Syr John Edward Lloyd
Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward Lloyd
Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
1904–1971
Bardd heddychol o Sir Benfro y mae ei unig gyfrol, Dail Pren, ymhlith y mwyaf yn yr iaith Gymraeg.
Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Llenyddiaeth Gymraeg: Yr ugeinfed ganrif a heddiw →

Roedd Waldo Williams, bardd y Preselau, yn un o feirdd Cymraeg mwyaf yr ugeinfed ganrif ac yn ddyn heddwch a fu fyw yn ôl ei gredo. Dysgodd Gymraeg ar iard ysgol yn Sir Benfro, gwelodd mewn bwlch rhwng dau gae fod pawb yn frodyr, a rhoddodd i Gymru gerddi Dail Pren, yn eu plith Mewn Dau Gae a Preseli.FfynonellauWaldo Williams ↗Wicipedia CymraegWaldo Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), heddychwr, crynwr, cenedlaetholwr, sosialydd ac un o feirdd Cymraeg mwyaf yr 20g; un o’i gerddi enwocaf yw ‘Mewn Dau Gae’; roedd ei dad J. Edwal Williams, prifathro ysgol gynradd, yn Gymro Cymraeg, a Saesneg oedd iaith ei fam Angharad Jones; roedd yn saith oed yn dysgu Cymraeg pan symudodd y teulu i Fynachlog-ddu yng ngogledd Sir Benfro, 1911–1915; yn ei gywydd coffa byr i Linda dywed iddi wneud ei awen fel ‘aderyn bach uwch drain byd’; dysgodd Wyddeleg yn rhugl a threuliodd lawer o amser yn Iwerddon gyda’i gyfaill Pádraig Ó Fiannachta; gwrthwynebydd cydwybodol yn yr Ail Ryfel Byd, a ryddhawyd yn dilyn ei ddatganiad gerbron tribiwnlys yng Nghaerfyrddin, 12 Chwefror 1942; teimlai mor gryf yn erbyn Rhyfel Corea nes iddo wrthod talu’r dreth incwm, a’i garcharu am hynny ddechrau’r 1960au; roedd yn ymwybodol iawn o eiriau Gandhi wrth Tagore, ‘rhowch i ni weithredoedd nid geiriau’.Waldo Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Waldo Goronwy Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), un o feirdd Cymraeg blaenaf yr 20g, a heddychwr Cristnogol, ymgyrchydd yn erbyn rhyfel a chenedlaetholwr Cymreig nodedig; bedyddiwyd yng Nghapel y Bedyddwyr Blaenconin yn 1921; graddiodd yn Saesneg yn Aberystwyth yn 1926; bu’n dysgu mewn ysgolion yn Sir Benfro, gweddill Cymru a Lloegr, a dosbarthiadau nos allanol i Aberystwyth; cyfaill a chefnogwr yr arloeswr Llafur heddychol Willie Jenkins, Hoplas; ysgrifennwyd ei gerdd enwog ‘Cofio’ yn 1931 ar ymweliad â Hoplas, Rhoscrowther; priododd Linda Llewellyn yn 1941 a galwodd eu dwy flynedd gyda’i gilydd yn ‘fy mlynyddoedd mawr’; yn y 1950au ymunodd â’r Crynwyr yn Aberdaugleddau; disgrifiwyd Dail Pren (1956), a gyhoeddwyd gan Wasg Gomer, fel gwaith mwyaf nodedig barddoniaeth Gymraeg a gyhoeddwyd er 1945; yn niwedd y 1960au dysgai Gymraeg i blant yn Ysgol Gatholig yr Enw Sanctaidd, Abergwaun, a chofir amdano fel athro angerddol a brwd a ddefnyddiai siapiau pren o anifeiliaid fferm gyda’u henwau Cymraeg wedi’u peintio arnynt; claddwyd ym Mlaenconin, Llandysilio, gyda’i rieni a Linda; cofeb yn Rhos-fach ger cartref ei blentyndod ym Mynachlog-ddu; enwyd Ysgol Gynradd Waldo Williams yn Hwlffordd er anrhydedd iddo yn 2019; enwir ystafell Waldo Williams yn Friends House, Llundain, ar ei ôl.Williams, Waldo Goronwy (1904 – 1971), poet and pacifist ↗Robert Rhys, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Hwlffordd 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams ac Angharad Jones; roedd ei dad yn brifathro Ysgol Prendergast a Saesneg oedd iaith y cartref; yn 1911 daeth ei dad yn brifathro Ysgol Mynachlog-ddu, mewn cymuned Gymraeg yng nghysgod y Preselau, symudiad o bwys mawr i Waldo, a ddywedodd iddo ddysgu Cymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel y cofnodir yn ei gerdd gynnar ‘Yr Iaith a Garaf’; symudodd y teulu i Glunderwen yn 1915; yn ystod y Rhyfel Mawr cafodd Waldo weledigaeth yn y bwlch rhwng dau gae, Weun Parc y Blawd a Pharc y Blawd, ar fferm Cross, Clunderwen, sylweddoliad ‘sydyn a byw fod dynion yn anad dim yn frodyr i’w gilydd’, a gadarnhaodd argyhoeddiadau heddychol ei rieni; yn 1916 clywodd ei dad yn darllen cerdd T. E. Nicholas ‘Gweriniaeth a Rhyfel’; roedd ei ewythr William ‘Gwilamus’ Williams yn fardd ac yn arloeswr y wers rydd yn Gymraeg; Ysgol Sir Arberth a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1923, gan olygu The Dragon yn 1926–7; athro yn ei sir enedigol; daeth ‘Cofio’, a gyhoeddwyd yn Y Ford Gron yn y 1930au cynnar ac a gynhwysodd T. H. Parry-Williams mewn blodeugerdd yn 1935, yn un o’i gerddi mwyaf poblogaidd; Cerddi’r Plant (1936) gyda’i gyfaill E. Llwyd Williams; defnyddiodd ‘Y Tŵr a’r Graig’ (1938), a ysgrifennwyd yn erbyn y symud at orfodaeth filwrol, ddelweddau o dir Penfro i gynrychioli’r wladwriaeth filitaraidd a’r werin na ddiffoddwyd ei hannibyniaeth barn gan y wladwriaeth; cerddi 1939 ymlaen, ‘Daw’r Wennol yn ôl i’w nyth’, ‘Ar Weun Cas’ Mael’, ‘Gŵyl Ddewi’; ‘Preseli’, coron ei waith 1939–46, a ysgrifennwyd i gefnogi’r ymgyrch yn erbyn cynllun y Swyddfa Ryfel am dir hyfforddi milwrol ar y Preselau, sy’n cloi ag un o’i linellau enwocaf, ‘Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw’, ac sy’n defnyddio’r ymadroddion ‘annibyniaeth barn’ a ‘bro brawdoliaeth’; priododd Linda Llewellyn yng Nghapel Blaenconin 14 Ebrill 1941; gwrthwynebydd cydwybodol, a esgusodwyd gan y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn Chwefror 1942 ar yr amod ei fod yn parhau i ddysgu; dysgodd yn Ysgol Sir Botwnnog yn Llŷn o 1 Mawrth 1942; bu farw Linda o’r diciâu 1 Mehefin 1943; wedyn bu’n dysgu yn Kimbolton a Lyneham, yna o 1950 yn Sir Benfro, mewn ysgolion a dosbarthiadau allanol; cerddi dwys o dosturi fel ‘Almaenes’ a ‘Geneth Ifanc’; cyfrifir ‘Mewn Dau Gae’, a ysgrifennwyd ar gyfer Dail Pren (1956), yn gwbl briodol yn binacl ei farddoniaeth, gan gofio’r weledigaeth rhwng dau gae ryw ddeugain mlynedd ynghynt; protestiodd yn erbyn polisi’r llywodraeth adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny, gan wrthod talu treth incwm, a chymerwyd ei eiddo gan feilïaid a charcharwyd ef yn 1960 a 1961; erbyn y 1950au roedd ei gartref ysbrydol gyda Chymdeithas y Cyfeillion; ymunodd â Phlaid Cymru, yn rhannol drwy D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959; Dail Pren oedd ei unig gyfrol o gerddi i oedolion; bu farw yn Ysbyty St Thomas, Hwlffordd, 20 Mai 1971; ers ei farw ni chafodd yr un bardd Cymraeg arall gymaint o sylw, a chaiff beirniaid yn ei waith rai o gerddi mwyaf gwerthfawr yr ugeinfed ganrif.
| Ganed | 30 Medi 1904, Hwlffordd |
|---|---|
| Dysgodd Gymraeg | Mynachlog-ddu, o 1911 |
| Astudiodd | Aberystwyth, Saesneg, 1923 hyd 1926 |
| Cerddi enwocaf | Cofio, Preseli, Mewn Dau Gae |
| Cyfrol | Dail Pren, 1956 |
| Ffydd | Bedyddiwr, yna Cymdeithas y Cyfeillion |
| Bu farw | 20 Mai 1971, Hwlffordd |
Ganed Waldo Goronwy Williams yn Hwlffordd ar 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams, prifathro, a’i wraig Angharad. Siaradai ei dad Gymraeg, ond Saesneg oedd iaith ei fam, a Saesneg oedd iaith y cartref.FfynonellauWilliams, Waldo Goronwy (1904 – 1971), poet and pacifist ↗Robert Rhys, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Hwlffordd 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams ac Angharad Jones; roedd ei dad yn brifathro Ysgol Prendergast a Saesneg oedd iaith y cartref; yn 1911 daeth ei dad yn brifathro Ysgol Mynachlog-ddu, mewn cymuned Gymraeg yng nghysgod y Preselau, symudiad o bwys mawr i Waldo, a ddywedodd iddo ddysgu Cymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel y cofnodir yn ei gerdd gynnar ‘Yr Iaith a Garaf’; symudodd y teulu i Glunderwen yn 1915; yn ystod y Rhyfel Mawr cafodd Waldo weledigaeth yn y bwlch rhwng dau gae, Weun Parc y Blawd a Pharc y Blawd, ar fferm Cross, Clunderwen, sylweddoliad ‘sydyn a byw fod dynion yn anad dim yn frodyr i’w gilydd’, a gadarnhaodd argyhoeddiadau heddychol ei rieni; yn 1916 clywodd ei dad yn darllen cerdd T. E. Nicholas ‘Gweriniaeth a Rhyfel’; roedd ei ewythr William ‘Gwilamus’ Williams yn fardd ac yn arloeswr y wers rydd yn Gymraeg; Ysgol Sir Arberth a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1923, gan olygu The Dragon yn 1926–7; athro yn ei sir enedigol; daeth ‘Cofio’, a gyhoeddwyd yn Y Ford Gron yn y 1930au cynnar ac a gynhwysodd T. H. Parry-Williams mewn blodeugerdd yn 1935, yn un o’i gerddi mwyaf poblogaidd; Cerddi’r Plant (1936) gyda’i gyfaill E. Llwyd Williams; defnyddiodd ‘Y Tŵr a’r Graig’ (1938), a ysgrifennwyd yn erbyn y symud at orfodaeth filwrol, ddelweddau o dir Penfro i gynrychioli’r wladwriaeth filitaraidd a’r werin na ddiffoddwyd ei hannibyniaeth barn gan y wladwriaeth; cerddi 1939 ymlaen, ‘Daw’r Wennol yn ôl i’w nyth’, ‘Ar Weun Cas’ Mael’, ‘Gŵyl Ddewi’; ‘Preseli’, coron ei waith 1939–46, a ysgrifennwyd i gefnogi’r ymgyrch yn erbyn cynllun y Swyddfa Ryfel am dir hyfforddi milwrol ar y Preselau, sy’n cloi ag un o’i linellau enwocaf, ‘Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw’, ac sy’n defnyddio’r ymadroddion ‘annibyniaeth barn’ a ‘bro brawdoliaeth’; priododd Linda Llewellyn yng Nghapel Blaenconin 14 Ebrill 1941; gwrthwynebydd cydwybodol, a esgusodwyd gan y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn Chwefror 1942 ar yr amod ei fod yn parhau i ddysgu; dysgodd yn Ysgol Sir Botwnnog yn Llŷn o 1 Mawrth 1942; bu farw Linda o’r diciâu 1 Mehefin 1943; wedyn bu’n dysgu yn Kimbolton a Lyneham, yna o 1950 yn Sir Benfro, mewn ysgolion a dosbarthiadau allanol; cerddi dwys o dosturi fel ‘Almaenes’ a ‘Geneth Ifanc’; cyfrifir ‘Mewn Dau Gae’, a ysgrifennwyd ar gyfer Dail Pren (1956), yn gwbl briodol yn binacl ei farddoniaeth, gan gofio’r weledigaeth rhwng dau gae ryw ddeugain mlynedd ynghynt; protestiodd yn erbyn polisi’r llywodraeth adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny, gan wrthod talu treth incwm, a chymerwyd ei eiddo gan feilïaid a charcharwyd ef yn 1960 a 1961; erbyn y 1950au roedd ei gartref ysbrydol gyda Chymdeithas y Cyfeillion; ymunodd â Phlaid Cymru, yn rhannol drwy D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959; Dail Pren oedd ei unig gyfrol o gerddi i oedolion; bu farw yn Ysbyty St Thomas, Hwlffordd, 20 Mai 1971; ers ei farw ni chafodd yr un bardd Cymraeg arall gymaint o sylw, a chaiff beirniaid yn ei waith rai o gerddi mwyaf gwerthfawr yr ugeinfed ganrif.Waldo Williams ↗Wicipedia CymraegWaldo Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), heddychwr, crynwr, cenedlaetholwr, sosialydd ac un o feirdd Cymraeg mwyaf yr 20g; un o’i gerddi enwocaf yw ‘Mewn Dau Gae’; roedd ei dad J. Edwal Williams, prifathro ysgol gynradd, yn Gymro Cymraeg, a Saesneg oedd iaith ei fam Angharad Jones; roedd yn saith oed yn dysgu Cymraeg pan symudodd y teulu i Fynachlog-ddu yng ngogledd Sir Benfro, 1911–1915; yn ei gywydd coffa byr i Linda dywed iddi wneud ei awen fel ‘aderyn bach uwch drain byd’; dysgodd Wyddeleg yn rhugl a threuliodd lawer o amser yn Iwerddon gyda’i gyfaill Pádraig Ó Fiannachta; gwrthwynebydd cydwybodol yn yr Ail Ryfel Byd, a ryddhawyd yn dilyn ei ddatganiad gerbron tribiwnlys yng Nghaerfyrddin, 12 Chwefror 1942; teimlai mor gryf yn erbyn Rhyfel Corea nes iddo wrthod talu’r dreth incwm, a’i garcharu am hynny ddechrau’r 1960au; roedd yn ymwybodol iawn o eiriau Gandhi wrth Tagore, ‘rhowch i ni weithredoedd nid geiriau’.
Yn 1911 daeth ei dad yn brifathro’r ysgol ym Mynachlog-ddu, pentref Cymraeg yng nghysgod y Preselau. Yno dysgodd Waldo, yn saith oed, Gymraeg wrth chwarae ar iard yr ysgol, ac ysgrifennodd am hynny wedyn yn ei gerdd Yr Iaith a Garaf.FfynonellauWilliams, Waldo Goronwy (1904 – 1971), poet and pacifist ↗Robert Rhys, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Hwlffordd 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams ac Angharad Jones; roedd ei dad yn brifathro Ysgol Prendergast a Saesneg oedd iaith y cartref; yn 1911 daeth ei dad yn brifathro Ysgol Mynachlog-ddu, mewn cymuned Gymraeg yng nghysgod y Preselau, symudiad o bwys mawr i Waldo, a ddywedodd iddo ddysgu Cymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel y cofnodir yn ei gerdd gynnar ‘Yr Iaith a Garaf’; symudodd y teulu i Glunderwen yn 1915; yn ystod y Rhyfel Mawr cafodd Waldo weledigaeth yn y bwlch rhwng dau gae, Weun Parc y Blawd a Pharc y Blawd, ar fferm Cross, Clunderwen, sylweddoliad ‘sydyn a byw fod dynion yn anad dim yn frodyr i’w gilydd’, a gadarnhaodd argyhoeddiadau heddychol ei rieni; yn 1916 clywodd ei dad yn darllen cerdd T. E. Nicholas ‘Gweriniaeth a Rhyfel’; roedd ei ewythr William ‘Gwilamus’ Williams yn fardd ac yn arloeswr y wers rydd yn Gymraeg; Ysgol Sir Arberth a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1923, gan olygu The Dragon yn 1926–7; athro yn ei sir enedigol; daeth ‘Cofio’, a gyhoeddwyd yn Y Ford Gron yn y 1930au cynnar ac a gynhwysodd T. H. Parry-Williams mewn blodeugerdd yn 1935, yn un o’i gerddi mwyaf poblogaidd; Cerddi’r Plant (1936) gyda’i gyfaill E. Llwyd Williams; defnyddiodd ‘Y Tŵr a’r Graig’ (1938), a ysgrifennwyd yn erbyn y symud at orfodaeth filwrol, ddelweddau o dir Penfro i gynrychioli’r wladwriaeth filitaraidd a’r werin na ddiffoddwyd ei hannibyniaeth barn gan y wladwriaeth; cerddi 1939 ymlaen, ‘Daw’r Wennol yn ôl i’w nyth’, ‘Ar Weun Cas’ Mael’, ‘Gŵyl Ddewi’; ‘Preseli’, coron ei waith 1939–46, a ysgrifennwyd i gefnogi’r ymgyrch yn erbyn cynllun y Swyddfa Ryfel am dir hyfforddi milwrol ar y Preselau, sy’n cloi ag un o’i linellau enwocaf, ‘Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw’, ac sy’n defnyddio’r ymadroddion ‘annibyniaeth barn’ a ‘bro brawdoliaeth’; priododd Linda Llewellyn yng Nghapel Blaenconin 14 Ebrill 1941; gwrthwynebydd cydwybodol, a esgusodwyd gan y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn Chwefror 1942 ar yr amod ei fod yn parhau i ddysgu; dysgodd yn Ysgol Sir Botwnnog yn Llŷn o 1 Mawrth 1942; bu farw Linda o’r diciâu 1 Mehefin 1943; wedyn bu’n dysgu yn Kimbolton a Lyneham, yna o 1950 yn Sir Benfro, mewn ysgolion a dosbarthiadau allanol; cerddi dwys o dosturi fel ‘Almaenes’ a ‘Geneth Ifanc’; cyfrifir ‘Mewn Dau Gae’, a ysgrifennwyd ar gyfer Dail Pren (1956), yn gwbl briodol yn binacl ei farddoniaeth, gan gofio’r weledigaeth rhwng dau gae ryw ddeugain mlynedd ynghynt; protestiodd yn erbyn polisi’r llywodraeth adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny, gan wrthod talu treth incwm, a chymerwyd ei eiddo gan feilïaid a charcharwyd ef yn 1960 a 1961; erbyn y 1950au roedd ei gartref ysbrydol gyda Chymdeithas y Cyfeillion; ymunodd â Phlaid Cymru, yn rhannol drwy D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959; Dail Pren oedd ei unig gyfrol o gerddi i oedolion; bu farw yn Ysbyty St Thomas, Hwlffordd, 20 Mai 1971; ers ei farw ni chafodd yr un bardd Cymraeg arall gymaint o sylw, a chaiff beirniaid yn ei waith rai o gerddi mwyaf gwerthfawr yr ugeinfed ganrif.Waldo Williams ↗Wicipedia CymraegWaldo Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), heddychwr, crynwr, cenedlaetholwr, sosialydd ac un o feirdd Cymraeg mwyaf yr 20g; un o’i gerddi enwocaf yw ‘Mewn Dau Gae’; roedd ei dad J. Edwal Williams, prifathro ysgol gynradd, yn Gymro Cymraeg, a Saesneg oedd iaith ei fam Angharad Jones; roedd yn saith oed yn dysgu Cymraeg pan symudodd y teulu i Fynachlog-ddu yng ngogledd Sir Benfro, 1911–1915; yn ei gywydd coffa byr i Linda dywed iddi wneud ei awen fel ‘aderyn bach uwch drain byd’; dysgodd Wyddeleg yn rhugl a threuliodd lawer o amser yn Iwerddon gyda’i gyfaill Pádraig Ó Fiannachta; gwrthwynebydd cydwybodol yn yr Ail Ryfel Byd, a ryddhawyd yn dilyn ei ddatganiad gerbron tribiwnlys yng Nghaerfyrddin, 12 Chwefror 1942; teimlai mor gryf yn erbyn Rhyfel Corea nes iddo wrthod talu’r dreth incwm, a’i garcharu am hynny ddechrau’r 1960au; roedd yn ymwybodol iawn o eiriau Gandhi wrth Tagore, ‘rhowch i ni weithredoedd nid geiriau’.Waldo Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Waldo Goronwy Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), un o feirdd Cymraeg blaenaf yr 20g, a heddychwr Cristnogol, ymgyrchydd yn erbyn rhyfel a chenedlaetholwr Cymreig nodedig; bedyddiwyd yng Nghapel y Bedyddwyr Blaenconin yn 1921; graddiodd yn Saesneg yn Aberystwyth yn 1926; bu’n dysgu mewn ysgolion yn Sir Benfro, gweddill Cymru a Lloegr, a dosbarthiadau nos allanol i Aberystwyth; cyfaill a chefnogwr yr arloeswr Llafur heddychol Willie Jenkins, Hoplas; ysgrifennwyd ei gerdd enwog ‘Cofio’ yn 1931 ar ymweliad â Hoplas, Rhoscrowther; priododd Linda Llewellyn yn 1941 a galwodd eu dwy flynedd gyda’i gilydd yn ‘fy mlynyddoedd mawr’; yn y 1950au ymunodd â’r Crynwyr yn Aberdaugleddau; disgrifiwyd Dail Pren (1956), a gyhoeddwyd gan Wasg Gomer, fel gwaith mwyaf nodedig barddoniaeth Gymraeg a gyhoeddwyd er 1945; yn niwedd y 1960au dysgai Gymraeg i blant yn Ysgol Gatholig yr Enw Sanctaidd, Abergwaun, a chofir amdano fel athro angerddol a brwd a ddefnyddiai siapiau pren o anifeiliaid fferm gyda’u henwau Cymraeg wedi’u peintio arnynt; claddwyd ym Mlaenconin, Llandysilio, gyda’i rieni a Linda; cofeb yn Rhos-fach ger cartref ei blentyndod ym Mynachlog-ddu; enwyd Ysgol Gynradd Waldo Williams yn Hwlffordd er anrhydedd iddo yn 2019; enwir ystafell Waldo Williams yn Friends House, Llundain, ar ei ôl.
Yn 1915 symudodd y teulu i Glunderwen. Yno, yn ystod y Rhyfel Mawr, wrth sefyll yn y bwlch rhwng dau gae ar fferm Cross, cafodd Waldo weledigaeth a arhosodd gydag ef am byth: sylweddoliad, sydyn a byw, fod pobl yn anad dim yn frodyr i’w gilydd.FfynhonnellWilliams, Waldo Goronwy (1904 – 1971), poet and pacifist ↗Robert Rhys, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Hwlffordd 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams ac Angharad Jones; roedd ei dad yn brifathro Ysgol Prendergast a Saesneg oedd iaith y cartref; yn 1911 daeth ei dad yn brifathro Ysgol Mynachlog-ddu, mewn cymuned Gymraeg yng nghysgod y Preselau, symudiad o bwys mawr i Waldo, a ddywedodd iddo ddysgu Cymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel y cofnodir yn ei gerdd gynnar ‘Yr Iaith a Garaf’; symudodd y teulu i Glunderwen yn 1915; yn ystod y Rhyfel Mawr cafodd Waldo weledigaeth yn y bwlch rhwng dau gae, Weun Parc y Blawd a Pharc y Blawd, ar fferm Cross, Clunderwen, sylweddoliad ‘sydyn a byw fod dynion yn anad dim yn frodyr i’w gilydd’, a gadarnhaodd argyhoeddiadau heddychol ei rieni; yn 1916 clywodd ei dad yn darllen cerdd T. E. Nicholas ‘Gweriniaeth a Rhyfel’; roedd ei ewythr William ‘Gwilamus’ Williams yn fardd ac yn arloeswr y wers rydd yn Gymraeg; Ysgol Sir Arberth a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1923, gan olygu The Dragon yn 1926–7; athro yn ei sir enedigol; daeth ‘Cofio’, a gyhoeddwyd yn Y Ford Gron yn y 1930au cynnar ac a gynhwysodd T. H. Parry-Williams mewn blodeugerdd yn 1935, yn un o’i gerddi mwyaf poblogaidd; Cerddi’r Plant (1936) gyda’i gyfaill E. Llwyd Williams; defnyddiodd ‘Y Tŵr a’r Graig’ (1938), a ysgrifennwyd yn erbyn y symud at orfodaeth filwrol, ddelweddau o dir Penfro i gynrychioli’r wladwriaeth filitaraidd a’r werin na ddiffoddwyd ei hannibyniaeth barn gan y wladwriaeth; cerddi 1939 ymlaen, ‘Daw’r Wennol yn ôl i’w nyth’, ‘Ar Weun Cas’ Mael’, ‘Gŵyl Ddewi’; ‘Preseli’, coron ei waith 1939–46, a ysgrifennwyd i gefnogi’r ymgyrch yn erbyn cynllun y Swyddfa Ryfel am dir hyfforddi milwrol ar y Preselau, sy’n cloi ag un o’i linellau enwocaf, ‘Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw’, ac sy’n defnyddio’r ymadroddion ‘annibyniaeth barn’ a ‘bro brawdoliaeth’; priododd Linda Llewellyn yng Nghapel Blaenconin 14 Ebrill 1941; gwrthwynebydd cydwybodol, a esgusodwyd gan y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn Chwefror 1942 ar yr amod ei fod yn parhau i ddysgu; dysgodd yn Ysgol Sir Botwnnog yn Llŷn o 1 Mawrth 1942; bu farw Linda o’r diciâu 1 Mehefin 1943; wedyn bu’n dysgu yn Kimbolton a Lyneham, yna o 1950 yn Sir Benfro, mewn ysgolion a dosbarthiadau allanol; cerddi dwys o dosturi fel ‘Almaenes’ a ‘Geneth Ifanc’; cyfrifir ‘Mewn Dau Gae’, a ysgrifennwyd ar gyfer Dail Pren (1956), yn gwbl briodol yn binacl ei farddoniaeth, gan gofio’r weledigaeth rhwng dau gae ryw ddeugain mlynedd ynghynt; protestiodd yn erbyn polisi’r llywodraeth adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny, gan wrthod talu treth incwm, a chymerwyd ei eiddo gan feilïaid a charcharwyd ef yn 1960 a 1961; erbyn y 1950au roedd ei gartref ysbrydol gyda Chymdeithas y Cyfeillion; ymunodd â Phlaid Cymru, yn rhannol drwy D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959; Dail Pren oedd ei unig gyfrol o gerddi i oedolion; bu farw yn Ysbyty St Thomas, Hwlffordd, 20 Mai 1971; ers ei farw ni chafodd yr un bardd Cymraeg arall gymaint o sylw, a chaiff beirniaid yn ei waith rai o gerddi mwyaf gwerthfawr yr ugeinfed ganrif.
Pobl heddwch oedd ei rieni, a thyfodd yntau yn yr un ffydd. Yn 1921 fe’i bedyddiwyd yng Nghapel y Bedyddwyr Blaenconin.FfynonellauWilliams, Waldo Goronwy (1904 – 1971), poet and pacifist ↗Robert Rhys, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Hwlffordd 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams ac Angharad Jones; roedd ei dad yn brifathro Ysgol Prendergast a Saesneg oedd iaith y cartref; yn 1911 daeth ei dad yn brifathro Ysgol Mynachlog-ddu, mewn cymuned Gymraeg yng nghysgod y Preselau, symudiad o bwys mawr i Waldo, a ddywedodd iddo ddysgu Cymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel y cofnodir yn ei gerdd gynnar ‘Yr Iaith a Garaf’; symudodd y teulu i Glunderwen yn 1915; yn ystod y Rhyfel Mawr cafodd Waldo weledigaeth yn y bwlch rhwng dau gae, Weun Parc y Blawd a Pharc y Blawd, ar fferm Cross, Clunderwen, sylweddoliad ‘sydyn a byw fod dynion yn anad dim yn frodyr i’w gilydd’, a gadarnhaodd argyhoeddiadau heddychol ei rieni; yn 1916 clywodd ei dad yn darllen cerdd T. E. Nicholas ‘Gweriniaeth a Rhyfel’; roedd ei ewythr William ‘Gwilamus’ Williams yn fardd ac yn arloeswr y wers rydd yn Gymraeg; Ysgol Sir Arberth a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1923, gan olygu The Dragon yn 1926–7; athro yn ei sir enedigol; daeth ‘Cofio’, a gyhoeddwyd yn Y Ford Gron yn y 1930au cynnar ac a gynhwysodd T. H. Parry-Williams mewn blodeugerdd yn 1935, yn un o’i gerddi mwyaf poblogaidd; Cerddi’r Plant (1936) gyda’i gyfaill E. Llwyd Williams; defnyddiodd ‘Y Tŵr a’r Graig’ (1938), a ysgrifennwyd yn erbyn y symud at orfodaeth filwrol, ddelweddau o dir Penfro i gynrychioli’r wladwriaeth filitaraidd a’r werin na ddiffoddwyd ei hannibyniaeth barn gan y wladwriaeth; cerddi 1939 ymlaen, ‘Daw’r Wennol yn ôl i’w nyth’, ‘Ar Weun Cas’ Mael’, ‘Gŵyl Ddewi’; ‘Preseli’, coron ei waith 1939–46, a ysgrifennwyd i gefnogi’r ymgyrch yn erbyn cynllun y Swyddfa Ryfel am dir hyfforddi milwrol ar y Preselau, sy’n cloi ag un o’i linellau enwocaf, ‘Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw’, ac sy’n defnyddio’r ymadroddion ‘annibyniaeth barn’ a ‘bro brawdoliaeth’; priododd Linda Llewellyn yng Nghapel Blaenconin 14 Ebrill 1941; gwrthwynebydd cydwybodol, a esgusodwyd gan y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn Chwefror 1942 ar yr amod ei fod yn parhau i ddysgu; dysgodd yn Ysgol Sir Botwnnog yn Llŷn o 1 Mawrth 1942; bu farw Linda o’r diciâu 1 Mehefin 1943; wedyn bu’n dysgu yn Kimbolton a Lyneham, yna o 1950 yn Sir Benfro, mewn ysgolion a dosbarthiadau allanol; cerddi dwys o dosturi fel ‘Almaenes’ a ‘Geneth Ifanc’; cyfrifir ‘Mewn Dau Gae’, a ysgrifennwyd ar gyfer Dail Pren (1956), yn gwbl briodol yn binacl ei farddoniaeth, gan gofio’r weledigaeth rhwng dau gae ryw ddeugain mlynedd ynghynt; protestiodd yn erbyn polisi’r llywodraeth adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny, gan wrthod talu treth incwm, a chymerwyd ei eiddo gan feilïaid a charcharwyd ef yn 1960 a 1961; erbyn y 1950au roedd ei gartref ysbrydol gyda Chymdeithas y Cyfeillion; ymunodd â Phlaid Cymru, yn rhannol drwy D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959; Dail Pren oedd ei unig gyfrol o gerddi i oedolion; bu farw yn Ysbyty St Thomas, Hwlffordd, 20 Mai 1971; ers ei farw ni chafodd yr un bardd Cymraeg arall gymaint o sylw, a chaiff beirniaid yn ei waith rai o gerddi mwyaf gwerthfawr yr ugeinfed ganrif.Waldo Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Waldo Goronwy Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), un o feirdd Cymraeg blaenaf yr 20g, a heddychwr Cristnogol, ymgyrchydd yn erbyn rhyfel a chenedlaetholwr Cymreig nodedig; bedyddiwyd yng Nghapel y Bedyddwyr Blaenconin yn 1921; graddiodd yn Saesneg yn Aberystwyth yn 1926; bu’n dysgu mewn ysgolion yn Sir Benfro, gweddill Cymru a Lloegr, a dosbarthiadau nos allanol i Aberystwyth; cyfaill a chefnogwr yr arloeswr Llafur heddychol Willie Jenkins, Hoplas; ysgrifennwyd ei gerdd enwog ‘Cofio’ yn 1931 ar ymweliad â Hoplas, Rhoscrowther; priododd Linda Llewellyn yn 1941 a galwodd eu dwy flynedd gyda’i gilydd yn ‘fy mlynyddoedd mawr’; yn y 1950au ymunodd â’r Crynwyr yn Aberdaugleddau; disgrifiwyd Dail Pren (1956), a gyhoeddwyd gan Wasg Gomer, fel gwaith mwyaf nodedig barddoniaeth Gymraeg a gyhoeddwyd er 1945; yn niwedd y 1960au dysgai Gymraeg i blant yn Ysgol Gatholig yr Enw Sanctaidd, Abergwaun, a chofir amdano fel athro angerddol a brwd a ddefnyddiai siapiau pren o anifeiliaid fferm gyda’u henwau Cymraeg wedi’u peintio arnynt; claddwyd ym Mlaenconin, Llandysilio, gyda’i rieni a Linda; cofeb yn Rhos-fach ger cartref ei blentyndod ym Mynachlog-ddu; enwyd Ysgol Gynradd Waldo Williams yn Hwlffordd er anrhydedd iddo yn 2019; enwir ystafell Waldo Williams yn Friends House, Llundain, ar ei ôl.Waldo Williams ↗Wicipedia CymraegWaldo Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), heddychwr, crynwr, cenedlaetholwr, sosialydd ac un o feirdd Cymraeg mwyaf yr 20g; un o’i gerddi enwocaf yw ‘Mewn Dau Gae’; roedd ei dad J. Edwal Williams, prifathro ysgol gynradd, yn Gymro Cymraeg, a Saesneg oedd iaith ei fam Angharad Jones; roedd yn saith oed yn dysgu Cymraeg pan symudodd y teulu i Fynachlog-ddu yng ngogledd Sir Benfro, 1911–1915; yn ei gywydd coffa byr i Linda dywed iddi wneud ei awen fel ‘aderyn bach uwch drain byd’; dysgodd Wyddeleg yn rhugl a threuliodd lawer o amser yn Iwerddon gyda’i gyfaill Pádraig Ó Fiannachta; gwrthwynebydd cydwybodol yn yr Ail Ryfel Byd, a ryddhawyd yn dilyn ei ddatganiad gerbron tribiwnlys yng Nghaerfyrddin, 12 Chwefror 1942; teimlai mor gryf yn erbyn Rhyfel Corea nes iddo wrthod talu’r dreth incwm, a’i garcharu am hynny ddechrau’r 1960au; roedd yn ymwybodol iawn o eiriau Gandhi wrth Tagore, ‘rhowch i ni weithredoedd nid geiriau’.
O Ysgol Sir Arberth aeth i Aberystwyth yn 1923, golygodd gylchgrawn y myfyrwyr a graddio yn Saesneg yn 1926. Daeth yn athro, mewn ysgolion ledled Sir Benfro, Cymru a Lloegr, ac mewn dosbarthiadau nos i’r brifysgol.FfynonellauWilliams, Waldo Goronwy (1904 – 1971), poet and pacifist ↗Robert Rhys, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Hwlffordd 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams ac Angharad Jones; roedd ei dad yn brifathro Ysgol Prendergast a Saesneg oedd iaith y cartref; yn 1911 daeth ei dad yn brifathro Ysgol Mynachlog-ddu, mewn cymuned Gymraeg yng nghysgod y Preselau, symudiad o bwys mawr i Waldo, a ddywedodd iddo ddysgu Cymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel y cofnodir yn ei gerdd gynnar ‘Yr Iaith a Garaf’; symudodd y teulu i Glunderwen yn 1915; yn ystod y Rhyfel Mawr cafodd Waldo weledigaeth yn y bwlch rhwng dau gae, Weun Parc y Blawd a Pharc y Blawd, ar fferm Cross, Clunderwen, sylweddoliad ‘sydyn a byw fod dynion yn anad dim yn frodyr i’w gilydd’, a gadarnhaodd argyhoeddiadau heddychol ei rieni; yn 1916 clywodd ei dad yn darllen cerdd T. E. Nicholas ‘Gweriniaeth a Rhyfel’; roedd ei ewythr William ‘Gwilamus’ Williams yn fardd ac yn arloeswr y wers rydd yn Gymraeg; Ysgol Sir Arberth a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1923, gan olygu The Dragon yn 1926–7; athro yn ei sir enedigol; daeth ‘Cofio’, a gyhoeddwyd yn Y Ford Gron yn y 1930au cynnar ac a gynhwysodd T. H. Parry-Williams mewn blodeugerdd yn 1935, yn un o’i gerddi mwyaf poblogaidd; Cerddi’r Plant (1936) gyda’i gyfaill E. Llwyd Williams; defnyddiodd ‘Y Tŵr a’r Graig’ (1938), a ysgrifennwyd yn erbyn y symud at orfodaeth filwrol, ddelweddau o dir Penfro i gynrychioli’r wladwriaeth filitaraidd a’r werin na ddiffoddwyd ei hannibyniaeth barn gan y wladwriaeth; cerddi 1939 ymlaen, ‘Daw’r Wennol yn ôl i’w nyth’, ‘Ar Weun Cas’ Mael’, ‘Gŵyl Ddewi’; ‘Preseli’, coron ei waith 1939–46, a ysgrifennwyd i gefnogi’r ymgyrch yn erbyn cynllun y Swyddfa Ryfel am dir hyfforddi milwrol ar y Preselau, sy’n cloi ag un o’i linellau enwocaf, ‘Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw’, ac sy’n defnyddio’r ymadroddion ‘annibyniaeth barn’ a ‘bro brawdoliaeth’; priododd Linda Llewellyn yng Nghapel Blaenconin 14 Ebrill 1941; gwrthwynebydd cydwybodol, a esgusodwyd gan y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn Chwefror 1942 ar yr amod ei fod yn parhau i ddysgu; dysgodd yn Ysgol Sir Botwnnog yn Llŷn o 1 Mawrth 1942; bu farw Linda o’r diciâu 1 Mehefin 1943; wedyn bu’n dysgu yn Kimbolton a Lyneham, yna o 1950 yn Sir Benfro, mewn ysgolion a dosbarthiadau allanol; cerddi dwys o dosturi fel ‘Almaenes’ a ‘Geneth Ifanc’; cyfrifir ‘Mewn Dau Gae’, a ysgrifennwyd ar gyfer Dail Pren (1956), yn gwbl briodol yn binacl ei farddoniaeth, gan gofio’r weledigaeth rhwng dau gae ryw ddeugain mlynedd ynghynt; protestiodd yn erbyn polisi’r llywodraeth adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny, gan wrthod talu treth incwm, a chymerwyd ei eiddo gan feilïaid a charcharwyd ef yn 1960 a 1961; erbyn y 1950au roedd ei gartref ysbrydol gyda Chymdeithas y Cyfeillion; ymunodd â Phlaid Cymru, yn rhannol drwy D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959; Dail Pren oedd ei unig gyfrol o gerddi i oedolion; bu farw yn Ysbyty St Thomas, Hwlffordd, 20 Mai 1971; ers ei farw ni chafodd yr un bardd Cymraeg arall gymaint o sylw, a chaiff beirniaid yn ei waith rai o gerddi mwyaf gwerthfawr yr ugeinfed ganrif.Waldo Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Waldo Goronwy Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), un o feirdd Cymraeg blaenaf yr 20g, a heddychwr Cristnogol, ymgyrchydd yn erbyn rhyfel a chenedlaetholwr Cymreig nodedig; bedyddiwyd yng Nghapel y Bedyddwyr Blaenconin yn 1921; graddiodd yn Saesneg yn Aberystwyth yn 1926; bu’n dysgu mewn ysgolion yn Sir Benfro, gweddill Cymru a Lloegr, a dosbarthiadau nos allanol i Aberystwyth; cyfaill a chefnogwr yr arloeswr Llafur heddychol Willie Jenkins, Hoplas; ysgrifennwyd ei gerdd enwog ‘Cofio’ yn 1931 ar ymweliad â Hoplas, Rhoscrowther; priododd Linda Llewellyn yn 1941 a galwodd eu dwy flynedd gyda’i gilydd yn ‘fy mlynyddoedd mawr’; yn y 1950au ymunodd â’r Crynwyr yn Aberdaugleddau; disgrifiwyd Dail Pren (1956), a gyhoeddwyd gan Wasg Gomer, fel gwaith mwyaf nodedig barddoniaeth Gymraeg a gyhoeddwyd er 1945; yn niwedd y 1960au dysgai Gymraeg i blant yn Ysgol Gatholig yr Enw Sanctaidd, Abergwaun, a chofir amdano fel athro angerddol a brwd a ddefnyddiai siapiau pren o anifeiliaid fferm gyda’u henwau Cymraeg wedi’u peintio arnynt; claddwyd ym Mlaenconin, Llandysilio, gyda’i rieni a Linda; cofeb yn Rhos-fach ger cartref ei blentyndod ym Mynachlog-ddu; enwyd Ysgol Gynradd Waldo Williams yn Hwlffordd er anrhydedd iddo yn 2019; enwir ystafell Waldo Williams yn Friends House, Llundain, ar ei ôl.
Yn 1931, ar ymweliad â’i gyfaill Willie Jenkins yn Hoplas, ger Penfro, ysgrifennodd Cofio. Daeth yn un o’r anwylaf o’i holl gerddi.FfynonellauWaldo Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Waldo Goronwy Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), un o feirdd Cymraeg blaenaf yr 20g, a heddychwr Cristnogol, ymgyrchydd yn erbyn rhyfel a chenedlaetholwr Cymreig nodedig; bedyddiwyd yng Nghapel y Bedyddwyr Blaenconin yn 1921; graddiodd yn Saesneg yn Aberystwyth yn 1926; bu’n dysgu mewn ysgolion yn Sir Benfro, gweddill Cymru a Lloegr, a dosbarthiadau nos allanol i Aberystwyth; cyfaill a chefnogwr yr arloeswr Llafur heddychol Willie Jenkins, Hoplas; ysgrifennwyd ei gerdd enwog ‘Cofio’ yn 1931 ar ymweliad â Hoplas, Rhoscrowther; priododd Linda Llewellyn yn 1941 a galwodd eu dwy flynedd gyda’i gilydd yn ‘fy mlynyddoedd mawr’; yn y 1950au ymunodd â’r Crynwyr yn Aberdaugleddau; disgrifiwyd Dail Pren (1956), a gyhoeddwyd gan Wasg Gomer, fel gwaith mwyaf nodedig barddoniaeth Gymraeg a gyhoeddwyd er 1945; yn niwedd y 1960au dysgai Gymraeg i blant yn Ysgol Gatholig yr Enw Sanctaidd, Abergwaun, a chofir amdano fel athro angerddol a brwd a ddefnyddiai siapiau pren o anifeiliaid fferm gyda’u henwau Cymraeg wedi’u peintio arnynt; claddwyd ym Mlaenconin, Llandysilio, gyda’i rieni a Linda; cofeb yn Rhos-fach ger cartref ei blentyndod ym Mynachlog-ddu; enwyd Ysgol Gynradd Waldo Williams yn Hwlffordd er anrhydedd iddo yn 2019; enwir ystafell Waldo Williams yn Friends House, Llundain, ar ei ôl.Williams, Waldo Goronwy (1904 – 1971), poet and pacifist ↗Robert Rhys, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Hwlffordd 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams ac Angharad Jones; roedd ei dad yn brifathro Ysgol Prendergast a Saesneg oedd iaith y cartref; yn 1911 daeth ei dad yn brifathro Ysgol Mynachlog-ddu, mewn cymuned Gymraeg yng nghysgod y Preselau, symudiad o bwys mawr i Waldo, a ddywedodd iddo ddysgu Cymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel y cofnodir yn ei gerdd gynnar ‘Yr Iaith a Garaf’; symudodd y teulu i Glunderwen yn 1915; yn ystod y Rhyfel Mawr cafodd Waldo weledigaeth yn y bwlch rhwng dau gae, Weun Parc y Blawd a Pharc y Blawd, ar fferm Cross, Clunderwen, sylweddoliad ‘sydyn a byw fod dynion yn anad dim yn frodyr i’w gilydd’, a gadarnhaodd argyhoeddiadau heddychol ei rieni; yn 1916 clywodd ei dad yn darllen cerdd T. E. Nicholas ‘Gweriniaeth a Rhyfel’; roedd ei ewythr William ‘Gwilamus’ Williams yn fardd ac yn arloeswr y wers rydd yn Gymraeg; Ysgol Sir Arberth a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1923, gan olygu The Dragon yn 1926–7; athro yn ei sir enedigol; daeth ‘Cofio’, a gyhoeddwyd yn Y Ford Gron yn y 1930au cynnar ac a gynhwysodd T. H. Parry-Williams mewn blodeugerdd yn 1935, yn un o’i gerddi mwyaf poblogaidd; Cerddi’r Plant (1936) gyda’i gyfaill E. Llwyd Williams; defnyddiodd ‘Y Tŵr a’r Graig’ (1938), a ysgrifennwyd yn erbyn y symud at orfodaeth filwrol, ddelweddau o dir Penfro i gynrychioli’r wladwriaeth filitaraidd a’r werin na ddiffoddwyd ei hannibyniaeth barn gan y wladwriaeth; cerddi 1939 ymlaen, ‘Daw’r Wennol yn ôl i’w nyth’, ‘Ar Weun Cas’ Mael’, ‘Gŵyl Ddewi’; ‘Preseli’, coron ei waith 1939–46, a ysgrifennwyd i gefnogi’r ymgyrch yn erbyn cynllun y Swyddfa Ryfel am dir hyfforddi milwrol ar y Preselau, sy’n cloi ag un o’i linellau enwocaf, ‘Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw’, ac sy’n defnyddio’r ymadroddion ‘annibyniaeth barn’ a ‘bro brawdoliaeth’; priododd Linda Llewellyn yng Nghapel Blaenconin 14 Ebrill 1941; gwrthwynebydd cydwybodol, a esgusodwyd gan y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn Chwefror 1942 ar yr amod ei fod yn parhau i ddysgu; dysgodd yn Ysgol Sir Botwnnog yn Llŷn o 1 Mawrth 1942; bu farw Linda o’r diciâu 1 Mehefin 1943; wedyn bu’n dysgu yn Kimbolton a Lyneham, yna o 1950 yn Sir Benfro, mewn ysgolion a dosbarthiadau allanol; cerddi dwys o dosturi fel ‘Almaenes’ a ‘Geneth Ifanc’; cyfrifir ‘Mewn Dau Gae’, a ysgrifennwyd ar gyfer Dail Pren (1956), yn gwbl briodol yn binacl ei farddoniaeth, gan gofio’r weledigaeth rhwng dau gae ryw ddeugain mlynedd ynghynt; protestiodd yn erbyn polisi’r llywodraeth adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny, gan wrthod talu treth incwm, a chymerwyd ei eiddo gan feilïaid a charcharwyd ef yn 1960 a 1961; erbyn y 1950au roedd ei gartref ysbrydol gyda Chymdeithas y Cyfeillion; ymunodd â Phlaid Cymru, yn rhannol drwy D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959; Dail Pren oedd ei unig gyfrol o gerddi i oedolion; bu farw yn Ysbyty St Thomas, Hwlffordd, 20 Mai 1971; ers ei farw ni chafodd yr un bardd Cymraeg arall gymaint o sylw, a chaiff beirniaid yn ei waith rai o gerddi mwyaf gwerthfawr yr ugeinfed ganrif.
Wrth i Brydain symud at orfodaeth filwrol, ysgrifennodd Y Tŵr a’r Graig yn 1938, gan ddefnyddio tir Penfro i osod grym y wladwriaeth ryfel yn erbyn y werin a’i hannibyniaeth barn. Daeth blynyddoedd y rhyfel â rhai o’i gerddi gorau.FfynhonnellWilliams, Waldo Goronwy (1904 – 1971), poet and pacifist ↗Robert Rhys, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Hwlffordd 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams ac Angharad Jones; roedd ei dad yn brifathro Ysgol Prendergast a Saesneg oedd iaith y cartref; yn 1911 daeth ei dad yn brifathro Ysgol Mynachlog-ddu, mewn cymuned Gymraeg yng nghysgod y Preselau, symudiad o bwys mawr i Waldo, a ddywedodd iddo ddysgu Cymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel y cofnodir yn ei gerdd gynnar ‘Yr Iaith a Garaf’; symudodd y teulu i Glunderwen yn 1915; yn ystod y Rhyfel Mawr cafodd Waldo weledigaeth yn y bwlch rhwng dau gae, Weun Parc y Blawd a Pharc y Blawd, ar fferm Cross, Clunderwen, sylweddoliad ‘sydyn a byw fod dynion yn anad dim yn frodyr i’w gilydd’, a gadarnhaodd argyhoeddiadau heddychol ei rieni; yn 1916 clywodd ei dad yn darllen cerdd T. E. Nicholas ‘Gweriniaeth a Rhyfel’; roedd ei ewythr William ‘Gwilamus’ Williams yn fardd ac yn arloeswr y wers rydd yn Gymraeg; Ysgol Sir Arberth a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1923, gan olygu The Dragon yn 1926–7; athro yn ei sir enedigol; daeth ‘Cofio’, a gyhoeddwyd yn Y Ford Gron yn y 1930au cynnar ac a gynhwysodd T. H. Parry-Williams mewn blodeugerdd yn 1935, yn un o’i gerddi mwyaf poblogaidd; Cerddi’r Plant (1936) gyda’i gyfaill E. Llwyd Williams; defnyddiodd ‘Y Tŵr a’r Graig’ (1938), a ysgrifennwyd yn erbyn y symud at orfodaeth filwrol, ddelweddau o dir Penfro i gynrychioli’r wladwriaeth filitaraidd a’r werin na ddiffoddwyd ei hannibyniaeth barn gan y wladwriaeth; cerddi 1939 ymlaen, ‘Daw’r Wennol yn ôl i’w nyth’, ‘Ar Weun Cas’ Mael’, ‘Gŵyl Ddewi’; ‘Preseli’, coron ei waith 1939–46, a ysgrifennwyd i gefnogi’r ymgyrch yn erbyn cynllun y Swyddfa Ryfel am dir hyfforddi milwrol ar y Preselau, sy’n cloi ag un o’i linellau enwocaf, ‘Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw’, ac sy’n defnyddio’r ymadroddion ‘annibyniaeth barn’ a ‘bro brawdoliaeth’; priododd Linda Llewellyn yng Nghapel Blaenconin 14 Ebrill 1941; gwrthwynebydd cydwybodol, a esgusodwyd gan y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn Chwefror 1942 ar yr amod ei fod yn parhau i ddysgu; dysgodd yn Ysgol Sir Botwnnog yn Llŷn o 1 Mawrth 1942; bu farw Linda o’r diciâu 1 Mehefin 1943; wedyn bu’n dysgu yn Kimbolton a Lyneham, yna o 1950 yn Sir Benfro, mewn ysgolion a dosbarthiadau allanol; cerddi dwys o dosturi fel ‘Almaenes’ a ‘Geneth Ifanc’; cyfrifir ‘Mewn Dau Gae’, a ysgrifennwyd ar gyfer Dail Pren (1956), yn gwbl briodol yn binacl ei farddoniaeth, gan gofio’r weledigaeth rhwng dau gae ryw ddeugain mlynedd ynghynt; protestiodd yn erbyn polisi’r llywodraeth adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny, gan wrthod talu treth incwm, a chymerwyd ei eiddo gan feilïaid a charcharwyd ef yn 1960 a 1961; erbyn y 1950au roedd ei gartref ysbrydol gyda Chymdeithas y Cyfeillion; ymunodd â Phlaid Cymru, yn rhannol drwy D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959; Dail Pren oedd ei unig gyfrol o gerddi i oedolion; bu farw yn Ysbyty St Thomas, Hwlffordd, 20 Mai 1971; ers ei farw ni chafodd yr un bardd Cymraeg arall gymaint o sylw, a chaiff beirniaid yn ei waith rai o gerddi mwyaf gwerthfawr yr ugeinfed ganrif.
Pan gynlluniodd y Swyddfa Ryfel droi’r Preselau yn dir hyfforddi milwrol, ymladdodd pobl Sir Benfro yn erbyn y cynllun, ac ysgrifennodd Waldo Preseli i’w cefnogi. Mae’n sôn am ‘fro brawdoliaeth’, ac mae’n cloi ag un o’i linellau enwocaf:FfynhonnellWilliams, Waldo Goronwy (1904 – 1971), poet and pacifist ↗Robert Rhys, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Hwlffordd 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams ac Angharad Jones; roedd ei dad yn brifathro Ysgol Prendergast a Saesneg oedd iaith y cartref; yn 1911 daeth ei dad yn brifathro Ysgol Mynachlog-ddu, mewn cymuned Gymraeg yng nghysgod y Preselau, symudiad o bwys mawr i Waldo, a ddywedodd iddo ddysgu Cymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel y cofnodir yn ei gerdd gynnar ‘Yr Iaith a Garaf’; symudodd y teulu i Glunderwen yn 1915; yn ystod y Rhyfel Mawr cafodd Waldo weledigaeth yn y bwlch rhwng dau gae, Weun Parc y Blawd a Pharc y Blawd, ar fferm Cross, Clunderwen, sylweddoliad ‘sydyn a byw fod dynion yn anad dim yn frodyr i’w gilydd’, a gadarnhaodd argyhoeddiadau heddychol ei rieni; yn 1916 clywodd ei dad yn darllen cerdd T. E. Nicholas ‘Gweriniaeth a Rhyfel’; roedd ei ewythr William ‘Gwilamus’ Williams yn fardd ac yn arloeswr y wers rydd yn Gymraeg; Ysgol Sir Arberth a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1923, gan olygu The Dragon yn 1926–7; athro yn ei sir enedigol; daeth ‘Cofio’, a gyhoeddwyd yn Y Ford Gron yn y 1930au cynnar ac a gynhwysodd T. H. Parry-Williams mewn blodeugerdd yn 1935, yn un o’i gerddi mwyaf poblogaidd; Cerddi’r Plant (1936) gyda’i gyfaill E. Llwyd Williams; defnyddiodd ‘Y Tŵr a’r Graig’ (1938), a ysgrifennwyd yn erbyn y symud at orfodaeth filwrol, ddelweddau o dir Penfro i gynrychioli’r wladwriaeth filitaraidd a’r werin na ddiffoddwyd ei hannibyniaeth barn gan y wladwriaeth; cerddi 1939 ymlaen, ‘Daw’r Wennol yn ôl i’w nyth’, ‘Ar Weun Cas’ Mael’, ‘Gŵyl Ddewi’; ‘Preseli’, coron ei waith 1939–46, a ysgrifennwyd i gefnogi’r ymgyrch yn erbyn cynllun y Swyddfa Ryfel am dir hyfforddi milwrol ar y Preselau, sy’n cloi ag un o’i linellau enwocaf, ‘Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw’, ac sy’n defnyddio’r ymadroddion ‘annibyniaeth barn’ a ‘bro brawdoliaeth’; priododd Linda Llewellyn yng Nghapel Blaenconin 14 Ebrill 1941; gwrthwynebydd cydwybodol, a esgusodwyd gan y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn Chwefror 1942 ar yr amod ei fod yn parhau i ddysgu; dysgodd yn Ysgol Sir Botwnnog yn Llŷn o 1 Mawrth 1942; bu farw Linda o’r diciâu 1 Mehefin 1943; wedyn bu’n dysgu yn Kimbolton a Lyneham, yna o 1950 yn Sir Benfro, mewn ysgolion a dosbarthiadau allanol; cerddi dwys o dosturi fel ‘Almaenes’ a ‘Geneth Ifanc’; cyfrifir ‘Mewn Dau Gae’, a ysgrifennwyd ar gyfer Dail Pren (1956), yn gwbl briodol yn binacl ei farddoniaeth, gan gofio’r weledigaeth rhwng dau gae ryw ddeugain mlynedd ynghynt; protestiodd yn erbyn polisi’r llywodraeth adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny, gan wrthod talu treth incwm, a chymerwyd ei eiddo gan feilïaid a charcharwyd ef yn 1960 a 1961; erbyn y 1950au roedd ei gartref ysbrydol gyda Chymdeithas y Cyfeillion; ymunodd â Phlaid Cymru, yn rhannol drwy D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959; Dail Pren oedd ei unig gyfrol o gerddi i oedolion; bu farw yn Ysbyty St Thomas, Hwlffordd, 20 Mai 1971; ers ei farw ni chafodd yr un bardd Cymraeg arall gymaint o sylw, a chaiff beirniaid yn ei waith rai o gerddi mwyaf gwerthfawr yr ugeinfed ganrif.
Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw
Waldo Williams, Preseli
Ar 14 Ebrill 1941 priododd Linda Llewellyn ym Mlaenconin. Safodd yn wrthwynebydd cydwybodol, a chaniataodd y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn 1942 iddo barhau i ddysgu, ym Motwnnog yn Llŷn. Bu farw Linda o’r diciâu ar 1 Mehefin 1943. Ni phriododd eto, a galwodd eu dwy flynedd gyda’i gilydd yn ‘fy mlynyddoedd mawr’.FfynonellauWilliams, Waldo Goronwy (1904 – 1971), poet and pacifist ↗Robert Rhys, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Hwlffordd 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams ac Angharad Jones; roedd ei dad yn brifathro Ysgol Prendergast a Saesneg oedd iaith y cartref; yn 1911 daeth ei dad yn brifathro Ysgol Mynachlog-ddu, mewn cymuned Gymraeg yng nghysgod y Preselau, symudiad o bwys mawr i Waldo, a ddywedodd iddo ddysgu Cymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel y cofnodir yn ei gerdd gynnar ‘Yr Iaith a Garaf’; symudodd y teulu i Glunderwen yn 1915; yn ystod y Rhyfel Mawr cafodd Waldo weledigaeth yn y bwlch rhwng dau gae, Weun Parc y Blawd a Pharc y Blawd, ar fferm Cross, Clunderwen, sylweddoliad ‘sydyn a byw fod dynion yn anad dim yn frodyr i’w gilydd’, a gadarnhaodd argyhoeddiadau heddychol ei rieni; yn 1916 clywodd ei dad yn darllen cerdd T. E. Nicholas ‘Gweriniaeth a Rhyfel’; roedd ei ewythr William ‘Gwilamus’ Williams yn fardd ac yn arloeswr y wers rydd yn Gymraeg; Ysgol Sir Arberth a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1923, gan olygu The Dragon yn 1926–7; athro yn ei sir enedigol; daeth ‘Cofio’, a gyhoeddwyd yn Y Ford Gron yn y 1930au cynnar ac a gynhwysodd T. H. Parry-Williams mewn blodeugerdd yn 1935, yn un o’i gerddi mwyaf poblogaidd; Cerddi’r Plant (1936) gyda’i gyfaill E. Llwyd Williams; defnyddiodd ‘Y Tŵr a’r Graig’ (1938), a ysgrifennwyd yn erbyn y symud at orfodaeth filwrol, ddelweddau o dir Penfro i gynrychioli’r wladwriaeth filitaraidd a’r werin na ddiffoddwyd ei hannibyniaeth barn gan y wladwriaeth; cerddi 1939 ymlaen, ‘Daw’r Wennol yn ôl i’w nyth’, ‘Ar Weun Cas’ Mael’, ‘Gŵyl Ddewi’; ‘Preseli’, coron ei waith 1939–46, a ysgrifennwyd i gefnogi’r ymgyrch yn erbyn cynllun y Swyddfa Ryfel am dir hyfforddi milwrol ar y Preselau, sy’n cloi ag un o’i linellau enwocaf, ‘Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw’, ac sy’n defnyddio’r ymadroddion ‘annibyniaeth barn’ a ‘bro brawdoliaeth’; priododd Linda Llewellyn yng Nghapel Blaenconin 14 Ebrill 1941; gwrthwynebydd cydwybodol, a esgusodwyd gan y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn Chwefror 1942 ar yr amod ei fod yn parhau i ddysgu; dysgodd yn Ysgol Sir Botwnnog yn Llŷn o 1 Mawrth 1942; bu farw Linda o’r diciâu 1 Mehefin 1943; wedyn bu’n dysgu yn Kimbolton a Lyneham, yna o 1950 yn Sir Benfro, mewn ysgolion a dosbarthiadau allanol; cerddi dwys o dosturi fel ‘Almaenes’ a ‘Geneth Ifanc’; cyfrifir ‘Mewn Dau Gae’, a ysgrifennwyd ar gyfer Dail Pren (1956), yn gwbl briodol yn binacl ei farddoniaeth, gan gofio’r weledigaeth rhwng dau gae ryw ddeugain mlynedd ynghynt; protestiodd yn erbyn polisi’r llywodraeth adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny, gan wrthod talu treth incwm, a chymerwyd ei eiddo gan feilïaid a charcharwyd ef yn 1960 a 1961; erbyn y 1950au roedd ei gartref ysbrydol gyda Chymdeithas y Cyfeillion; ymunodd â Phlaid Cymru, yn rhannol drwy D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959; Dail Pren oedd ei unig gyfrol o gerddi i oedolion; bu farw yn Ysbyty St Thomas, Hwlffordd, 20 Mai 1971; ers ei farw ni chafodd yr un bardd Cymraeg arall gymaint o sylw, a chaiff beirniaid yn ei waith rai o gerddi mwyaf gwerthfawr yr ugeinfed ganrif.Waldo Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Waldo Goronwy Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), un o feirdd Cymraeg blaenaf yr 20g, a heddychwr Cristnogol, ymgyrchydd yn erbyn rhyfel a chenedlaetholwr Cymreig nodedig; bedyddiwyd yng Nghapel y Bedyddwyr Blaenconin yn 1921; graddiodd yn Saesneg yn Aberystwyth yn 1926; bu’n dysgu mewn ysgolion yn Sir Benfro, gweddill Cymru a Lloegr, a dosbarthiadau nos allanol i Aberystwyth; cyfaill a chefnogwr yr arloeswr Llafur heddychol Willie Jenkins, Hoplas; ysgrifennwyd ei gerdd enwog ‘Cofio’ yn 1931 ar ymweliad â Hoplas, Rhoscrowther; priododd Linda Llewellyn yn 1941 a galwodd eu dwy flynedd gyda’i gilydd yn ‘fy mlynyddoedd mawr’; yn y 1950au ymunodd â’r Crynwyr yn Aberdaugleddau; disgrifiwyd Dail Pren (1956), a gyhoeddwyd gan Wasg Gomer, fel gwaith mwyaf nodedig barddoniaeth Gymraeg a gyhoeddwyd er 1945; yn niwedd y 1960au dysgai Gymraeg i blant yn Ysgol Gatholig yr Enw Sanctaidd, Abergwaun, a chofir amdano fel athro angerddol a brwd a ddefnyddiai siapiau pren o anifeiliaid fferm gyda’u henwau Cymraeg wedi’u peintio arnynt; claddwyd ym Mlaenconin, Llandysilio, gyda’i rieni a Linda; cofeb yn Rhos-fach ger cartref ei blentyndod ym Mynachlog-ddu; enwyd Ysgol Gynradd Waldo Williams yn Hwlffordd er anrhydedd iddo yn 2019; enwir ystafell Waldo Williams yn Friends House, Llundain, ar ei ôl.Waldo Williams ↗Wicipedia CymraegWaldo Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), heddychwr, crynwr, cenedlaetholwr, sosialydd ac un o feirdd Cymraeg mwyaf yr 20g; un o’i gerddi enwocaf yw ‘Mewn Dau Gae’; roedd ei dad J. Edwal Williams, prifathro ysgol gynradd, yn Gymro Cymraeg, a Saesneg oedd iaith ei fam Angharad Jones; roedd yn saith oed yn dysgu Cymraeg pan symudodd y teulu i Fynachlog-ddu yng ngogledd Sir Benfro, 1911–1915; yn ei gywydd coffa byr i Linda dywed iddi wneud ei awen fel ‘aderyn bach uwch drain byd’; dysgodd Wyddeleg yn rhugl a threuliodd lawer o amser yn Iwerddon gyda’i gyfaill Pádraig Ó Fiannachta; gwrthwynebydd cydwybodol yn yr Ail Ryfel Byd, a ryddhawyd yn dilyn ei ddatganiad gerbron tribiwnlys yng Nghaerfyrddin, 12 Chwefror 1942; teimlai mor gryf yn erbyn Rhyfel Corea nes iddo wrthod talu’r dreth incwm, a’i garcharu am hynny ddechrau’r 1960au; roedd yn ymwybodol iawn o eiriau Gandhi wrth Tagore, ‘rhowch i ni weithredoedd nid geiriau’.
Yn 1956 cyhoeddwyd ei gyfrol o gerddi Dail Pren. Fe’i galwyd yn llyfr mwyaf nodedig barddoniaeth Gymraeg er 1945. Ei choron yw Mewn Dau Gae, lle mae’n edrych yn ôl ar y weledigaeth a gafodd rhwng y ddau gae ddeugain mlynedd ynghynt.FfynonellauWaldo Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Waldo Goronwy Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), un o feirdd Cymraeg blaenaf yr 20g, a heddychwr Cristnogol, ymgyrchydd yn erbyn rhyfel a chenedlaetholwr Cymreig nodedig; bedyddiwyd yng Nghapel y Bedyddwyr Blaenconin yn 1921; graddiodd yn Saesneg yn Aberystwyth yn 1926; bu’n dysgu mewn ysgolion yn Sir Benfro, gweddill Cymru a Lloegr, a dosbarthiadau nos allanol i Aberystwyth; cyfaill a chefnogwr yr arloeswr Llafur heddychol Willie Jenkins, Hoplas; ysgrifennwyd ei gerdd enwog ‘Cofio’ yn 1931 ar ymweliad â Hoplas, Rhoscrowther; priododd Linda Llewellyn yn 1941 a galwodd eu dwy flynedd gyda’i gilydd yn ‘fy mlynyddoedd mawr’; yn y 1950au ymunodd â’r Crynwyr yn Aberdaugleddau; disgrifiwyd Dail Pren (1956), a gyhoeddwyd gan Wasg Gomer, fel gwaith mwyaf nodedig barddoniaeth Gymraeg a gyhoeddwyd er 1945; yn niwedd y 1960au dysgai Gymraeg i blant yn Ysgol Gatholig yr Enw Sanctaidd, Abergwaun, a chofir amdano fel athro angerddol a brwd a ddefnyddiai siapiau pren o anifeiliaid fferm gyda’u henwau Cymraeg wedi’u peintio arnynt; claddwyd ym Mlaenconin, Llandysilio, gyda’i rieni a Linda; cofeb yn Rhos-fach ger cartref ei blentyndod ym Mynachlog-ddu; enwyd Ysgol Gynradd Waldo Williams yn Hwlffordd er anrhydedd iddo yn 2019; enwir ystafell Waldo Williams yn Friends House, Llundain, ar ei ôl.Williams, Waldo Goronwy (1904 – 1971), poet and pacifist ↗Robert Rhys, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Hwlffordd 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams ac Angharad Jones; roedd ei dad yn brifathro Ysgol Prendergast a Saesneg oedd iaith y cartref; yn 1911 daeth ei dad yn brifathro Ysgol Mynachlog-ddu, mewn cymuned Gymraeg yng nghysgod y Preselau, symudiad o bwys mawr i Waldo, a ddywedodd iddo ddysgu Cymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel y cofnodir yn ei gerdd gynnar ‘Yr Iaith a Garaf’; symudodd y teulu i Glunderwen yn 1915; yn ystod y Rhyfel Mawr cafodd Waldo weledigaeth yn y bwlch rhwng dau gae, Weun Parc y Blawd a Pharc y Blawd, ar fferm Cross, Clunderwen, sylweddoliad ‘sydyn a byw fod dynion yn anad dim yn frodyr i’w gilydd’, a gadarnhaodd argyhoeddiadau heddychol ei rieni; yn 1916 clywodd ei dad yn darllen cerdd T. E. Nicholas ‘Gweriniaeth a Rhyfel’; roedd ei ewythr William ‘Gwilamus’ Williams yn fardd ac yn arloeswr y wers rydd yn Gymraeg; Ysgol Sir Arberth a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1923, gan olygu The Dragon yn 1926–7; athro yn ei sir enedigol; daeth ‘Cofio’, a gyhoeddwyd yn Y Ford Gron yn y 1930au cynnar ac a gynhwysodd T. H. Parry-Williams mewn blodeugerdd yn 1935, yn un o’i gerddi mwyaf poblogaidd; Cerddi’r Plant (1936) gyda’i gyfaill E. Llwyd Williams; defnyddiodd ‘Y Tŵr a’r Graig’ (1938), a ysgrifennwyd yn erbyn y symud at orfodaeth filwrol, ddelweddau o dir Penfro i gynrychioli’r wladwriaeth filitaraidd a’r werin na ddiffoddwyd ei hannibyniaeth barn gan y wladwriaeth; cerddi 1939 ymlaen, ‘Daw’r Wennol yn ôl i’w nyth’, ‘Ar Weun Cas’ Mael’, ‘Gŵyl Ddewi’; ‘Preseli’, coron ei waith 1939–46, a ysgrifennwyd i gefnogi’r ymgyrch yn erbyn cynllun y Swyddfa Ryfel am dir hyfforddi milwrol ar y Preselau, sy’n cloi ag un o’i linellau enwocaf, ‘Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw’, ac sy’n defnyddio’r ymadroddion ‘annibyniaeth barn’ a ‘bro brawdoliaeth’; priododd Linda Llewellyn yng Nghapel Blaenconin 14 Ebrill 1941; gwrthwynebydd cydwybodol, a esgusodwyd gan y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn Chwefror 1942 ar yr amod ei fod yn parhau i ddysgu; dysgodd yn Ysgol Sir Botwnnog yn Llŷn o 1 Mawrth 1942; bu farw Linda o’r diciâu 1 Mehefin 1943; wedyn bu’n dysgu yn Kimbolton a Lyneham, yna o 1950 yn Sir Benfro, mewn ysgolion a dosbarthiadau allanol; cerddi dwys o dosturi fel ‘Almaenes’ a ‘Geneth Ifanc’; cyfrifir ‘Mewn Dau Gae’, a ysgrifennwyd ar gyfer Dail Pren (1956), yn gwbl briodol yn binacl ei farddoniaeth, gan gofio’r weledigaeth rhwng dau gae ryw ddeugain mlynedd ynghynt; protestiodd yn erbyn polisi’r llywodraeth adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny, gan wrthod talu treth incwm, a chymerwyd ei eiddo gan feilïaid a charcharwyd ef yn 1960 a 1961; erbyn y 1950au roedd ei gartref ysbrydol gyda Chymdeithas y Cyfeillion; ymunodd â Phlaid Cymru, yn rhannol drwy D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959; Dail Pren oedd ei unig gyfrol o gerddi i oedolion; bu farw yn Ysbyty St Thomas, Hwlffordd, 20 Mai 1971; ers ei farw ni chafodd yr un bardd Cymraeg arall gymaint o sylw, a chaiff beirniaid yn ei waith rai o gerddi mwyaf gwerthfawr yr ugeinfed ganrif.Waldo Williams ↗Wicipedia CymraegWaldo Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), heddychwr, crynwr, cenedlaetholwr, sosialydd ac un o feirdd Cymraeg mwyaf yr 20g; un o’i gerddi enwocaf yw ‘Mewn Dau Gae’; roedd ei dad J. Edwal Williams, prifathro ysgol gynradd, yn Gymro Cymraeg, a Saesneg oedd iaith ei fam Angharad Jones; roedd yn saith oed yn dysgu Cymraeg pan symudodd y teulu i Fynachlog-ddu yng ngogledd Sir Benfro, 1911–1915; yn ei gywydd coffa byr i Linda dywed iddi wneud ei awen fel ‘aderyn bach uwch drain byd’; dysgodd Wyddeleg yn rhugl a threuliodd lawer o amser yn Iwerddon gyda’i gyfaill Pádraig Ó Fiannachta; gwrthwynebydd cydwybodol yn yr Ail Ryfel Byd, a ryddhawyd yn dilyn ei ddatganiad gerbron tribiwnlys yng Nghaerfyrddin, 12 Chwefror 1942; teimlai mor gryf yn erbyn Rhyfel Corea nes iddo wrthod talu’r dreth incwm, a’i garcharu am hynny ddechrau’r 1960au; roedd yn ymwybodol iawn o eiriau Gandhi wrth Tagore, ‘rhowch i ni weithredoedd nid geiriau’.
Ni thalai Waldo am ryfel. Adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny gwrthododd dalu ei dreth incwm mewn protest yn erbyn rhyfel a gorfodaeth filwrol. Cymerodd y beilïaid ei eiddo, ac yn 1960 a 1961 aeth i’r carchar dros ei gydwybod.FfynonellauWilliams, Waldo Goronwy (1904 – 1971), poet and pacifist ↗Robert Rhys, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Hwlffordd 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams ac Angharad Jones; roedd ei dad yn brifathro Ysgol Prendergast a Saesneg oedd iaith y cartref; yn 1911 daeth ei dad yn brifathro Ysgol Mynachlog-ddu, mewn cymuned Gymraeg yng nghysgod y Preselau, symudiad o bwys mawr i Waldo, a ddywedodd iddo ddysgu Cymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel y cofnodir yn ei gerdd gynnar ‘Yr Iaith a Garaf’; symudodd y teulu i Glunderwen yn 1915; yn ystod y Rhyfel Mawr cafodd Waldo weledigaeth yn y bwlch rhwng dau gae, Weun Parc y Blawd a Pharc y Blawd, ar fferm Cross, Clunderwen, sylweddoliad ‘sydyn a byw fod dynion yn anad dim yn frodyr i’w gilydd’, a gadarnhaodd argyhoeddiadau heddychol ei rieni; yn 1916 clywodd ei dad yn darllen cerdd T. E. Nicholas ‘Gweriniaeth a Rhyfel’; roedd ei ewythr William ‘Gwilamus’ Williams yn fardd ac yn arloeswr y wers rydd yn Gymraeg; Ysgol Sir Arberth a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1923, gan olygu The Dragon yn 1926–7; athro yn ei sir enedigol; daeth ‘Cofio’, a gyhoeddwyd yn Y Ford Gron yn y 1930au cynnar ac a gynhwysodd T. H. Parry-Williams mewn blodeugerdd yn 1935, yn un o’i gerddi mwyaf poblogaidd; Cerddi’r Plant (1936) gyda’i gyfaill E. Llwyd Williams; defnyddiodd ‘Y Tŵr a’r Graig’ (1938), a ysgrifennwyd yn erbyn y symud at orfodaeth filwrol, ddelweddau o dir Penfro i gynrychioli’r wladwriaeth filitaraidd a’r werin na ddiffoddwyd ei hannibyniaeth barn gan y wladwriaeth; cerddi 1939 ymlaen, ‘Daw’r Wennol yn ôl i’w nyth’, ‘Ar Weun Cas’ Mael’, ‘Gŵyl Ddewi’; ‘Preseli’, coron ei waith 1939–46, a ysgrifennwyd i gefnogi’r ymgyrch yn erbyn cynllun y Swyddfa Ryfel am dir hyfforddi milwrol ar y Preselau, sy’n cloi ag un o’i linellau enwocaf, ‘Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw’, ac sy’n defnyddio’r ymadroddion ‘annibyniaeth barn’ a ‘bro brawdoliaeth’; priododd Linda Llewellyn yng Nghapel Blaenconin 14 Ebrill 1941; gwrthwynebydd cydwybodol, a esgusodwyd gan y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn Chwefror 1942 ar yr amod ei fod yn parhau i ddysgu; dysgodd yn Ysgol Sir Botwnnog yn Llŷn o 1 Mawrth 1942; bu farw Linda o’r diciâu 1 Mehefin 1943; wedyn bu’n dysgu yn Kimbolton a Lyneham, yna o 1950 yn Sir Benfro, mewn ysgolion a dosbarthiadau allanol; cerddi dwys o dosturi fel ‘Almaenes’ a ‘Geneth Ifanc’; cyfrifir ‘Mewn Dau Gae’, a ysgrifennwyd ar gyfer Dail Pren (1956), yn gwbl briodol yn binacl ei farddoniaeth, gan gofio’r weledigaeth rhwng dau gae ryw ddeugain mlynedd ynghynt; protestiodd yn erbyn polisi’r llywodraeth adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny, gan wrthod talu treth incwm, a chymerwyd ei eiddo gan feilïaid a charcharwyd ef yn 1960 a 1961; erbyn y 1950au roedd ei gartref ysbrydol gyda Chymdeithas y Cyfeillion; ymunodd â Phlaid Cymru, yn rhannol drwy D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959; Dail Pren oedd ei unig gyfrol o gerddi i oedolion; bu farw yn Ysbyty St Thomas, Hwlffordd, 20 Mai 1971; ers ei farw ni chafodd yr un bardd Cymraeg arall gymaint o sylw, a chaiff beirniaid yn ei waith rai o gerddi mwyaf gwerthfawr yr ugeinfed ganrif.Waldo Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Waldo Goronwy Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), un o feirdd Cymraeg blaenaf yr 20g, a heddychwr Cristnogol, ymgyrchydd yn erbyn rhyfel a chenedlaetholwr Cymreig nodedig; bedyddiwyd yng Nghapel y Bedyddwyr Blaenconin yn 1921; graddiodd yn Saesneg yn Aberystwyth yn 1926; bu’n dysgu mewn ysgolion yn Sir Benfro, gweddill Cymru a Lloegr, a dosbarthiadau nos allanol i Aberystwyth; cyfaill a chefnogwr yr arloeswr Llafur heddychol Willie Jenkins, Hoplas; ysgrifennwyd ei gerdd enwog ‘Cofio’ yn 1931 ar ymweliad â Hoplas, Rhoscrowther; priododd Linda Llewellyn yn 1941 a galwodd eu dwy flynedd gyda’i gilydd yn ‘fy mlynyddoedd mawr’; yn y 1950au ymunodd â’r Crynwyr yn Aberdaugleddau; disgrifiwyd Dail Pren (1956), a gyhoeddwyd gan Wasg Gomer, fel gwaith mwyaf nodedig barddoniaeth Gymraeg a gyhoeddwyd er 1945; yn niwedd y 1960au dysgai Gymraeg i blant yn Ysgol Gatholig yr Enw Sanctaidd, Abergwaun, a chofir amdano fel athro angerddol a brwd a ddefnyddiai siapiau pren o anifeiliaid fferm gyda’u henwau Cymraeg wedi’u peintio arnynt; claddwyd ym Mlaenconin, Llandysilio, gyda’i rieni a Linda; cofeb yn Rhos-fach ger cartref ei blentyndod ym Mynachlog-ddu; enwyd Ysgol Gynradd Waldo Williams yn Hwlffordd er anrhydedd iddo yn 2019; enwir ystafell Waldo Williams yn Friends House, Llundain, ar ei ôl.Waldo Williams ↗Wicipedia CymraegWaldo Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), heddychwr, crynwr, cenedlaetholwr, sosialydd ac un o feirdd Cymraeg mwyaf yr 20g; un o’i gerddi enwocaf yw ‘Mewn Dau Gae’; roedd ei dad J. Edwal Williams, prifathro ysgol gynradd, yn Gymro Cymraeg, a Saesneg oedd iaith ei fam Angharad Jones; roedd yn saith oed yn dysgu Cymraeg pan symudodd y teulu i Fynachlog-ddu yng ngogledd Sir Benfro, 1911–1915; yn ei gywydd coffa byr i Linda dywed iddi wneud ei awen fel ‘aderyn bach uwch drain byd’; dysgodd Wyddeleg yn rhugl a threuliodd lawer o amser yn Iwerddon gyda’i gyfaill Pádraig Ó Fiannachta; gwrthwynebydd cydwybodol yn yr Ail Ryfel Byd, a ryddhawyd yn dilyn ei ddatganiad gerbron tribiwnlys yng Nghaerfyrddin, 12 Chwefror 1942; teimlai mor gryf yn erbyn Rhyfel Corea nes iddo wrthod talu’r dreth incwm, a’i garcharu am hynny ddechrau’r 1960au; roedd yn ymwybodol iawn o eiriau Gandhi wrth Tagore, ‘rhowch i ni weithredoedd nid geiriau’.
Erbyn y 1950au roedd wedi cael ei gartref ysbrydol gyda’r Crynwyr yn Aberdaugleddau. Ymunodd â Phlaid Cymru, wedi’i annog gan ei gyfaill D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959. Dysgodd Wyddeleg yn rhugl hefyd, a threuliodd lawer o amser yn Iwerddon gyda’i gyfaill Pádraig Ó Fiannachta.FfynonellauWilliams, Waldo Goronwy (1904 – 1971), poet and pacifist ↗Robert Rhys, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Hwlffordd 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams ac Angharad Jones; roedd ei dad yn brifathro Ysgol Prendergast a Saesneg oedd iaith y cartref; yn 1911 daeth ei dad yn brifathro Ysgol Mynachlog-ddu, mewn cymuned Gymraeg yng nghysgod y Preselau, symudiad o bwys mawr i Waldo, a ddywedodd iddo ddysgu Cymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel y cofnodir yn ei gerdd gynnar ‘Yr Iaith a Garaf’; symudodd y teulu i Glunderwen yn 1915; yn ystod y Rhyfel Mawr cafodd Waldo weledigaeth yn y bwlch rhwng dau gae, Weun Parc y Blawd a Pharc y Blawd, ar fferm Cross, Clunderwen, sylweddoliad ‘sydyn a byw fod dynion yn anad dim yn frodyr i’w gilydd’, a gadarnhaodd argyhoeddiadau heddychol ei rieni; yn 1916 clywodd ei dad yn darllen cerdd T. E. Nicholas ‘Gweriniaeth a Rhyfel’; roedd ei ewythr William ‘Gwilamus’ Williams yn fardd ac yn arloeswr y wers rydd yn Gymraeg; Ysgol Sir Arberth a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1923, gan olygu The Dragon yn 1926–7; athro yn ei sir enedigol; daeth ‘Cofio’, a gyhoeddwyd yn Y Ford Gron yn y 1930au cynnar ac a gynhwysodd T. H. Parry-Williams mewn blodeugerdd yn 1935, yn un o’i gerddi mwyaf poblogaidd; Cerddi’r Plant (1936) gyda’i gyfaill E. Llwyd Williams; defnyddiodd ‘Y Tŵr a’r Graig’ (1938), a ysgrifennwyd yn erbyn y symud at orfodaeth filwrol, ddelweddau o dir Penfro i gynrychioli’r wladwriaeth filitaraidd a’r werin na ddiffoddwyd ei hannibyniaeth barn gan y wladwriaeth; cerddi 1939 ymlaen, ‘Daw’r Wennol yn ôl i’w nyth’, ‘Ar Weun Cas’ Mael’, ‘Gŵyl Ddewi’; ‘Preseli’, coron ei waith 1939–46, a ysgrifennwyd i gefnogi’r ymgyrch yn erbyn cynllun y Swyddfa Ryfel am dir hyfforddi milwrol ar y Preselau, sy’n cloi ag un o’i linellau enwocaf, ‘Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw’, ac sy’n defnyddio’r ymadroddion ‘annibyniaeth barn’ a ‘bro brawdoliaeth’; priododd Linda Llewellyn yng Nghapel Blaenconin 14 Ebrill 1941; gwrthwynebydd cydwybodol, a esgusodwyd gan y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn Chwefror 1942 ar yr amod ei fod yn parhau i ddysgu; dysgodd yn Ysgol Sir Botwnnog yn Llŷn o 1 Mawrth 1942; bu farw Linda o’r diciâu 1 Mehefin 1943; wedyn bu’n dysgu yn Kimbolton a Lyneham, yna o 1950 yn Sir Benfro, mewn ysgolion a dosbarthiadau allanol; cerddi dwys o dosturi fel ‘Almaenes’ a ‘Geneth Ifanc’; cyfrifir ‘Mewn Dau Gae’, a ysgrifennwyd ar gyfer Dail Pren (1956), yn gwbl briodol yn binacl ei farddoniaeth, gan gofio’r weledigaeth rhwng dau gae ryw ddeugain mlynedd ynghynt; protestiodd yn erbyn polisi’r llywodraeth adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny, gan wrthod talu treth incwm, a chymerwyd ei eiddo gan feilïaid a charcharwyd ef yn 1960 a 1961; erbyn y 1950au roedd ei gartref ysbrydol gyda Chymdeithas y Cyfeillion; ymunodd â Phlaid Cymru, yn rhannol drwy D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959; Dail Pren oedd ei unig gyfrol o gerddi i oedolion; bu farw yn Ysbyty St Thomas, Hwlffordd, 20 Mai 1971; ers ei farw ni chafodd yr un bardd Cymraeg arall gymaint o sylw, a chaiff beirniaid yn ei waith rai o gerddi mwyaf gwerthfawr yr ugeinfed ganrif.Waldo Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Waldo Goronwy Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), un o feirdd Cymraeg blaenaf yr 20g, a heddychwr Cristnogol, ymgyrchydd yn erbyn rhyfel a chenedlaetholwr Cymreig nodedig; bedyddiwyd yng Nghapel y Bedyddwyr Blaenconin yn 1921; graddiodd yn Saesneg yn Aberystwyth yn 1926; bu’n dysgu mewn ysgolion yn Sir Benfro, gweddill Cymru a Lloegr, a dosbarthiadau nos allanol i Aberystwyth; cyfaill a chefnogwr yr arloeswr Llafur heddychol Willie Jenkins, Hoplas; ysgrifennwyd ei gerdd enwog ‘Cofio’ yn 1931 ar ymweliad â Hoplas, Rhoscrowther; priododd Linda Llewellyn yn 1941 a galwodd eu dwy flynedd gyda’i gilydd yn ‘fy mlynyddoedd mawr’; yn y 1950au ymunodd â’r Crynwyr yn Aberdaugleddau; disgrifiwyd Dail Pren (1956), a gyhoeddwyd gan Wasg Gomer, fel gwaith mwyaf nodedig barddoniaeth Gymraeg a gyhoeddwyd er 1945; yn niwedd y 1960au dysgai Gymraeg i blant yn Ysgol Gatholig yr Enw Sanctaidd, Abergwaun, a chofir amdano fel athro angerddol a brwd a ddefnyddiai siapiau pren o anifeiliaid fferm gyda’u henwau Cymraeg wedi’u peintio arnynt; claddwyd ym Mlaenconin, Llandysilio, gyda’i rieni a Linda; cofeb yn Rhos-fach ger cartref ei blentyndod ym Mynachlog-ddu; enwyd Ysgol Gynradd Waldo Williams yn Hwlffordd er anrhydedd iddo yn 2019; enwir ystafell Waldo Williams yn Friends House, Llundain, ar ei ôl.Waldo Williams ↗Wicipedia CymraegWaldo Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), heddychwr, crynwr, cenedlaetholwr, sosialydd ac un o feirdd Cymraeg mwyaf yr 20g; un o’i gerddi enwocaf yw ‘Mewn Dau Gae’; roedd ei dad J. Edwal Williams, prifathro ysgol gynradd, yn Gymro Cymraeg, a Saesneg oedd iaith ei fam Angharad Jones; roedd yn saith oed yn dysgu Cymraeg pan symudodd y teulu i Fynachlog-ddu yng ngogledd Sir Benfro, 1911–1915; yn ei gywydd coffa byr i Linda dywed iddi wneud ei awen fel ‘aderyn bach uwch drain byd’; dysgodd Wyddeleg yn rhugl a threuliodd lawer o amser yn Iwerddon gyda’i gyfaill Pádraig Ó Fiannachta; gwrthwynebydd cydwybodol yn yr Ail Ryfel Byd, a ryddhawyd yn dilyn ei ddatganiad gerbron tribiwnlys yng Nghaerfyrddin, 12 Chwefror 1942; teimlai mor gryf yn erbyn Rhyfel Corea nes iddo wrthod talu’r dreth incwm, a’i garcharu am hynny ddechrau’r 1960au; roedd yn ymwybodol iawn o eiriau Gandhi wrth Tagore, ‘rhowch i ni weithredoedd nid geiriau’.
Yn niwedd y 1960au dysgai Gymraeg i blant deg ac un ar ddeg oed yn Ysgol yr Enw Sanctaidd yn Abergwaun. Cofiai ei ddisgyblion athro angerddol a brwd, a ddefnyddiai siapiau pren o anifeiliaid fferm gyda’u henwau Cymraeg wedi’u peintio arnynt.FfynhonnellWaldo Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Waldo Goronwy Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), un o feirdd Cymraeg blaenaf yr 20g, a heddychwr Cristnogol, ymgyrchydd yn erbyn rhyfel a chenedlaetholwr Cymreig nodedig; bedyddiwyd yng Nghapel y Bedyddwyr Blaenconin yn 1921; graddiodd yn Saesneg yn Aberystwyth yn 1926; bu’n dysgu mewn ysgolion yn Sir Benfro, gweddill Cymru a Lloegr, a dosbarthiadau nos allanol i Aberystwyth; cyfaill a chefnogwr yr arloeswr Llafur heddychol Willie Jenkins, Hoplas; ysgrifennwyd ei gerdd enwog ‘Cofio’ yn 1931 ar ymweliad â Hoplas, Rhoscrowther; priododd Linda Llewellyn yn 1941 a galwodd eu dwy flynedd gyda’i gilydd yn ‘fy mlynyddoedd mawr’; yn y 1950au ymunodd â’r Crynwyr yn Aberdaugleddau; disgrifiwyd Dail Pren (1956), a gyhoeddwyd gan Wasg Gomer, fel gwaith mwyaf nodedig barddoniaeth Gymraeg a gyhoeddwyd er 1945; yn niwedd y 1960au dysgai Gymraeg i blant yn Ysgol Gatholig yr Enw Sanctaidd, Abergwaun, a chofir amdano fel athro angerddol a brwd a ddefnyddiai siapiau pren o anifeiliaid fferm gyda’u henwau Cymraeg wedi’u peintio arnynt; claddwyd ym Mlaenconin, Llandysilio, gyda’i rieni a Linda; cofeb yn Rhos-fach ger cartref ei blentyndod ym Mynachlog-ddu; enwyd Ysgol Gynradd Waldo Williams yn Hwlffordd er anrhydedd iddo yn 2019; enwir ystafell Waldo Williams yn Friends House, Llundain, ar ei ôl.
Bu farw Waldo yn Hwlffordd ar 20 Mai 1971 ac mae’n gorwedd ym Mlaenconin gyda’i rieni a Linda. Saif cofeb yn Rhos-fach ger Mynachlog-ddu, mae ysgol yn Hwlffordd yn dwyn ei enw, ac ers ei farw ni fu’r un bardd Cymraeg yn fwy o destun darllen a thrafod.FfynonellauWaldo Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Waldo Goronwy Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), un o feirdd Cymraeg blaenaf yr 20g, a heddychwr Cristnogol, ymgyrchydd yn erbyn rhyfel a chenedlaetholwr Cymreig nodedig; bedyddiwyd yng Nghapel y Bedyddwyr Blaenconin yn 1921; graddiodd yn Saesneg yn Aberystwyth yn 1926; bu’n dysgu mewn ysgolion yn Sir Benfro, gweddill Cymru a Lloegr, a dosbarthiadau nos allanol i Aberystwyth; cyfaill a chefnogwr yr arloeswr Llafur heddychol Willie Jenkins, Hoplas; ysgrifennwyd ei gerdd enwog ‘Cofio’ yn 1931 ar ymweliad â Hoplas, Rhoscrowther; priododd Linda Llewellyn yn 1941 a galwodd eu dwy flynedd gyda’i gilydd yn ‘fy mlynyddoedd mawr’; yn y 1950au ymunodd â’r Crynwyr yn Aberdaugleddau; disgrifiwyd Dail Pren (1956), a gyhoeddwyd gan Wasg Gomer, fel gwaith mwyaf nodedig barddoniaeth Gymraeg a gyhoeddwyd er 1945; yn niwedd y 1960au dysgai Gymraeg i blant yn Ysgol Gatholig yr Enw Sanctaidd, Abergwaun, a chofir amdano fel athro angerddol a brwd a ddefnyddiai siapiau pren o anifeiliaid fferm gyda’u henwau Cymraeg wedi’u peintio arnynt; claddwyd ym Mlaenconin, Llandysilio, gyda’i rieni a Linda; cofeb yn Rhos-fach ger cartref ei blentyndod ym Mynachlog-ddu; enwyd Ysgol Gynradd Waldo Williams yn Hwlffordd er anrhydedd iddo yn 2019; enwir ystafell Waldo Williams yn Friends House, Llundain, ar ei ôl.Williams, Waldo Goronwy (1904 – 1971), poet and pacifist ↗Robert Rhys, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Hwlffordd 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams ac Angharad Jones; roedd ei dad yn brifathro Ysgol Prendergast a Saesneg oedd iaith y cartref; yn 1911 daeth ei dad yn brifathro Ysgol Mynachlog-ddu, mewn cymuned Gymraeg yng nghysgod y Preselau, symudiad o bwys mawr i Waldo, a ddywedodd iddo ddysgu Cymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel y cofnodir yn ei gerdd gynnar ‘Yr Iaith a Garaf’; symudodd y teulu i Glunderwen yn 1915; yn ystod y Rhyfel Mawr cafodd Waldo weledigaeth yn y bwlch rhwng dau gae, Weun Parc y Blawd a Pharc y Blawd, ar fferm Cross, Clunderwen, sylweddoliad ‘sydyn a byw fod dynion yn anad dim yn frodyr i’w gilydd’, a gadarnhaodd argyhoeddiadau heddychol ei rieni; yn 1916 clywodd ei dad yn darllen cerdd T. E. Nicholas ‘Gweriniaeth a Rhyfel’; roedd ei ewythr William ‘Gwilamus’ Williams yn fardd ac yn arloeswr y wers rydd yn Gymraeg; Ysgol Sir Arberth a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1923, gan olygu The Dragon yn 1926–7; athro yn ei sir enedigol; daeth ‘Cofio’, a gyhoeddwyd yn Y Ford Gron yn y 1930au cynnar ac a gynhwysodd T. H. Parry-Williams mewn blodeugerdd yn 1935, yn un o’i gerddi mwyaf poblogaidd; Cerddi’r Plant (1936) gyda’i gyfaill E. Llwyd Williams; defnyddiodd ‘Y Tŵr a’r Graig’ (1938), a ysgrifennwyd yn erbyn y symud at orfodaeth filwrol, ddelweddau o dir Penfro i gynrychioli’r wladwriaeth filitaraidd a’r werin na ddiffoddwyd ei hannibyniaeth barn gan y wladwriaeth; cerddi 1939 ymlaen, ‘Daw’r Wennol yn ôl i’w nyth’, ‘Ar Weun Cas’ Mael’, ‘Gŵyl Ddewi’; ‘Preseli’, coron ei waith 1939–46, a ysgrifennwyd i gefnogi’r ymgyrch yn erbyn cynllun y Swyddfa Ryfel am dir hyfforddi milwrol ar y Preselau, sy’n cloi ag un o’i linellau enwocaf, ‘Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw’, ac sy’n defnyddio’r ymadroddion ‘annibyniaeth barn’ a ‘bro brawdoliaeth’; priododd Linda Llewellyn yng Nghapel Blaenconin 14 Ebrill 1941; gwrthwynebydd cydwybodol, a esgusodwyd gan y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn Chwefror 1942 ar yr amod ei fod yn parhau i ddysgu; dysgodd yn Ysgol Sir Botwnnog yn Llŷn o 1 Mawrth 1942; bu farw Linda o’r diciâu 1 Mehefin 1943; wedyn bu’n dysgu yn Kimbolton a Lyneham, yna o 1950 yn Sir Benfro, mewn ysgolion a dosbarthiadau allanol; cerddi dwys o dosturi fel ‘Almaenes’ a ‘Geneth Ifanc’; cyfrifir ‘Mewn Dau Gae’, a ysgrifennwyd ar gyfer Dail Pren (1956), yn gwbl briodol yn binacl ei farddoniaeth, gan gofio’r weledigaeth rhwng dau gae ryw ddeugain mlynedd ynghynt; protestiodd yn erbyn polisi’r llywodraeth adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny, gan wrthod talu treth incwm, a chymerwyd ei eiddo gan feilïaid a charcharwyd ef yn 1960 a 1961; erbyn y 1950au roedd ei gartref ysbrydol gyda Chymdeithas y Cyfeillion; ymunodd â Phlaid Cymru, yn rhannol drwy D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959; Dail Pren oedd ei unig gyfrol o gerddi i oedolion; bu farw yn Ysbyty St Thomas, Hwlffordd, 20 Mai 1971; ers ei farw ni chafodd yr un bardd Cymraeg arall gymaint o sylw, a chaiff beirniaid yn ei waith rai o gerddi mwyaf gwerthfawr yr ugeinfed ganrif.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Nofelau, cerddi a straeon yn Gymraeg ac yn Saesneg, a ddarllenir ledled y byd.
Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward LloydFe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.
Billy HughesPrif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.
David Lloyd GeorgeAthro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.
Syr John Morris-JonesYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf