Syr John Edward Lloyd
Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward Lloyd
Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
1887–1917
Ellis Humphrey Evans, bugail o Drawsfynydd, a enillodd gadair yr eisteddfod wythnosau ar ôl iddo gael ei ladd mewn brwydr.
Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Llenyddiaeth Gymraeg: Yr ugeinfed ganrif a heddiw →

Ystyr yr enw
Hedd Wyn: hedd gwyn, enw barddol Ellis Humphrey Evans
Hedd Wyn
Bardd o fugail o’r bryniau uwchben Trawsfynydd oedd Hedd Wyn, a enillodd Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol chwe wythnos wedi iddo syrthio yn Passchendaele. Pan alwyd ei enw yn Eisteddfod Penbedw 1917 ni safodd neb, a gorchuddiwyd y gadair â du. Mae’r Gadair Ddu yn sefyll byth er hynny dros genhedlaeth gyfan o ddynion ifanc Cymru a gollwyd yn y rhyfel.FfynonellauHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd Cymraeg a laddwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ac a enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 wedi ei farw; ganed ym Mhenlan yng nghanol Trawsfynydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant; yng ngwanwyn 1887 symudodd y teulu i fferm fynydd 168 erw yr Ysgwrn yng Nghwm Prysor; gadawodd yr ysgol tua 14 a gweithio’n fugail ar fferm ei dad; cyfansoddodd ei gerdd gyntaf, ‘Y Das Fawn’, erbyn 11 oed; ei brif ddylanwad oedd barddoniaeth Ramantaidd Shelley, ac roedd natur a chrefydd yn llywio’i waith; yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir, chwarelwr o Flaenau Ffestiniog, yr enw iddo mewn cyfarfod beirdd; ystyr Hedd yw ‘heddwch’ a Wyn ‘gwyn’ neu ‘bur’, gan gyfeirio at y modd y treiddiai golau’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd; cadeiriau ym Mhwllheli a Llanuwchllyn 1913, Pontardawe a Llanuwchllyn 1915; anfonodd ‘Eryri’ i Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1915; yn ail yn Aberystwyth 1916 gydag ‘Ystrad Fflur’; heddychwr Cristnogol na ymunodd â’r fyddin ar y dechrau, gan deimlo na allai fyth ladd neb; ymhlith ei gerddi rhyfel mae ‘Plant Trawsfynydd’, ‘Y Blotyn Du’, ‘Nid â’n Ango’ a ‘Rhyfel’; yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac ymunodd Ellis, yn 29 oed, yn lle ei frawd iau Robert; hyfforddwyd yng Ngwersyll Litherland, Lerpwl; ar ei wyliau yng ngwanwyn 1917 bu’n gweithio ar ‘Yr Arwr’ wrth y tân gartref; ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1af Cymry Llundain), 38ain Adran (Gymreig), yn Fléchin, Ffrainc, ym Mehefin 1917, lle gorffennodd ei awdl a’i harwyddo ‘Fleur de Lis’; clwyfwyd ef yn angheuol ym Mrwydr Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917, cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a rhoddwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg fedd yn ddiweddarach; yn y cadeirio ym Mharc Penbedw ar 6 Medi 1917, gyda David Lloyd George yn bresennol, canwyd yr utgyrn deirgwaith, cyhoeddodd yr Archdderwydd Dyfed fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du; fe’i danfonwyd i’w rieni felly; gelwir yr ŵyl yn Eisteddfod y Gadair Ddu; gwnaed y gadair gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren o Mechelen, a ffoesai i Benbedw; Jan Morris: ‘daeth Hedd Wyn yn symbol, ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill’.Evans, Ellis Humphrey (Hedd Wyn; 1887 – 1917), poet ↗William Morris, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 13 Ionawr 1887, mab hynaf Evan a Mary Evans, yr Ysgwrn, Trawsfynydd, sir Feirionnydd; cafodd ei addysg yn yr ysgol elfennol a’r ysgol Sul, ac aeth ei hunanaddysg ymlaen yn ddi-baid; dangosodd ddawn barddoni yn gynnar a chafodd bob cefnogaeth gartref, oherwydd roedd ei dad yn fardd gwlad fel y bu ei daid ar ochr ei fam; rhoddwyd yr enw Hedd Wyn iddo mewn cyngerdd ar lan Llyn y Morynion; enillodd y gyntaf o’i chwe chadair yn y Bala yn 1907, a daeth ei awdl ar Ystrad Fflur yn ail yn yr eisteddfod genedlaethol yn Aberystwyth yn 1916; yn gynnar yn 1917 ymunodd â’r 15fed bataliwn, y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol; cyn hynny roedd wedi dechrau ei awdl ‘Yr Arwr’, a hanner ohoni wedi’i hysgrifennu yn Nhrawsfynydd; fe’i gorffennwyd yng ngwersyll Litherland a’i phostio o Ffrainc; pan alwyd ei ffugenw (Fleur-de-lis) yn eisteddfod genedlaethol Penbedw ar 6 Medi 1917, cyhoeddwyd ei fod wedi marw, wedi’i ladd ym mrwydr Pilkem Ridge, 31 Gorffennaf; cyhoeddwyd cyfrol o’i gerddi, Cerddi’r Bugail, yn 1918, a chyda’r elw, a thanysgrifiadau, codwyd cofgolofn iddo gan L. S. Merrifield yn Nhrawsfynydd; barddoniaeth oedd ei brif hyfrydwch, a thrwy gystadlu y perffeithiodd ei grefft.Hedd Wyn ↗Wicipedia CymraegHedd Wyn, enw barddol Ellis Humphrey Evans (13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd o Drawsfynydd a ddaeth yn symbol o golli cenhedlaeth o ieuenctid Cymru yn y Rhyfel Byd Cyntaf; ganed ym mwthyn Penlan, a symudodd y teulu i’r Ysgwrn pan oedd yn bedwar mis oed; enillodd y wobr gyntaf mewn cyfarfod llenyddol lleol yn ddeuddeg oed; ei gadair gyntaf yn y Bala yn 1907 gyda’i awdl ‘Y Dyffryn’, yna cadeiriau yn Llanuwchllyn a Phwllheli 1913, Llanuwchllyn a Phontardawe 1915; cyfansoddai hefyd gerddi ac englynion ar gyfer digwyddiadau a thrigolion Trawsfynydd; rhoddwyd yr enw barddol iddo gan orsedd beirdd Ffestiniog ar 20 Awst 1910; dechreuodd ‘Yr Arwr’ yn Hydref 1916; dyfynnir dechrau ei gerdd ‘Rhyfel’ yn aml: ‘Gwae fi fy myw mewn oes mor ddreng, / A Duw ar drai ar orwel pell; / O’i ôl mae dyn, yn deyrn a gwreng, / Yn codi ei awdurdod hell.’
| Ganed | 13 Ionawr 1887, Penlan, Trawsfynydd |
|---|---|
| Cartref | Yr Ysgwrn, Cwm Prysor |
| Enw barddol | Hedd Wyn, a roddwyd 1910 |
| Cadeiriau | Chwech, y gyntaf yn y Bala yn 1907 |
| Syrthiodd | 31 Gorffennaf 1917, Pilckem Ridge, Gwlad Belg |
| Y Gadair Ddu | Eisteddfod Genedlaethol Penbedw, 6 Medi 1917 |
Ganed Ellis Humphrey Evans ar 13 Ionawr 1887 ym Mhenlan, tŷ yng nghanol Trawsfynydd ym Meirionnydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant Evan a Mary Evans. Pan oedd ychydig fisoedd oed symudodd y teulu i’r Ysgwrn, fferm fynydd ei dad yng Nghwm Prysor, ac yno y treuliodd ei oes.FfynonellauHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd Cymraeg a laddwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ac a enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 wedi ei farw; ganed ym Mhenlan yng nghanol Trawsfynydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant; yng ngwanwyn 1887 symudodd y teulu i fferm fynydd 168 erw yr Ysgwrn yng Nghwm Prysor; gadawodd yr ysgol tua 14 a gweithio’n fugail ar fferm ei dad; cyfansoddodd ei gerdd gyntaf, ‘Y Das Fawn’, erbyn 11 oed; ei brif ddylanwad oedd barddoniaeth Ramantaidd Shelley, ac roedd natur a chrefydd yn llywio’i waith; yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir, chwarelwr o Flaenau Ffestiniog, yr enw iddo mewn cyfarfod beirdd; ystyr Hedd yw ‘heddwch’ a Wyn ‘gwyn’ neu ‘bur’, gan gyfeirio at y modd y treiddiai golau’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd; cadeiriau ym Mhwllheli a Llanuwchllyn 1913, Pontardawe a Llanuwchllyn 1915; anfonodd ‘Eryri’ i Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1915; yn ail yn Aberystwyth 1916 gydag ‘Ystrad Fflur’; heddychwr Cristnogol na ymunodd â’r fyddin ar y dechrau, gan deimlo na allai fyth ladd neb; ymhlith ei gerddi rhyfel mae ‘Plant Trawsfynydd’, ‘Y Blotyn Du’, ‘Nid â’n Ango’ a ‘Rhyfel’; yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac ymunodd Ellis, yn 29 oed, yn lle ei frawd iau Robert; hyfforddwyd yng Ngwersyll Litherland, Lerpwl; ar ei wyliau yng ngwanwyn 1917 bu’n gweithio ar ‘Yr Arwr’ wrth y tân gartref; ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1af Cymry Llundain), 38ain Adran (Gymreig), yn Fléchin, Ffrainc, ym Mehefin 1917, lle gorffennodd ei awdl a’i harwyddo ‘Fleur de Lis’; clwyfwyd ef yn angheuol ym Mrwydr Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917, cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a rhoddwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg fedd yn ddiweddarach; yn y cadeirio ym Mharc Penbedw ar 6 Medi 1917, gyda David Lloyd George yn bresennol, canwyd yr utgyrn deirgwaith, cyhoeddodd yr Archdderwydd Dyfed fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du; fe’i danfonwyd i’w rieni felly; gelwir yr ŵyl yn Eisteddfod y Gadair Ddu; gwnaed y gadair gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren o Mechelen, a ffoesai i Benbedw; Jan Morris: ‘daeth Hedd Wyn yn symbol, ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill’.Hedd Wyn ↗Wicipedia CymraegHedd Wyn, enw barddol Ellis Humphrey Evans (13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd o Drawsfynydd a ddaeth yn symbol o golli cenhedlaeth o ieuenctid Cymru yn y Rhyfel Byd Cyntaf; ganed ym mwthyn Penlan, a symudodd y teulu i’r Ysgwrn pan oedd yn bedwar mis oed; enillodd y wobr gyntaf mewn cyfarfod llenyddol lleol yn ddeuddeg oed; ei gadair gyntaf yn y Bala yn 1907 gyda’i awdl ‘Y Dyffryn’, yna cadeiriau yn Llanuwchllyn a Phwllheli 1913, Llanuwchllyn a Phontardawe 1915; cyfansoddai hefyd gerddi ac englynion ar gyfer digwyddiadau a thrigolion Trawsfynydd; rhoddwyd yr enw barddol iddo gan orsedd beirdd Ffestiniog ar 20 Awst 1910; dechreuodd ‘Yr Arwr’ yn Hydref 1916; dyfynnir dechrau ei gerdd ‘Rhyfel’ yn aml: ‘Gwae fi fy myw mewn oes mor ddreng, / A Duw ar drai ar orwel pell; / O’i ôl mae dyn, yn deyrn a gwreng, / Yn codi ei awdurdod hell.’
Gadawodd yr ysgol tua phedair ar ddeg i weithio’n fugail ar y fferm, ond ni pheidiodd ei ddysgu. Roedd barddoniaeth yn y teulu: bardd gwlad oedd ei dad, fel y bu tad ei fam, a chafodd y bachgen bob cefnogaeth gartref. Erbyn un ar ddeg roedd wedi llunio’i gerdd gyntaf, Y Das Fawn, ac yn ddeuddeg enillodd y wobr gyntaf mewn cyfarfod llenyddol lleol.FfynonellauEvans, Ellis Humphrey (Hedd Wyn; 1887 – 1917), poet ↗William Morris, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 13 Ionawr 1887, mab hynaf Evan a Mary Evans, yr Ysgwrn, Trawsfynydd, sir Feirionnydd; cafodd ei addysg yn yr ysgol elfennol a’r ysgol Sul, ac aeth ei hunanaddysg ymlaen yn ddi-baid; dangosodd ddawn barddoni yn gynnar a chafodd bob cefnogaeth gartref, oherwydd roedd ei dad yn fardd gwlad fel y bu ei daid ar ochr ei fam; rhoddwyd yr enw Hedd Wyn iddo mewn cyngerdd ar lan Llyn y Morynion; enillodd y gyntaf o’i chwe chadair yn y Bala yn 1907, a daeth ei awdl ar Ystrad Fflur yn ail yn yr eisteddfod genedlaethol yn Aberystwyth yn 1916; yn gynnar yn 1917 ymunodd â’r 15fed bataliwn, y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol; cyn hynny roedd wedi dechrau ei awdl ‘Yr Arwr’, a hanner ohoni wedi’i hysgrifennu yn Nhrawsfynydd; fe’i gorffennwyd yng ngwersyll Litherland a’i phostio o Ffrainc; pan alwyd ei ffugenw (Fleur-de-lis) yn eisteddfod genedlaethol Penbedw ar 6 Medi 1917, cyhoeddwyd ei fod wedi marw, wedi’i ladd ym mrwydr Pilkem Ridge, 31 Gorffennaf; cyhoeddwyd cyfrol o’i gerddi, Cerddi’r Bugail, yn 1918, a chyda’r elw, a thanysgrifiadau, codwyd cofgolofn iddo gan L. S. Merrifield yn Nhrawsfynydd; barddoniaeth oedd ei brif hyfrydwch, a thrwy gystadlu y perffeithiodd ei grefft.Hedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd Cymraeg a laddwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ac a enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 wedi ei farw; ganed ym Mhenlan yng nghanol Trawsfynydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant; yng ngwanwyn 1887 symudodd y teulu i fferm fynydd 168 erw yr Ysgwrn yng Nghwm Prysor; gadawodd yr ysgol tua 14 a gweithio’n fugail ar fferm ei dad; cyfansoddodd ei gerdd gyntaf, ‘Y Das Fawn’, erbyn 11 oed; ei brif ddylanwad oedd barddoniaeth Ramantaidd Shelley, ac roedd natur a chrefydd yn llywio’i waith; yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir, chwarelwr o Flaenau Ffestiniog, yr enw iddo mewn cyfarfod beirdd; ystyr Hedd yw ‘heddwch’ a Wyn ‘gwyn’ neu ‘bur’, gan gyfeirio at y modd y treiddiai golau’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd; cadeiriau ym Mhwllheli a Llanuwchllyn 1913, Pontardawe a Llanuwchllyn 1915; anfonodd ‘Eryri’ i Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1915; yn ail yn Aberystwyth 1916 gydag ‘Ystrad Fflur’; heddychwr Cristnogol na ymunodd â’r fyddin ar y dechrau, gan deimlo na allai fyth ladd neb; ymhlith ei gerddi rhyfel mae ‘Plant Trawsfynydd’, ‘Y Blotyn Du’, ‘Nid â’n Ango’ a ‘Rhyfel’; yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac ymunodd Ellis, yn 29 oed, yn lle ei frawd iau Robert; hyfforddwyd yng Ngwersyll Litherland, Lerpwl; ar ei wyliau yng ngwanwyn 1917 bu’n gweithio ar ‘Yr Arwr’ wrth y tân gartref; ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1af Cymry Llundain), 38ain Adran (Gymreig), yn Fléchin, Ffrainc, ym Mehefin 1917, lle gorffennodd ei awdl a’i harwyddo ‘Fleur de Lis’; clwyfwyd ef yn angheuol ym Mrwydr Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917, cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a rhoddwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg fedd yn ddiweddarach; yn y cadeirio ym Mharc Penbedw ar 6 Medi 1917, gyda David Lloyd George yn bresennol, canwyd yr utgyrn deirgwaith, cyhoeddodd yr Archdderwydd Dyfed fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du; fe’i danfonwyd i’w rieni felly; gelwir yr ŵyl yn Eisteddfod y Gadair Ddu; gwnaed y gadair gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren o Mechelen, a ffoesai i Benbedw; Jan Morris: ‘daeth Hedd Wyn yn symbol, ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill’.Hedd Wyn ↗Wicipedia CymraegHedd Wyn, enw barddol Ellis Humphrey Evans (13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd o Drawsfynydd a ddaeth yn symbol o golli cenhedlaeth o ieuenctid Cymru yn y Rhyfel Byd Cyntaf; ganed ym mwthyn Penlan, a symudodd y teulu i’r Ysgwrn pan oedd yn bedwar mis oed; enillodd y wobr gyntaf mewn cyfarfod llenyddol lleol yn ddeuddeg oed; ei gadair gyntaf yn y Bala yn 1907 gyda’i awdl ‘Y Dyffryn’, yna cadeiriau yn Llanuwchllyn a Phwllheli 1913, Llanuwchllyn a Phontardawe 1915; cyfansoddai hefyd gerddi ac englynion ar gyfer digwyddiadau a thrigolion Trawsfynydd; rhoddwyd yr enw barddol iddo gan orsedd beirdd Ffestiniog ar 20 Awst 1910; dechreuodd ‘Yr Arwr’ yn Hydref 1916; dyfynnir dechrau ei gerdd ‘Rhyfel’ yn aml: ‘Gwae fi fy myw mewn oes mor ddreng, / A Duw ar drai ar orwel pell; / O’i ôl mae dyn, yn deyrn a gwreng, / Yn codi ei awdurdod hell.’
Carai farddoniaeth Shelley, ac roedd natur a ffydd yn llenwi’i waith ei hun. Lluniai hefyd gerddi ac englynion i bobl a digwyddiadau Trawsfynydd.FfynonellauHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd Cymraeg a laddwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ac a enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 wedi ei farw; ganed ym Mhenlan yng nghanol Trawsfynydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant; yng ngwanwyn 1887 symudodd y teulu i fferm fynydd 168 erw yr Ysgwrn yng Nghwm Prysor; gadawodd yr ysgol tua 14 a gweithio’n fugail ar fferm ei dad; cyfansoddodd ei gerdd gyntaf, ‘Y Das Fawn’, erbyn 11 oed; ei brif ddylanwad oedd barddoniaeth Ramantaidd Shelley, ac roedd natur a chrefydd yn llywio’i waith; yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir, chwarelwr o Flaenau Ffestiniog, yr enw iddo mewn cyfarfod beirdd; ystyr Hedd yw ‘heddwch’ a Wyn ‘gwyn’ neu ‘bur’, gan gyfeirio at y modd y treiddiai golau’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd; cadeiriau ym Mhwllheli a Llanuwchllyn 1913, Pontardawe a Llanuwchllyn 1915; anfonodd ‘Eryri’ i Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1915; yn ail yn Aberystwyth 1916 gydag ‘Ystrad Fflur’; heddychwr Cristnogol na ymunodd â’r fyddin ar y dechrau, gan deimlo na allai fyth ladd neb; ymhlith ei gerddi rhyfel mae ‘Plant Trawsfynydd’, ‘Y Blotyn Du’, ‘Nid â’n Ango’ a ‘Rhyfel’; yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac ymunodd Ellis, yn 29 oed, yn lle ei frawd iau Robert; hyfforddwyd yng Ngwersyll Litherland, Lerpwl; ar ei wyliau yng ngwanwyn 1917 bu’n gweithio ar ‘Yr Arwr’ wrth y tân gartref; ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1af Cymry Llundain), 38ain Adran (Gymreig), yn Fléchin, Ffrainc, ym Mehefin 1917, lle gorffennodd ei awdl a’i harwyddo ‘Fleur de Lis’; clwyfwyd ef yn angheuol ym Mrwydr Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917, cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a rhoddwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg fedd yn ddiweddarach; yn y cadeirio ym Mharc Penbedw ar 6 Medi 1917, gyda David Lloyd George yn bresennol, canwyd yr utgyrn deirgwaith, cyhoeddodd yr Archdderwydd Dyfed fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du; fe’i danfonwyd i’w rieni felly; gelwir yr ŵyl yn Eisteddfod y Gadair Ddu; gwnaed y gadair gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren o Mechelen, a ffoesai i Benbedw; Jan Morris: ‘daeth Hedd Wyn yn symbol, ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill’.Hedd Wyn ↗Wicipedia CymraegHedd Wyn, enw barddol Ellis Humphrey Evans (13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd o Drawsfynydd a ddaeth yn symbol o golli cenhedlaeth o ieuenctid Cymru yn y Rhyfel Byd Cyntaf; ganed ym mwthyn Penlan, a symudodd y teulu i’r Ysgwrn pan oedd yn bedwar mis oed; enillodd y wobr gyntaf mewn cyfarfod llenyddol lleol yn ddeuddeg oed; ei gadair gyntaf yn y Bala yn 1907 gyda’i awdl ‘Y Dyffryn’, yna cadeiriau yn Llanuwchllyn a Phwllheli 1913, Llanuwchllyn a Phontardawe 1915; cyfansoddai hefyd gerddi ac englynion ar gyfer digwyddiadau a thrigolion Trawsfynydd; rhoddwyd yr enw barddol iddo gan orsedd beirdd Ffestiniog ar 20 Awst 1910; dechreuodd ‘Yr Arwr’ yn Hydref 1916; dyfynnir dechrau ei gerdd ‘Rhyfel’ yn aml: ‘Gwae fi fy myw mewn oes mor ddreng, / A Duw ar drai ar orwel pell; / O’i ôl mae dyn, yn deyrn a gwreng, / Yn codi ei awdurdod hell.’
Yn 1910, mewn cyfarfod o feirdd Ffestiniog ar lan Llyn y Morynion, rhoddodd y bardd o chwarelwr Bryfdir ei enw barddol iddo. Hedd yw heddwch a Wyn yw gwyn neu bur: heddwch bendigaid, fel golau’r haul a dreiddiai drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd.FfynonellauEvans, Ellis Humphrey (Hedd Wyn; 1887 – 1917), poet ↗William Morris, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 13 Ionawr 1887, mab hynaf Evan a Mary Evans, yr Ysgwrn, Trawsfynydd, sir Feirionnydd; cafodd ei addysg yn yr ysgol elfennol a’r ysgol Sul, ac aeth ei hunanaddysg ymlaen yn ddi-baid; dangosodd ddawn barddoni yn gynnar a chafodd bob cefnogaeth gartref, oherwydd roedd ei dad yn fardd gwlad fel y bu ei daid ar ochr ei fam; rhoddwyd yr enw Hedd Wyn iddo mewn cyngerdd ar lan Llyn y Morynion; enillodd y gyntaf o’i chwe chadair yn y Bala yn 1907, a daeth ei awdl ar Ystrad Fflur yn ail yn yr eisteddfod genedlaethol yn Aberystwyth yn 1916; yn gynnar yn 1917 ymunodd â’r 15fed bataliwn, y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol; cyn hynny roedd wedi dechrau ei awdl ‘Yr Arwr’, a hanner ohoni wedi’i hysgrifennu yn Nhrawsfynydd; fe’i gorffennwyd yng ngwersyll Litherland a’i phostio o Ffrainc; pan alwyd ei ffugenw (Fleur-de-lis) yn eisteddfod genedlaethol Penbedw ar 6 Medi 1917, cyhoeddwyd ei fod wedi marw, wedi’i ladd ym mrwydr Pilkem Ridge, 31 Gorffennaf; cyhoeddwyd cyfrol o’i gerddi, Cerddi’r Bugail, yn 1918, a chyda’r elw, a thanysgrifiadau, codwyd cofgolofn iddo gan L. S. Merrifield yn Nhrawsfynydd; barddoniaeth oedd ei brif hyfrydwch, a thrwy gystadlu y perffeithiodd ei grefft.Hedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd Cymraeg a laddwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ac a enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 wedi ei farw; ganed ym Mhenlan yng nghanol Trawsfynydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant; yng ngwanwyn 1887 symudodd y teulu i fferm fynydd 168 erw yr Ysgwrn yng Nghwm Prysor; gadawodd yr ysgol tua 14 a gweithio’n fugail ar fferm ei dad; cyfansoddodd ei gerdd gyntaf, ‘Y Das Fawn’, erbyn 11 oed; ei brif ddylanwad oedd barddoniaeth Ramantaidd Shelley, ac roedd natur a chrefydd yn llywio’i waith; yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir, chwarelwr o Flaenau Ffestiniog, yr enw iddo mewn cyfarfod beirdd; ystyr Hedd yw ‘heddwch’ a Wyn ‘gwyn’ neu ‘bur’, gan gyfeirio at y modd y treiddiai golau’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd; cadeiriau ym Mhwllheli a Llanuwchllyn 1913, Pontardawe a Llanuwchllyn 1915; anfonodd ‘Eryri’ i Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1915; yn ail yn Aberystwyth 1916 gydag ‘Ystrad Fflur’; heddychwr Cristnogol na ymunodd â’r fyddin ar y dechrau, gan deimlo na allai fyth ladd neb; ymhlith ei gerddi rhyfel mae ‘Plant Trawsfynydd’, ‘Y Blotyn Du’, ‘Nid â’n Ango’ a ‘Rhyfel’; yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac ymunodd Ellis, yn 29 oed, yn lle ei frawd iau Robert; hyfforddwyd yng Ngwersyll Litherland, Lerpwl; ar ei wyliau yng ngwanwyn 1917 bu’n gweithio ar ‘Yr Arwr’ wrth y tân gartref; ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1af Cymry Llundain), 38ain Adran (Gymreig), yn Fléchin, Ffrainc, ym Mehefin 1917, lle gorffennodd ei awdl a’i harwyddo ‘Fleur de Lis’; clwyfwyd ef yn angheuol ym Mrwydr Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917, cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a rhoddwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg fedd yn ddiweddarach; yn y cadeirio ym Mharc Penbedw ar 6 Medi 1917, gyda David Lloyd George yn bresennol, canwyd yr utgyrn deirgwaith, cyhoeddodd yr Archdderwydd Dyfed fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du; fe’i danfonwyd i’w rieni felly; gelwir yr ŵyl yn Eisteddfod y Gadair Ddu; gwnaed y gadair gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren o Mechelen, a ffoesai i Benbedw; Jan Morris: ‘daeth Hedd Wyn yn symbol, ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill’.Hedd Wyn ↗Wicipedia CymraegHedd Wyn, enw barddol Ellis Humphrey Evans (13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd o Drawsfynydd a ddaeth yn symbol o golli cenhedlaeth o ieuenctid Cymru yn y Rhyfel Byd Cyntaf; ganed ym mwthyn Penlan, a symudodd y teulu i’r Ysgwrn pan oedd yn bedwar mis oed; enillodd y wobr gyntaf mewn cyfarfod llenyddol lleol yn ddeuddeg oed; ei gadair gyntaf yn y Bala yn 1907 gyda’i awdl ‘Y Dyffryn’, yna cadeiriau yn Llanuwchllyn a Phwllheli 1913, Llanuwchllyn a Phontardawe 1915; cyfansoddai hefyd gerddi ac englynion ar gyfer digwyddiadau a thrigolion Trawsfynydd; rhoddwyd yr enw barddol iddo gan orsedd beirdd Ffestiniog ar 20 Awst 1910; dechreuodd ‘Yr Arwr’ yn Hydref 1916; dyfynnir dechrau ei gerdd ‘Rhyfel’ yn aml: ‘Gwae fi fy myw mewn oes mor ddreng, / A Duw ar drai ar orwel pell; / O’i ôl mae dyn, yn deyrn a gwreng, / Yn codi ei awdurdod hell.’
Enillodd y gyntaf o’i chwe chadair yn y Bala yn 1907 gyda’i awdl Y Dyffryn. Daeth rhagor ym Mhwllheli a Llanuwchllyn yn 1913 ac yn Llanuwchllyn a Phontardawe yn 1915. Trwy gystadlu, meddai ei gofiannydd, y perffeithiodd ei grefft.FfynonellauEvans, Ellis Humphrey (Hedd Wyn; 1887 – 1917), poet ↗William Morris, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 13 Ionawr 1887, mab hynaf Evan a Mary Evans, yr Ysgwrn, Trawsfynydd, sir Feirionnydd; cafodd ei addysg yn yr ysgol elfennol a’r ysgol Sul, ac aeth ei hunanaddysg ymlaen yn ddi-baid; dangosodd ddawn barddoni yn gynnar a chafodd bob cefnogaeth gartref, oherwydd roedd ei dad yn fardd gwlad fel y bu ei daid ar ochr ei fam; rhoddwyd yr enw Hedd Wyn iddo mewn cyngerdd ar lan Llyn y Morynion; enillodd y gyntaf o’i chwe chadair yn y Bala yn 1907, a daeth ei awdl ar Ystrad Fflur yn ail yn yr eisteddfod genedlaethol yn Aberystwyth yn 1916; yn gynnar yn 1917 ymunodd â’r 15fed bataliwn, y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol; cyn hynny roedd wedi dechrau ei awdl ‘Yr Arwr’, a hanner ohoni wedi’i hysgrifennu yn Nhrawsfynydd; fe’i gorffennwyd yng ngwersyll Litherland a’i phostio o Ffrainc; pan alwyd ei ffugenw (Fleur-de-lis) yn eisteddfod genedlaethol Penbedw ar 6 Medi 1917, cyhoeddwyd ei fod wedi marw, wedi’i ladd ym mrwydr Pilkem Ridge, 31 Gorffennaf; cyhoeddwyd cyfrol o’i gerddi, Cerddi’r Bugail, yn 1918, a chyda’r elw, a thanysgrifiadau, codwyd cofgolofn iddo gan L. S. Merrifield yn Nhrawsfynydd; barddoniaeth oedd ei brif hyfrydwch, a thrwy gystadlu y perffeithiodd ei grefft.Hedd Wyn ↗Wicipedia CymraegHedd Wyn, enw barddol Ellis Humphrey Evans (13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd o Drawsfynydd a ddaeth yn symbol o golli cenhedlaeth o ieuenctid Cymru yn y Rhyfel Byd Cyntaf; ganed ym mwthyn Penlan, a symudodd y teulu i’r Ysgwrn pan oedd yn bedwar mis oed; enillodd y wobr gyntaf mewn cyfarfod llenyddol lleol yn ddeuddeg oed; ei gadair gyntaf yn y Bala yn 1907 gyda’i awdl ‘Y Dyffryn’, yna cadeiriau yn Llanuwchllyn a Phwllheli 1913, Llanuwchllyn a Phontardawe 1915; cyfansoddai hefyd gerddi ac englynion ar gyfer digwyddiadau a thrigolion Trawsfynydd; rhoddwyd yr enw barddol iddo gan orsedd beirdd Ffestiniog ar 20 Awst 1910; dechreuodd ‘Yr Arwr’ yn Hydref 1916; dyfynnir dechrau ei gerdd ‘Rhyfel’ yn aml: ‘Gwae fi fy myw mewn oes mor ddreng, / A Duw ar drai ar orwel pell; / O’i ôl mae dyn, yn deyrn a gwreng, / Yn codi ei awdurdod hell.’Hedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd Cymraeg a laddwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ac a enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 wedi ei farw; ganed ym Mhenlan yng nghanol Trawsfynydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant; yng ngwanwyn 1887 symudodd y teulu i fferm fynydd 168 erw yr Ysgwrn yng Nghwm Prysor; gadawodd yr ysgol tua 14 a gweithio’n fugail ar fferm ei dad; cyfansoddodd ei gerdd gyntaf, ‘Y Das Fawn’, erbyn 11 oed; ei brif ddylanwad oedd barddoniaeth Ramantaidd Shelley, ac roedd natur a chrefydd yn llywio’i waith; yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir, chwarelwr o Flaenau Ffestiniog, yr enw iddo mewn cyfarfod beirdd; ystyr Hedd yw ‘heddwch’ a Wyn ‘gwyn’ neu ‘bur’, gan gyfeirio at y modd y treiddiai golau’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd; cadeiriau ym Mhwllheli a Llanuwchllyn 1913, Pontardawe a Llanuwchllyn 1915; anfonodd ‘Eryri’ i Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1915; yn ail yn Aberystwyth 1916 gydag ‘Ystrad Fflur’; heddychwr Cristnogol na ymunodd â’r fyddin ar y dechrau, gan deimlo na allai fyth ladd neb; ymhlith ei gerddi rhyfel mae ‘Plant Trawsfynydd’, ‘Y Blotyn Du’, ‘Nid â’n Ango’ a ‘Rhyfel’; yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac ymunodd Ellis, yn 29 oed, yn lle ei frawd iau Robert; hyfforddwyd yng Ngwersyll Litherland, Lerpwl; ar ei wyliau yng ngwanwyn 1917 bu’n gweithio ar ‘Yr Arwr’ wrth y tân gartref; ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1af Cymry Llundain), 38ain Adran (Gymreig), yn Fléchin, Ffrainc, ym Mehefin 1917, lle gorffennodd ei awdl a’i harwyddo ‘Fleur de Lis’; clwyfwyd ef yn angheuol ym Mrwydr Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917, cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a rhoddwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg fedd yn ddiweddarach; yn y cadeirio ym Mharc Penbedw ar 6 Medi 1917, gyda David Lloyd George yn bresennol, canwyd yr utgyrn deirgwaith, cyhoeddodd yr Archdderwydd Dyfed fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du; fe’i danfonwyd i’w rieni felly; gelwir yr ŵyl yn Eisteddfod y Gadair Ddu; gwnaed y gadair gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren o Mechelen, a ffoesai i Benbedw; Jan Morris: ‘daeth Hedd Wyn yn symbol, ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill’.
Yn 1915 anfonodd ei awdl gyntaf i’r Eisteddfod Genedlaethol, Eryri. Y flwyddyn wedyn yn Aberystwyth daeth ei awdl Ystrad Fflur yn ail.FfynonellauHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd Cymraeg a laddwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ac a enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 wedi ei farw; ganed ym Mhenlan yng nghanol Trawsfynydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant; yng ngwanwyn 1887 symudodd y teulu i fferm fynydd 168 erw yr Ysgwrn yng Nghwm Prysor; gadawodd yr ysgol tua 14 a gweithio’n fugail ar fferm ei dad; cyfansoddodd ei gerdd gyntaf, ‘Y Das Fawn’, erbyn 11 oed; ei brif ddylanwad oedd barddoniaeth Ramantaidd Shelley, ac roedd natur a chrefydd yn llywio’i waith; yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir, chwarelwr o Flaenau Ffestiniog, yr enw iddo mewn cyfarfod beirdd; ystyr Hedd yw ‘heddwch’ a Wyn ‘gwyn’ neu ‘bur’, gan gyfeirio at y modd y treiddiai golau’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd; cadeiriau ym Mhwllheli a Llanuwchllyn 1913, Pontardawe a Llanuwchllyn 1915; anfonodd ‘Eryri’ i Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1915; yn ail yn Aberystwyth 1916 gydag ‘Ystrad Fflur’; heddychwr Cristnogol na ymunodd â’r fyddin ar y dechrau, gan deimlo na allai fyth ladd neb; ymhlith ei gerddi rhyfel mae ‘Plant Trawsfynydd’, ‘Y Blotyn Du’, ‘Nid â’n Ango’ a ‘Rhyfel’; yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac ymunodd Ellis, yn 29 oed, yn lle ei frawd iau Robert; hyfforddwyd yng Ngwersyll Litherland, Lerpwl; ar ei wyliau yng ngwanwyn 1917 bu’n gweithio ar ‘Yr Arwr’ wrth y tân gartref; ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1af Cymry Llundain), 38ain Adran (Gymreig), yn Fléchin, Ffrainc, ym Mehefin 1917, lle gorffennodd ei awdl a’i harwyddo ‘Fleur de Lis’; clwyfwyd ef yn angheuol ym Mrwydr Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917, cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a rhoddwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg fedd yn ddiweddarach; yn y cadeirio ym Mharc Penbedw ar 6 Medi 1917, gyda David Lloyd George yn bresennol, canwyd yr utgyrn deirgwaith, cyhoeddodd yr Archdderwydd Dyfed fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du; fe’i danfonwyd i’w rieni felly; gelwir yr ŵyl yn Eisteddfod y Gadair Ddu; gwnaed y gadair gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren o Mechelen, a ffoesai i Benbedw; Jan Morris: ‘daeth Hedd Wyn yn symbol, ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill’.Evans, Ellis Humphrey (Hedd Wyn; 1887 – 1917), poet ↗William Morris, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 13 Ionawr 1887, mab hynaf Evan a Mary Evans, yr Ysgwrn, Trawsfynydd, sir Feirionnydd; cafodd ei addysg yn yr ysgol elfennol a’r ysgol Sul, ac aeth ei hunanaddysg ymlaen yn ddi-baid; dangosodd ddawn barddoni yn gynnar a chafodd bob cefnogaeth gartref, oherwydd roedd ei dad yn fardd gwlad fel y bu ei daid ar ochr ei fam; rhoddwyd yr enw Hedd Wyn iddo mewn cyngerdd ar lan Llyn y Morynion; enillodd y gyntaf o’i chwe chadair yn y Bala yn 1907, a daeth ei awdl ar Ystrad Fflur yn ail yn yr eisteddfod genedlaethol yn Aberystwyth yn 1916; yn gynnar yn 1917 ymunodd â’r 15fed bataliwn, y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol; cyn hynny roedd wedi dechrau ei awdl ‘Yr Arwr’, a hanner ohoni wedi’i hysgrifennu yn Nhrawsfynydd; fe’i gorffennwyd yng ngwersyll Litherland a’i phostio o Ffrainc; pan alwyd ei ffugenw (Fleur-de-lis) yn eisteddfod genedlaethol Penbedw ar 6 Medi 1917, cyhoeddwyd ei fod wedi marw, wedi’i ladd ym mrwydr Pilkem Ridge, 31 Gorffennaf; cyhoeddwyd cyfrol o’i gerddi, Cerddi’r Bugail, yn 1918, a chyda’r elw, a thanysgrifiadau, codwyd cofgolofn iddo gan L. S. Merrifield yn Nhrawsfynydd; barddoniaeth oedd ei brif hyfrydwch, a thrwy gystadlu y perffeithiodd ei grefft.
Cristion a gŵr heddwch oedd Hedd Wyn a deimlai na allai fyth ladd neb, a phan ddaeth y rhyfel nid ymunodd â’r fyddin. Ond troes ei gerddi at y rhyfel ac at y cyfeillion a gymerodd: Plant Trawsfynydd, Y Blotyn Du, Nid â’n Ango, a Rhyfel, sy’n agor gyda’r llinellau a ddyfynnir amlaf o’i holl waith.FfynonellauHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd Cymraeg a laddwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ac a enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 wedi ei farw; ganed ym Mhenlan yng nghanol Trawsfynydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant; yng ngwanwyn 1887 symudodd y teulu i fferm fynydd 168 erw yr Ysgwrn yng Nghwm Prysor; gadawodd yr ysgol tua 14 a gweithio’n fugail ar fferm ei dad; cyfansoddodd ei gerdd gyntaf, ‘Y Das Fawn’, erbyn 11 oed; ei brif ddylanwad oedd barddoniaeth Ramantaidd Shelley, ac roedd natur a chrefydd yn llywio’i waith; yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir, chwarelwr o Flaenau Ffestiniog, yr enw iddo mewn cyfarfod beirdd; ystyr Hedd yw ‘heddwch’ a Wyn ‘gwyn’ neu ‘bur’, gan gyfeirio at y modd y treiddiai golau’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd; cadeiriau ym Mhwllheli a Llanuwchllyn 1913, Pontardawe a Llanuwchllyn 1915; anfonodd ‘Eryri’ i Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1915; yn ail yn Aberystwyth 1916 gydag ‘Ystrad Fflur’; heddychwr Cristnogol na ymunodd â’r fyddin ar y dechrau, gan deimlo na allai fyth ladd neb; ymhlith ei gerddi rhyfel mae ‘Plant Trawsfynydd’, ‘Y Blotyn Du’, ‘Nid â’n Ango’ a ‘Rhyfel’; yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac ymunodd Ellis, yn 29 oed, yn lle ei frawd iau Robert; hyfforddwyd yng Ngwersyll Litherland, Lerpwl; ar ei wyliau yng ngwanwyn 1917 bu’n gweithio ar ‘Yr Arwr’ wrth y tân gartref; ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1af Cymry Llundain), 38ain Adran (Gymreig), yn Fléchin, Ffrainc, ym Mehefin 1917, lle gorffennodd ei awdl a’i harwyddo ‘Fleur de Lis’; clwyfwyd ef yn angheuol ym Mrwydr Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917, cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a rhoddwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg fedd yn ddiweddarach; yn y cadeirio ym Mharc Penbedw ar 6 Medi 1917, gyda David Lloyd George yn bresennol, canwyd yr utgyrn deirgwaith, cyhoeddodd yr Archdderwydd Dyfed fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du; fe’i danfonwyd i’w rieni felly; gelwir yr ŵyl yn Eisteddfod y Gadair Ddu; gwnaed y gadair gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren o Mechelen, a ffoesai i Benbedw; Jan Morris: ‘daeth Hedd Wyn yn symbol, ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill’.Hedd Wyn ↗Wicipedia CymraegHedd Wyn, enw barddol Ellis Humphrey Evans (13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd o Drawsfynydd a ddaeth yn symbol o golli cenhedlaeth o ieuenctid Cymru yn y Rhyfel Byd Cyntaf; ganed ym mwthyn Penlan, a symudodd y teulu i’r Ysgwrn pan oedd yn bedwar mis oed; enillodd y wobr gyntaf mewn cyfarfod llenyddol lleol yn ddeuddeg oed; ei gadair gyntaf yn y Bala yn 1907 gyda’i awdl ‘Y Dyffryn’, yna cadeiriau yn Llanuwchllyn a Phwllheli 1913, Llanuwchllyn a Phontardawe 1915; cyfansoddai hefyd gerddi ac englynion ar gyfer digwyddiadau a thrigolion Trawsfynydd; rhoddwyd yr enw barddol iddo gan orsedd beirdd Ffestiniog ar 20 Awst 1910; dechreuodd ‘Yr Arwr’ yn Hydref 1916; dyfynnir dechrau ei gerdd ‘Rhyfel’ yn aml: ‘Gwae fi fy myw mewn oes mor ddreng, / A Duw ar drai ar orwel pell; / O’i ôl mae dyn, yn deyrn a gwreng, / Yn codi ei awdurdod hell.’
Gwae fi fy myw mewn oes mor ddreng, / A Duw ar drai ar orwel pell; / O’i ôl mae dyn, yn deyrn a gwreng, / Yn codi ei awdurdod hell.
Hedd Wyn, RhyfelFfynhonnellHedd Wyn ↗Wicipedia CymraegHedd Wyn, enw barddol Ellis Humphrey Evans (13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd o Drawsfynydd a ddaeth yn symbol o golli cenhedlaeth o ieuenctid Cymru yn y Rhyfel Byd Cyntaf; ganed ym mwthyn Penlan, a symudodd y teulu i’r Ysgwrn pan oedd yn bedwar mis oed; enillodd y wobr gyntaf mewn cyfarfod llenyddol lleol yn ddeuddeg oed; ei gadair gyntaf yn y Bala yn 1907 gyda’i awdl ‘Y Dyffryn’, yna cadeiriau yn Llanuwchllyn a Phwllheli 1913, Llanuwchllyn a Phontardawe 1915; cyfansoddai hefyd gerddi ac englynion ar gyfer digwyddiadau a thrigolion Trawsfynydd; rhoddwyd yr enw barddol iddo gan orsedd beirdd Ffestiniog ar 20 Awst 1910; dechreuodd ‘Yr Arwr’ yn Hydref 1916; dyfynnir dechrau ei gerdd ‘Rhyfel’ yn aml: ‘Gwae fi fy myw mewn oes mor ddreng, / A Duw ar drai ar orwel pell; / O’i ôl mae dyn, yn deyrn a gwreng, / Yn codi ei awdurdod hell.’
Yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un o’r meibion i’r fyddin. Aeth Ellis ei hun, yn naw ar hugain oed, fel y gallai ei frawd iau Robert aros gartref.FfynhonnellHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd Cymraeg a laddwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ac a enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 wedi ei farw; ganed ym Mhenlan yng nghanol Trawsfynydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant; yng ngwanwyn 1887 symudodd y teulu i fferm fynydd 168 erw yr Ysgwrn yng Nghwm Prysor; gadawodd yr ysgol tua 14 a gweithio’n fugail ar fferm ei dad; cyfansoddodd ei gerdd gyntaf, ‘Y Das Fawn’, erbyn 11 oed; ei brif ddylanwad oedd barddoniaeth Ramantaidd Shelley, ac roedd natur a chrefydd yn llywio’i waith; yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir, chwarelwr o Flaenau Ffestiniog, yr enw iddo mewn cyfarfod beirdd; ystyr Hedd yw ‘heddwch’ a Wyn ‘gwyn’ neu ‘bur’, gan gyfeirio at y modd y treiddiai golau’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd; cadeiriau ym Mhwllheli a Llanuwchllyn 1913, Pontardawe a Llanuwchllyn 1915; anfonodd ‘Eryri’ i Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1915; yn ail yn Aberystwyth 1916 gydag ‘Ystrad Fflur’; heddychwr Cristnogol na ymunodd â’r fyddin ar y dechrau, gan deimlo na allai fyth ladd neb; ymhlith ei gerddi rhyfel mae ‘Plant Trawsfynydd’, ‘Y Blotyn Du’, ‘Nid â’n Ango’ a ‘Rhyfel’; yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac ymunodd Ellis, yn 29 oed, yn lle ei frawd iau Robert; hyfforddwyd yng Ngwersyll Litherland, Lerpwl; ar ei wyliau yng ngwanwyn 1917 bu’n gweithio ar ‘Yr Arwr’ wrth y tân gartref; ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1af Cymry Llundain), 38ain Adran (Gymreig), yn Fléchin, Ffrainc, ym Mehefin 1917, lle gorffennodd ei awdl a’i harwyddo ‘Fleur de Lis’; clwyfwyd ef yn angheuol ym Mrwydr Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917, cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a rhoddwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg fedd yn ddiweddarach; yn y cadeirio ym Mharc Penbedw ar 6 Medi 1917, gyda David Lloyd George yn bresennol, canwyd yr utgyrn deirgwaith, cyhoeddodd yr Archdderwydd Dyfed fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du; fe’i danfonwyd i’w rieni felly; gelwir yr ŵyl yn Eisteddfod y Gadair Ddu; gwnaed y gadair gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren o Mechelen, a ffoesai i Benbedw; Jan Morris: ‘daeth Hedd Wyn yn symbol, ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill’.
Roedd wedi dechrau ei awdl i Eisteddfod Genedlaethol 1917, Yr Arwr, yn Hydref 1916, a hanner ohoni wedi’i hysgrifennu yn Nhrawsfynydd. Hyfforddwyd ef yng ngwersyll Litherland ger Lerpwl, bu’n gweithio ar y gerdd wrth y tân yn yr Ysgwrn ar ei wyliau’r gwanwyn hwnnw, a’i gorffen yn Ffrainc gyda 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol. Arwyddodd hi Fleur de Lis a’i phostio adref.FfynonellauEvans, Ellis Humphrey (Hedd Wyn; 1887 – 1917), poet ↗William Morris, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 13 Ionawr 1887, mab hynaf Evan a Mary Evans, yr Ysgwrn, Trawsfynydd, sir Feirionnydd; cafodd ei addysg yn yr ysgol elfennol a’r ysgol Sul, ac aeth ei hunanaddysg ymlaen yn ddi-baid; dangosodd ddawn barddoni yn gynnar a chafodd bob cefnogaeth gartref, oherwydd roedd ei dad yn fardd gwlad fel y bu ei daid ar ochr ei fam; rhoddwyd yr enw Hedd Wyn iddo mewn cyngerdd ar lan Llyn y Morynion; enillodd y gyntaf o’i chwe chadair yn y Bala yn 1907, a daeth ei awdl ar Ystrad Fflur yn ail yn yr eisteddfod genedlaethol yn Aberystwyth yn 1916; yn gynnar yn 1917 ymunodd â’r 15fed bataliwn, y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol; cyn hynny roedd wedi dechrau ei awdl ‘Yr Arwr’, a hanner ohoni wedi’i hysgrifennu yn Nhrawsfynydd; fe’i gorffennwyd yng ngwersyll Litherland a’i phostio o Ffrainc; pan alwyd ei ffugenw (Fleur-de-lis) yn eisteddfod genedlaethol Penbedw ar 6 Medi 1917, cyhoeddwyd ei fod wedi marw, wedi’i ladd ym mrwydr Pilkem Ridge, 31 Gorffennaf; cyhoeddwyd cyfrol o’i gerddi, Cerddi’r Bugail, yn 1918, a chyda’r elw, a thanysgrifiadau, codwyd cofgolofn iddo gan L. S. Merrifield yn Nhrawsfynydd; barddoniaeth oedd ei brif hyfrydwch, a thrwy gystadlu y perffeithiodd ei grefft.Hedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd Cymraeg a laddwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ac a enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 wedi ei farw; ganed ym Mhenlan yng nghanol Trawsfynydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant; yng ngwanwyn 1887 symudodd y teulu i fferm fynydd 168 erw yr Ysgwrn yng Nghwm Prysor; gadawodd yr ysgol tua 14 a gweithio’n fugail ar fferm ei dad; cyfansoddodd ei gerdd gyntaf, ‘Y Das Fawn’, erbyn 11 oed; ei brif ddylanwad oedd barddoniaeth Ramantaidd Shelley, ac roedd natur a chrefydd yn llywio’i waith; yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir, chwarelwr o Flaenau Ffestiniog, yr enw iddo mewn cyfarfod beirdd; ystyr Hedd yw ‘heddwch’ a Wyn ‘gwyn’ neu ‘bur’, gan gyfeirio at y modd y treiddiai golau’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd; cadeiriau ym Mhwllheli a Llanuwchllyn 1913, Pontardawe a Llanuwchllyn 1915; anfonodd ‘Eryri’ i Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1915; yn ail yn Aberystwyth 1916 gydag ‘Ystrad Fflur’; heddychwr Cristnogol na ymunodd â’r fyddin ar y dechrau, gan deimlo na allai fyth ladd neb; ymhlith ei gerddi rhyfel mae ‘Plant Trawsfynydd’, ‘Y Blotyn Du’, ‘Nid â’n Ango’ a ‘Rhyfel’; yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac ymunodd Ellis, yn 29 oed, yn lle ei frawd iau Robert; hyfforddwyd yng Ngwersyll Litherland, Lerpwl; ar ei wyliau yng ngwanwyn 1917 bu’n gweithio ar ‘Yr Arwr’ wrth y tân gartref; ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1af Cymry Llundain), 38ain Adran (Gymreig), yn Fléchin, Ffrainc, ym Mehefin 1917, lle gorffennodd ei awdl a’i harwyddo ‘Fleur de Lis’; clwyfwyd ef yn angheuol ym Mrwydr Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917, cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a rhoddwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg fedd yn ddiweddarach; yn y cadeirio ym Mharc Penbedw ar 6 Medi 1917, gyda David Lloyd George yn bresennol, canwyd yr utgyrn deirgwaith, cyhoeddodd yr Archdderwydd Dyfed fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du; fe’i danfonwyd i’w rieni felly; gelwir yr ŵyl yn Eisteddfod y Gadair Ddu; gwnaed y gadair gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren o Mechelen, a ffoesai i Benbedw; Jan Morris: ‘daeth Hedd Wyn yn symbol, ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill’.Hedd Wyn ↗Wicipedia CymraegHedd Wyn, enw barddol Ellis Humphrey Evans (13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd o Drawsfynydd a ddaeth yn symbol o golli cenhedlaeth o ieuenctid Cymru yn y Rhyfel Byd Cyntaf; ganed ym mwthyn Penlan, a symudodd y teulu i’r Ysgwrn pan oedd yn bedwar mis oed; enillodd y wobr gyntaf mewn cyfarfod llenyddol lleol yn ddeuddeg oed; ei gadair gyntaf yn y Bala yn 1907 gyda’i awdl ‘Y Dyffryn’, yna cadeiriau yn Llanuwchllyn a Phwllheli 1913, Llanuwchllyn a Phontardawe 1915; cyfansoddai hefyd gerddi ac englynion ar gyfer digwyddiadau a thrigolion Trawsfynydd; rhoddwyd yr enw barddol iddo gan orsedd beirdd Ffestiniog ar 20 Awst 1910; dechreuodd ‘Yr Arwr’ yn Hydref 1916; dyfynnir dechrau ei gerdd ‘Rhyfel’ yn aml: ‘Gwae fi fy myw mewn oes mor ddreng, / A Duw ar drai ar orwel pell; / O’i ôl mae dyn, yn deyrn a gwreng, / Yn codi ei awdurdod hell.’
Ar 31 Gorffennaf 1917, diwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele, aeth ei fataliwn ymlaen ar draws Pilckem Ridge yng Ngwlad Belg. Clwyfwyd Hedd Wyn yn angheuol yn oriau cyntaf yr ymosodiad. Cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua un ar ddeg y bore.FfynonellauHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd Cymraeg a laddwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ac a enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 wedi ei farw; ganed ym Mhenlan yng nghanol Trawsfynydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant; yng ngwanwyn 1887 symudodd y teulu i fferm fynydd 168 erw yr Ysgwrn yng Nghwm Prysor; gadawodd yr ysgol tua 14 a gweithio’n fugail ar fferm ei dad; cyfansoddodd ei gerdd gyntaf, ‘Y Das Fawn’, erbyn 11 oed; ei brif ddylanwad oedd barddoniaeth Ramantaidd Shelley, ac roedd natur a chrefydd yn llywio’i waith; yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir, chwarelwr o Flaenau Ffestiniog, yr enw iddo mewn cyfarfod beirdd; ystyr Hedd yw ‘heddwch’ a Wyn ‘gwyn’ neu ‘bur’, gan gyfeirio at y modd y treiddiai golau’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd; cadeiriau ym Mhwllheli a Llanuwchllyn 1913, Pontardawe a Llanuwchllyn 1915; anfonodd ‘Eryri’ i Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1915; yn ail yn Aberystwyth 1916 gydag ‘Ystrad Fflur’; heddychwr Cristnogol na ymunodd â’r fyddin ar y dechrau, gan deimlo na allai fyth ladd neb; ymhlith ei gerddi rhyfel mae ‘Plant Trawsfynydd’, ‘Y Blotyn Du’, ‘Nid â’n Ango’ a ‘Rhyfel’; yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac ymunodd Ellis, yn 29 oed, yn lle ei frawd iau Robert; hyfforddwyd yng Ngwersyll Litherland, Lerpwl; ar ei wyliau yng ngwanwyn 1917 bu’n gweithio ar ‘Yr Arwr’ wrth y tân gartref; ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1af Cymry Llundain), 38ain Adran (Gymreig), yn Fléchin, Ffrainc, ym Mehefin 1917, lle gorffennodd ei awdl a’i harwyddo ‘Fleur de Lis’; clwyfwyd ef yn angheuol ym Mrwydr Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917, cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a rhoddwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg fedd yn ddiweddarach; yn y cadeirio ym Mharc Penbedw ar 6 Medi 1917, gyda David Lloyd George yn bresennol, canwyd yr utgyrn deirgwaith, cyhoeddodd yr Archdderwydd Dyfed fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du; fe’i danfonwyd i’w rieni felly; gelwir yr ŵyl yn Eisteddfod y Gadair Ddu; gwnaed y gadair gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren o Mechelen, a ffoesai i Benbedw; Jan Morris: ‘daeth Hedd Wyn yn symbol, ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill’.Evans, Ellis Humphrey (Hedd Wyn; 1887 – 1917), poet ↗William Morris, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 13 Ionawr 1887, mab hynaf Evan a Mary Evans, yr Ysgwrn, Trawsfynydd, sir Feirionnydd; cafodd ei addysg yn yr ysgol elfennol a’r ysgol Sul, ac aeth ei hunanaddysg ymlaen yn ddi-baid; dangosodd ddawn barddoni yn gynnar a chafodd bob cefnogaeth gartref, oherwydd roedd ei dad yn fardd gwlad fel y bu ei daid ar ochr ei fam; rhoddwyd yr enw Hedd Wyn iddo mewn cyngerdd ar lan Llyn y Morynion; enillodd y gyntaf o’i chwe chadair yn y Bala yn 1907, a daeth ei awdl ar Ystrad Fflur yn ail yn yr eisteddfod genedlaethol yn Aberystwyth yn 1916; yn gynnar yn 1917 ymunodd â’r 15fed bataliwn, y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol; cyn hynny roedd wedi dechrau ei awdl ‘Yr Arwr’, a hanner ohoni wedi’i hysgrifennu yn Nhrawsfynydd; fe’i gorffennwyd yng ngwersyll Litherland a’i phostio o Ffrainc; pan alwyd ei ffugenw (Fleur-de-lis) yn eisteddfod genedlaethol Penbedw ar 6 Medi 1917, cyhoeddwyd ei fod wedi marw, wedi’i ladd ym mrwydr Pilkem Ridge, 31 Gorffennaf; cyhoeddwyd cyfrol o’i gerddi, Cerddi’r Bugail, yn 1918, a chyda’r elw, a thanysgrifiadau, codwyd cofgolofn iddo gan L. S. Merrifield yn Nhrawsfynydd; barddoniaeth oedd ei brif hyfrydwch, a thrwy gystadlu y perffeithiodd ei grefft.
Gorwedd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge. Wedi’r rhyfel rhoddwyd y geiriau Y Prifardd Hedd Wyn ar ei garreg fedd.FfynhonnellHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd Cymraeg a laddwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ac a enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 wedi ei farw; ganed ym Mhenlan yng nghanol Trawsfynydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant; yng ngwanwyn 1887 symudodd y teulu i fferm fynydd 168 erw yr Ysgwrn yng Nghwm Prysor; gadawodd yr ysgol tua 14 a gweithio’n fugail ar fferm ei dad; cyfansoddodd ei gerdd gyntaf, ‘Y Das Fawn’, erbyn 11 oed; ei brif ddylanwad oedd barddoniaeth Ramantaidd Shelley, ac roedd natur a chrefydd yn llywio’i waith; yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir, chwarelwr o Flaenau Ffestiniog, yr enw iddo mewn cyfarfod beirdd; ystyr Hedd yw ‘heddwch’ a Wyn ‘gwyn’ neu ‘bur’, gan gyfeirio at y modd y treiddiai golau’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd; cadeiriau ym Mhwllheli a Llanuwchllyn 1913, Pontardawe a Llanuwchllyn 1915; anfonodd ‘Eryri’ i Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1915; yn ail yn Aberystwyth 1916 gydag ‘Ystrad Fflur’; heddychwr Cristnogol na ymunodd â’r fyddin ar y dechrau, gan deimlo na allai fyth ladd neb; ymhlith ei gerddi rhyfel mae ‘Plant Trawsfynydd’, ‘Y Blotyn Du’, ‘Nid â’n Ango’ a ‘Rhyfel’; yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac ymunodd Ellis, yn 29 oed, yn lle ei frawd iau Robert; hyfforddwyd yng Ngwersyll Litherland, Lerpwl; ar ei wyliau yng ngwanwyn 1917 bu’n gweithio ar ‘Yr Arwr’ wrth y tân gartref; ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1af Cymry Llundain), 38ain Adran (Gymreig), yn Fléchin, Ffrainc, ym Mehefin 1917, lle gorffennodd ei awdl a’i harwyddo ‘Fleur de Lis’; clwyfwyd ef yn angheuol ym Mrwydr Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917, cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a rhoddwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg fedd yn ddiweddarach; yn y cadeirio ym Mharc Penbedw ar 6 Medi 1917, gyda David Lloyd George yn bresennol, canwyd yr utgyrn deirgwaith, cyhoeddodd yr Archdderwydd Dyfed fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du; fe’i danfonwyd i’w rieni felly; gelwir yr ŵyl yn Eisteddfod y Gadair Ddu; gwnaed y gadair gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren o Mechelen, a ffoesai i Benbedw; Jan Morris: ‘daeth Hedd Wyn yn symbol, ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill’.
Ar 6 Medi 1917 cyfarfu’r Eisteddfod Genedlaethol ym Mharc Penbedw, gyda’r Prif Weinidog, David Lloyd George, yn y gynulleidfa. Cyhoeddodd y beirniaid mai Fleur de Lis oedd awdur yr awdl fuddugol. Deirgwaith y canodd yr utgyrn i’r bardd sefyll. Yna dywedodd yr Archdderwydd Dyfed wrth y dorf fod yr enillydd wedi’i ladd mewn brwydr chwe wythnos ynghynt.FfynonellauHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd Cymraeg a laddwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ac a enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 wedi ei farw; ganed ym Mhenlan yng nghanol Trawsfynydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant; yng ngwanwyn 1887 symudodd y teulu i fferm fynydd 168 erw yr Ysgwrn yng Nghwm Prysor; gadawodd yr ysgol tua 14 a gweithio’n fugail ar fferm ei dad; cyfansoddodd ei gerdd gyntaf, ‘Y Das Fawn’, erbyn 11 oed; ei brif ddylanwad oedd barddoniaeth Ramantaidd Shelley, ac roedd natur a chrefydd yn llywio’i waith; yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir, chwarelwr o Flaenau Ffestiniog, yr enw iddo mewn cyfarfod beirdd; ystyr Hedd yw ‘heddwch’ a Wyn ‘gwyn’ neu ‘bur’, gan gyfeirio at y modd y treiddiai golau’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd; cadeiriau ym Mhwllheli a Llanuwchllyn 1913, Pontardawe a Llanuwchllyn 1915; anfonodd ‘Eryri’ i Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1915; yn ail yn Aberystwyth 1916 gydag ‘Ystrad Fflur’; heddychwr Cristnogol na ymunodd â’r fyddin ar y dechrau, gan deimlo na allai fyth ladd neb; ymhlith ei gerddi rhyfel mae ‘Plant Trawsfynydd’, ‘Y Blotyn Du’, ‘Nid â’n Ango’ a ‘Rhyfel’; yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac ymunodd Ellis, yn 29 oed, yn lle ei frawd iau Robert; hyfforddwyd yng Ngwersyll Litherland, Lerpwl; ar ei wyliau yng ngwanwyn 1917 bu’n gweithio ar ‘Yr Arwr’ wrth y tân gartref; ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1af Cymry Llundain), 38ain Adran (Gymreig), yn Fléchin, Ffrainc, ym Mehefin 1917, lle gorffennodd ei awdl a’i harwyddo ‘Fleur de Lis’; clwyfwyd ef yn angheuol ym Mrwydr Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917, cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a rhoddwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg fedd yn ddiweddarach; yn y cadeirio ym Mharc Penbedw ar 6 Medi 1917, gyda David Lloyd George yn bresennol, canwyd yr utgyrn deirgwaith, cyhoeddodd yr Archdderwydd Dyfed fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du; fe’i danfonwyd i’w rieni felly; gelwir yr ŵyl yn Eisteddfod y Gadair Ddu; gwnaed y gadair gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren o Mechelen, a ffoesai i Benbedw; Jan Morris: ‘daeth Hedd Wyn yn symbol, ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill’.Evans, Ellis Humphrey (Hedd Wyn; 1887 – 1917), poet ↗William Morris, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 13 Ionawr 1887, mab hynaf Evan a Mary Evans, yr Ysgwrn, Trawsfynydd, sir Feirionnydd; cafodd ei addysg yn yr ysgol elfennol a’r ysgol Sul, ac aeth ei hunanaddysg ymlaen yn ddi-baid; dangosodd ddawn barddoni yn gynnar a chafodd bob cefnogaeth gartref, oherwydd roedd ei dad yn fardd gwlad fel y bu ei daid ar ochr ei fam; rhoddwyd yr enw Hedd Wyn iddo mewn cyngerdd ar lan Llyn y Morynion; enillodd y gyntaf o’i chwe chadair yn y Bala yn 1907, a daeth ei awdl ar Ystrad Fflur yn ail yn yr eisteddfod genedlaethol yn Aberystwyth yn 1916; yn gynnar yn 1917 ymunodd â’r 15fed bataliwn, y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol; cyn hynny roedd wedi dechrau ei awdl ‘Yr Arwr’, a hanner ohoni wedi’i hysgrifennu yn Nhrawsfynydd; fe’i gorffennwyd yng ngwersyll Litherland a’i phostio o Ffrainc; pan alwyd ei ffugenw (Fleur-de-lis) yn eisteddfod genedlaethol Penbedw ar 6 Medi 1917, cyhoeddwyd ei fod wedi marw, wedi’i ladd ym mrwydr Pilkem Ridge, 31 Gorffennaf; cyhoeddwyd cyfrol o’i gerddi, Cerddi’r Bugail, yn 1918, a chyda’r elw, a thanysgrifiadau, codwyd cofgolofn iddo gan L. S. Merrifield yn Nhrawsfynydd; barddoniaeth oedd ei brif hyfrydwch, a thrwy gystadlu y perffeithiodd ei grefft.
Gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du, ac fe’i danfonwyd i’w rieni yn yr Ysgwrn felly. Gelwir yr ŵyl byth er hynny yn Eisteddfod y Gadair Ddu. Cerfiwyd y gadair ei hun gan Eugeen Vanfleteren, saer o Fflandrys o Mechelen a ffoesai rhag y rhyfel i Benbedw.FfynhonnellHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd Cymraeg a laddwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ac a enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 wedi ei farw; ganed ym Mhenlan yng nghanol Trawsfynydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant; yng ngwanwyn 1887 symudodd y teulu i fferm fynydd 168 erw yr Ysgwrn yng Nghwm Prysor; gadawodd yr ysgol tua 14 a gweithio’n fugail ar fferm ei dad; cyfansoddodd ei gerdd gyntaf, ‘Y Das Fawn’, erbyn 11 oed; ei brif ddylanwad oedd barddoniaeth Ramantaidd Shelley, ac roedd natur a chrefydd yn llywio’i waith; yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir, chwarelwr o Flaenau Ffestiniog, yr enw iddo mewn cyfarfod beirdd; ystyr Hedd yw ‘heddwch’ a Wyn ‘gwyn’ neu ‘bur’, gan gyfeirio at y modd y treiddiai golau’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd; cadeiriau ym Mhwllheli a Llanuwchllyn 1913, Pontardawe a Llanuwchllyn 1915; anfonodd ‘Eryri’ i Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1915; yn ail yn Aberystwyth 1916 gydag ‘Ystrad Fflur’; heddychwr Cristnogol na ymunodd â’r fyddin ar y dechrau, gan deimlo na allai fyth ladd neb; ymhlith ei gerddi rhyfel mae ‘Plant Trawsfynydd’, ‘Y Blotyn Du’, ‘Nid â’n Ango’ a ‘Rhyfel’; yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac ymunodd Ellis, yn 29 oed, yn lle ei frawd iau Robert; hyfforddwyd yng Ngwersyll Litherland, Lerpwl; ar ei wyliau yng ngwanwyn 1917 bu’n gweithio ar ‘Yr Arwr’ wrth y tân gartref; ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1af Cymry Llundain), 38ain Adran (Gymreig), yn Fléchin, Ffrainc, ym Mehefin 1917, lle gorffennodd ei awdl a’i harwyddo ‘Fleur de Lis’; clwyfwyd ef yn angheuol ym Mrwydr Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917, cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a rhoddwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg fedd yn ddiweddarach; yn y cadeirio ym Mharc Penbedw ar 6 Medi 1917, gyda David Lloyd George yn bresennol, canwyd yr utgyrn deirgwaith, cyhoeddodd yr Archdderwydd Dyfed fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du; fe’i danfonwyd i’w rieni felly; gelwir yr ŵyl yn Eisteddfod y Gadair Ddu; gwnaed y gadair gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren o Mechelen, a ffoesai i Benbedw; Jan Morris: ‘daeth Hedd Wyn yn symbol, ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill’.
Yn 1918 casglwyd ei gerddi yn Cerddi’r Bugail, ac o’r elw, gydag arian a roddwyd gan y cyhoedd, codwyd cofgolofn iddo gan L. S. Merrifield yn Nhrawsfynydd. Ysgrifennodd Jan Morris i Hedd Wyn ddod yn symbol ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill.FfynonellauEvans, Ellis Humphrey (Hedd Wyn; 1887 – 1917), poet ↗William Morris, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 13 Ionawr 1887, mab hynaf Evan a Mary Evans, yr Ysgwrn, Trawsfynydd, sir Feirionnydd; cafodd ei addysg yn yr ysgol elfennol a’r ysgol Sul, ac aeth ei hunanaddysg ymlaen yn ddi-baid; dangosodd ddawn barddoni yn gynnar a chafodd bob cefnogaeth gartref, oherwydd roedd ei dad yn fardd gwlad fel y bu ei daid ar ochr ei fam; rhoddwyd yr enw Hedd Wyn iddo mewn cyngerdd ar lan Llyn y Morynion; enillodd y gyntaf o’i chwe chadair yn y Bala yn 1907, a daeth ei awdl ar Ystrad Fflur yn ail yn yr eisteddfod genedlaethol yn Aberystwyth yn 1916; yn gynnar yn 1917 ymunodd â’r 15fed bataliwn, y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol; cyn hynny roedd wedi dechrau ei awdl ‘Yr Arwr’, a hanner ohoni wedi’i hysgrifennu yn Nhrawsfynydd; fe’i gorffennwyd yng ngwersyll Litherland a’i phostio o Ffrainc; pan alwyd ei ffugenw (Fleur-de-lis) yn eisteddfod genedlaethol Penbedw ar 6 Medi 1917, cyhoeddwyd ei fod wedi marw, wedi’i ladd ym mrwydr Pilkem Ridge, 31 Gorffennaf; cyhoeddwyd cyfrol o’i gerddi, Cerddi’r Bugail, yn 1918, a chyda’r elw, a thanysgrifiadau, codwyd cofgolofn iddo gan L. S. Merrifield yn Nhrawsfynydd; barddoniaeth oedd ei brif hyfrydwch, a thrwy gystadlu y perffeithiodd ei grefft.Hedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd Cymraeg a laddwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ac a enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 wedi ei farw; ganed ym Mhenlan yng nghanol Trawsfynydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant; yng ngwanwyn 1887 symudodd y teulu i fferm fynydd 168 erw yr Ysgwrn yng Nghwm Prysor; gadawodd yr ysgol tua 14 a gweithio’n fugail ar fferm ei dad; cyfansoddodd ei gerdd gyntaf, ‘Y Das Fawn’, erbyn 11 oed; ei brif ddylanwad oedd barddoniaeth Ramantaidd Shelley, ac roedd natur a chrefydd yn llywio’i waith; yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir, chwarelwr o Flaenau Ffestiniog, yr enw iddo mewn cyfarfod beirdd; ystyr Hedd yw ‘heddwch’ a Wyn ‘gwyn’ neu ‘bur’, gan gyfeirio at y modd y treiddiai golau’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd; cadeiriau ym Mhwllheli a Llanuwchllyn 1913, Pontardawe a Llanuwchllyn 1915; anfonodd ‘Eryri’ i Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1915; yn ail yn Aberystwyth 1916 gydag ‘Ystrad Fflur’; heddychwr Cristnogol na ymunodd â’r fyddin ar y dechrau, gan deimlo na allai fyth ladd neb; ymhlith ei gerddi rhyfel mae ‘Plant Trawsfynydd’, ‘Y Blotyn Du’, ‘Nid â’n Ango’ a ‘Rhyfel’; yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac ymunodd Ellis, yn 29 oed, yn lle ei frawd iau Robert; hyfforddwyd yng Ngwersyll Litherland, Lerpwl; ar ei wyliau yng ngwanwyn 1917 bu’n gweithio ar ‘Yr Arwr’ wrth y tân gartref; ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1af Cymry Llundain), 38ain Adran (Gymreig), yn Fléchin, Ffrainc, ym Mehefin 1917, lle gorffennodd ei awdl a’i harwyddo ‘Fleur de Lis’; clwyfwyd ef yn angheuol ym Mrwydr Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917, cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a rhoddwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg fedd yn ddiweddarach; yn y cadeirio ym Mharc Penbedw ar 6 Medi 1917, gyda David Lloyd George yn bresennol, canwyd yr utgyrn deirgwaith, cyhoeddodd yr Archdderwydd Dyfed fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du; fe’i danfonwyd i’w rieni felly; gelwir yr ŵyl yn Eisteddfod y Gadair Ddu; gwnaed y gadair gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren o Mechelen, a ffoesai i Benbedw; Jan Morris: ‘daeth Hedd Wyn yn symbol, ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill’.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Yn Eisteddfod Penbedw cyhoeddir mai Hedd Wyn yw’r bardd buddugol. Roedd wedi’i ladd ym Mhasschendaele wythnosau ynghynt, a gorchuddir y gadair â lliain du.
Y Gadair DduMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Nofelau, cerddi a straeon yn Gymraeg ac yn Saesneg, a ddarllenir ledled y byd.
Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward LloydFe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.
Billy HughesPrif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.
David Lloyd GeorgeAthro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.
Syr John Morris-JonesYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf