iddynt chwilio am safleoedd eraill. Atebodd y gweinidog fod tua 49,000 o erwau wedi’u cymryd mewn tair blynedd, nad oedd ganddo ffigur am y bobl a symudwyd, ac na theimlai fod cyfiawnhad dros annog yr adrannau i adael Cymru allan.

Y dyddiau olaf#

Ym mis Mehefin caeodd yr ysgol a’r capel, a dechreuodd y fyddin dynnu’r gwrychoedd. Fesul un aeth y teuluoedd i lawr oddi ar y mynydd gyda’u dodrefn a’u hanifeiliaid. Gwrthododd un wraig fynd heb ddrws ffrynt ei thŷ ei hun, ac aeth ag ef gyda hi.

Daeth un gŵr i’w gweld yn mynd ac i gadw’r hyn a allai. Daeth Iorwerth Peate o Amgueddfa Genedlaethol Cymru, ysgolhaig bywyd gwerin Cymru a fyddai’n sefydlu’r Amgueddfa Werin yn Sain Ffagan yn ddiweddarach, i fyny i Epynt ym Mehefin 1940 i fesur a thynnu lluniau o’r cartrefi cyn eu colli. Mae Amgueddfa Cymru yn cadw ei luniau heddiw. Yn Waunlwyd cafodd hyd i hen wraig 82 oed yn eistedd yn ei chadair freichiau, yn wylo. Yn y tŷ hwnnw y ganed hi, a’i thad a’i thaid hefyd. Gofynnodd iddo o ble y deuai. Pan ddywedodd Caerdydd, dywedodd wrtho am fynd yn ôl yno cyn gynted ag y gallai, a meddai:

Mae’n ddiwedd byd yma.

Hen wraig o Waunlwyd, 82 oed, wrth Iorwerth Peate, Mehefin 1940

Daeth y geiriau hynny’n enw ar yr hanes. Rhoddodd Herbert Hughes hwy’n deitl i’w hanes am y clirio, ‘Mae’n ddiwedd byd yma’, yn 1997.

Iorwerth Peate yn Sain Ffagan, yr amgueddfa a greodd, llun gan Geoff Charles. Ym Mehefin 1940 aeth i fyny i Epynt i gofnodi’r cartrefi cyn eu colli
Iorwerth Peate yn Sain Ffagan, yr amgueddfa a greodd, llun gan Geoff Charles. Ym Mehefin 1940 aeth i fyny i Epynt i gofnodi’r cartrefi cyn eu colli · Llun: Geoff Charles, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ddydd Sul 30 Mehefin 1940, diwrnod llwyd, gadawodd y teulu olaf y mynydd. Ddydd Llun 1 Gorffennaf dechreuodd y gynnau danio. At ei gilydd roedd 219 o bobl o 54 o gartrefi wedi mynd, a chyda hwy aeth Capel y Babell, ysgol Cilieni, eglwys a’r Drovers Arms. Yr un haf dechreuodd y bomiau ddisgyn ar Gaerdydd ac Abertawe.

Y tân ar aelwyd Glandŵr#

Credai llawer y byddent yn dod adref pan fyddai’r rhyfel drosodd. Gadawodd rhai eu hallweddau yn y drysau, a chadwodd rhai eu tai yn addas i fyw ynddynt a dal ati i aredig eu caeau. Âi Thomas Morgan o Landŵr yn ôl ddydd ar ôl dydd i gynnau’r tân ar ei aelwyd ei hun, i gadw’r tŷ yn fyw. Rhybuddiodd y milwyr ef dro ar ôl tro. Yna un diwrnod daeth yn ôl ac roedd y tŷ wedi mynd. Meddai swyddog wrtho: ‘We’ve blown up the farmhouse. You won’t need to come here anymore.’ (Rydyn ni wedi chwythu’r ffermdy i fyny. Fydd dim angen i chi ddod yma eto.)

Roedd Elwyn Davies o Ferthyr Cynog yn ddeg oed yn 1940. Gwybedog oedd cartref ei nain. ‘Wythnos yn unig ar ôl iddi adael,’ cofiai, ‘fe chwalon nhw ei thŷ hi.’

Ar chwâl#

Aeth y teuluoedd lle gallent gael fferm neu do uwch eu pennau: i’r cymoedd islaw’r mynydd, i Sir Faesyfed, a llawer i Sir Gaerfyrddin, ugain milltir a mwy o gartref. Aeth Ivor Morgan o Neuadd Llwyd, ffermwr ifanc tri deg dau oed, i Lwyn Wennol yng Ngwynfe; dywedodd ei ŵyr, yr aelod o’r Senedd Lee Waters, fod Epynt wedi aros yn fyw yn ei feddwl hyd ddiwedd ei ddyddiau. Y baban olaf a aned ar y mynydd, Beryl Lake, oedd nain Ben Lake, aelod seneddol Ceredigion, a alwodd y clirio yn bennod bwysig ond a anghofir yn aml yn hanes Cymru.

Roedd teulu Glyn Powell ymhlith y rhai a drowyd allan yn 1940. Yn y 1950au anfonwyd ef yn ôl i Epynt yn filwr ar Wasanaeth Cenedlaethol, a chysgodd ym meudy Ffos yr Hwyaid, fferm a adwaenai fel cartref. Yn ei nawdegau roedd yn dal i ymgyrchu, a throsglwyddodd yr hanes i’w ferch a’i phlant hithau.

Yr iaith yn cilio#

Yn 1940 roedd gogledd Brycheiniog yn fro Gymraeg, ac Epynt yn un o’i chadarnleoedd. Pan wasgarwyd pobl Epynt, llawer ohonynt i fannau lle siaredid mwy o Saesneg, collodd y Fro Gymraeg dir yn y dwyrain, a symudodd y ffin lle’r oedd y Gymraeg yn iaith bob dydd tua’r gorllewin. Collwyd tafodiaith leol gyda hwy, a’r enwau hefyd: galwodd y fyddin yr hen ffermydd yn Farm 1, Farm 2 ac yn y blaen.

Galwodd y storïwr a’r hanesydd Euros Lewis, sydd wedi casglu atgofion pobl y mynydd, y clirio yn ‘ergyd farwol i Frycheiniog Gymraeg’.

Y mynydd dan y gynnau#

Daeth Mynydd Epynt yn galon Maes Hyfforddi Pontsenni, y maes hyfforddi milwrol mwyaf yng Nghymru, ac felly y mae o hyd. Dinistriwyd y rhan fwyaf o’r hen adeiladau, y ffermdai, y capeli a’u mynwentydd, gan sieliau a ffrwydron. Yn 1988 cododd y fyddin bentref ffug ar y mynydd i ymarfer ymladd mewn strydoedd, gyda chapel ffug a cherrig beddau ffug. Mae defaid yn dal i bori’r maes, ond mae’r hen hawliau tramwy ar ei draws ar gau.

Mae ambell beth wedi goroesi. Mae’r Drovers Arms yn dal i sefyll; adferodd y Weinyddiaeth Amddiffyn ei du allan yn y 1990au, er ei fod yn wag y tu mewn. Daeth Disgwylfa, un o’r ffermydd a gymerwyd yn 1940, yn Ganolfan Epynt, ac yn 2004 agorwyd Ffordd Epynt, llwybr o tua 65 cilometr o amgylch ymyl y maes i gerddwyr, marchogion a beicwyr.

Y Drovers Arms, hen dafarn y porthmyn a gaeodd yn 1940. Mae’n dal i sefyll ar y maes, a’i du allan wedi’i adfer a’i du mewn yn gysgod i filwyr
Y Drovers Arms, hen dafarn y porthmyn a gaeodd yn 1940. Mae’n dal i sefyll ar y maes, a’i du allan wedi’i adfer a’i du mewn yn gysgod i filwyr · Llun: Nigel Davies, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Byth eto: y Preselau#

Dysgodd Epynt i Gymru beth allai ddigwydd pan fyddai Llundain am gael y tir. Pan ddaeth y rhyfel i ben, roedd y Swyddfa Ryfel am gael rhagor: tir ger Trawsfynydd, Tregaron a Llyn y Fan Fach, ac yn bennaf oll fryniau’r Preselau yn Sir Benfro. Y tro hwn roedd Cymru’n barod. Yn 1947 addunedodd Plaid Cymru na fyddai’n ildio modfedd. Yn y Preselau safodd y ffermwyr, y capeli a phobl yr ardal gyda’i gilydd ym Mrwydr y Preseli, ac ysgrifennodd y bardd Waldo Williams ei gerdd fawr Preseli yn 1946 i amddiffyn bryniau ei blentyndod. Rhoddwyd y gorau i’r cynllun. Yr hyn a gollodd Epynt, fe’i cadwodd y Preselau.

Bum mlynedd ar hugain ar ôl Epynt, cymerwyd cymuned Gymraeg arall, Capel Celyn yng Nghwm Tryweryn, oddi ar ei phobl, y tro hwn er mwyn dŵr Lerpwl. Erbyn hynny safodd y genedl gyfan drosti, a daeth Cofiwch Dryweryn yn gri Cymru. Cofiwch Epynt yw ei chwaer hŷn.

Cofiwch Epynt#

Am flynyddoedd adroddid hanes Epynt yn bennaf wrth aelwydydd y teuluoedd a gollodd eu cartrefi. Yna fe’i hysgrifennwyd. Casglodd Herbert Hughes yr atgofion, y lluniau ac enwau’r ffermydd a lle’r aeth pob teulu, a chyhoeddodd ‘Mae’n ddiwedd byd yma’: Mynydd Epynt a’r Troad Allan yn 1940 yn 1997, ac yn Saesneg An Uprooted Community: A History of Epynt yn 1998. Mae’r Lolfa wedi cyhoeddi’r ddau lyfr eto, yr un Cymraeg yn 2023. Trodd T. C. Thomas hanes Glandŵr yn ddrama, Sound of Stillness.

Ym Mehefin 2020, wedi pedwar ugain mlynedd, ysgrifennodd Bardd Cenedlaethol Cymru, Ifor ap Glyn, gerdd i gofio’r 219 o bobl a’r 54 o ffermydd, yn Gymraeg ac yn Saesneg. Mae’r fersiwn Saesneg, Remember Epynt, yn dechrau: ‘Now only shells / till the soil at Llwynteg-ucha’ (Dim ond sieliau / sy’n trin y pridd yn Llwynteg-ucha bellach). Gwnaeth Bethan, merch Glyn Powell, gyda Menter Iaith Brycheiniog, y dudalen Atgofion Epynt, lle cofir enwau’r ffermydd a gollwyd ddydd ar ôl dydd. Yn 2022 adroddodd ITV Cymru yr hanes yn ei gyfres Vanished Wales.

Yn 2025, wedi wyth deg pump o flynyddoedd, daeth disgynyddion y teuluoedd ynghyd fel Grŵp Epynt. Ar ddiwrnod agored ar y maes, roedd llechi wedi’u naddu â hen enwau Cymraeg y ffermydd yn leinio’r ffordd; yna aed â hwy yn ôl a’u gosod lle safai’r ffermydd gynt, fel bod gan Farm 1 a Farm 2 eu henwau eto. Daeth tua thri chant o bobl, llawer ohonynt yn blant ac wyrion pobl 1940, ac ymwelsant â safle Capel y Babell, ysgol Cilieni a’r Drovers Arms. Yng Nghanolfan Epynt dadorchuddiwyd llechen yn dwyn enwau pawb y bu’n rhaid iddynt adael, a phlannwyd coeden. Aeth drama, Iorwerth o’r Epynt, o amgylch ysgolion yr ardal.

Safle Capel y Babell heddiw, a beddau pobl y mynydd yn dal i sefyll ymysg y coed
Safle Capel y Babell heddiw, a beddau pobl y mynydd yn dal i sefyll ymysg y coed · Llun: Graham Horn, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ni ofynnodd pobl Epynt am ddim ond cael aros yn eu cartrefi eu hunain a siarad eu hiaith eu hunain ar eu mynydd eu hunain. Rhoesant eu cartrefi i ryfel na ddewisasant, ac ni welodd y rhan fwyaf ohonynt hwy byth eto. Ond nid ydynt wedi’u hanghofio. Mae gan eu ffermydd eu henwau’n ôl, adroddir eu hanes yn Gymraeg ac yn Saesneg, ac ar waliau ac arwyddion ffyrdd ym Mrycheiniog mae dau air wedi’u paentio y dylai pob Cymro a Chymraes eu gwybod. Cofiwch Epynt.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf