Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1886–1965

Syr David Brunt

Meteorolegydd o Sir Drefaldwyn y bu ei lyfr Physical and Dynamical Meteorology (1934) yn gymorth i sefydlu gwyddor fodern y tywydd.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1886–1965 (wedi’i gofnodi) Tad gwyddor y tywydd fodern Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
Syr David Brunt
Syr David Brunt · Llun: Wikimedia Commons · Elliott & Fry, Parth cyhoeddus

Troes David Brunt, mab gwas fferm o rostiroedd sir Drefaldwyn a gafodd ei wersi cyntaf i gyd yn Gymraeg, astudio’r tywydd yn wyddor fathemategol. Ef oedd athro llawn-amser cyntaf meteoroleg ym Mhrydain, ac mae amledd a ddefnyddir gan wyddonwyr a sgafell iâ yn Antarctica yn dwyn ei enw.

Ganed17 Mehefin 1886, Penffordd-las (Staylittle), sir Drefaldwyn
YsgolionPenffordd-las, Llanhiledd, Abertyleri
ColegauAberystwyth a Choleg y Drindod, Caergrawnt
AthroMeteoroleg, y Coleg Imperial, 1934 hyd 1952
Llyfr mawrPhysical and Dynamical Meteorology (1934)
AnrhydeddauMedal Frenhinol 1944; marchog 1949; KBE 1959
Bu farw5 Chwefror 1965

Ysgol Gymraeg ar y rhos#

Ganed David Brunt ar 17 Mehefin 1886 ym Mhenffordd-las ger Llanidloes, yr ieuengaf o naw plentyn John Brunt, gwas fferm, a’i wraig Mary. Hyd ddeg oed aeth i ysgol y pentref, lle rhoddai un athro ei holl wersi yn Gymraeg.

Yn 1896 symudodd y teulu i faes glo’r de, lle troes y tad yn löwr, ac ymsefydlu yn Llanhiledd yn sir Fynwy. Buan y meistrolodd y bachgen o’r rhos agored ddosbarthiadau mwy ac iaith newydd yr addysgu, ac yn 1899 daeth yn gyntaf o holl enillwyr ysgoloriaethau ysgol ganolraddol Abertyleri. Yno y dechreuodd ei ddisgleirdeb mewn mathemateg a chemeg ddisgleirio.

Aberystwyth a Chaergrawnt#

Yn 1904 enillodd y brif ysgoloriaeth fynediad i Goleg y Brifysgol yn Aberystwyth, lle astudiodd fathemateg, ffiseg a chemeg. Daeth ei athrawon, R. W. Genese a G. A. Schott, yn falch iawn o’u disgybl, a gadawodd yn 1907 gyda gradd dosbarth cyntaf mewn mathemateg.

Yng Ngholeg y Drindod, Caergrawnt, cafodd ddosbarth cyntaf yn nwy ran y Tripos Mathemateg, ac yn 1909 fe’i dewiswyd yn fyfyriwr Isaac Newton yn yr Arsyllfa Ffiseg Solar Genedlaethol. Yna bu’n dysgu mathemateg yn Birmingham ac yn y coleg hyfforddi yng Nghaerllion, lle priododd yn 1915 Claudia Roberts o Nant-y-glo, a fu’n gyd-fyfyriwr ag ef yn Abertyleri ac Aberystwyth.

Tywydd i’r gynnau#

Daeth y trobwynt yn 1916, pan ymunodd ag adran feteoroleg y Peirianwyr Brenhinol. Yn Ffrainc bu’n darogan y tywydd ar gyfer y gynnau mawr ac ar gyfer yr awyr yn haenau isaf maes y gad, ac yn ddiweddarach daeth yn feteorolegydd i’r Llu Awyr. Fe’i henwyd yn fynych mewn adroddiadau, a daeth adref yn ddaroganwr tywydd medrus.

Athro cyntaf y tywydd#

Wedi’r rhyfel ymunodd â’r Swyddfa Feteoroleg a dal ati gyda’i ymchwil ei hun. Gwahoddodd Syr Napier Shaw ef i rannu’r gwaith o ddysgu meteoroleg yn y Coleg Imperial yn Llundain, a phan ymddeolodd Shaw, daeth Brunt yn athro llawn-amser cyntaf meteoroleg ym Mhrydain, gan ddal y gadair o 1934 hyd 1952.

Yn 1934 cyhoeddodd Physical and Dynamical Meteorology. Ynddo dadleuodd fod darogan y tywydd yn gofyn mwy na thablau o ffigurau: roedd angen ffiseg cynnwrf, trosglwyddo gwres, a symudiad patrymau mawr y tywydd. Daeth y llyfr yn sail gadarn i’r pwnc.

Ysgrifennodd i bawb hefyd: ymddangosodd Weather Science for Everybody yn 1936 a Weather Study yn 1942. At ei gilydd ysgrifennodd 58 o bapurau gwyddonol a phump o lyfrau pwysig.

Ei enw mewn gwyddoniaeth#

Gweithiodd Brunt allan, yn annibynnol, yr amledd y mae parsel o aer neu ddŵr yn siglo i fyny ac i lawr pan wthir ef o’i le mewn haen lonydd. Fe’i gelwir yn amledd Brunt–Väisälä, ac mae gwyddonwyr y tywydd a’r môr yn ei ddefnyddio hyd heddiw.

Rhwng 1936 a 1939 helpodd i ddeall sut y gellid clirio niwl, gwybodaeth a ddefnyddiwyd i adeiladu FIDO, y system a losgai’r niwl oddi ar feysydd awyr fel y gallai awyrennau lanio.

Anrhydeddau#

Fe’i hetholwyd yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol yn 1939 ac enillodd ei Medal Frenhinol yn 1944. Gwasanaethodd y Gymdeithas yn ysgrifennydd o 1948 hyd 1957 ac yn is-lywydd o 1949 hyd 1957. Bu’n llywydd y Gymdeithas Feteorolegol Frenhinol a’r Gymdeithas Ffiseg, yn gadeirydd Cymdeithas Gleidio Prydain, ac fe’i hurddwyd yn farchog yn 1949 a’i wneud yn KBE yn 1959.

Galwodd ei gofiannydd yn y Bywgraffiadur ef, heb amheuaeth, y meteorolegydd disgleiriaf ym Mhrydain yn hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif, y blynyddoedd pan droes y pwnc yn wyddor fathemategol ac yn wyddor yr awyr uchaf. Rhoes Prifysgol Cymru ddoethuriaeth er anrhydedd iddo yn 1951.

Bu farw ar 5 Chwefror 1965. Enwyd Sgafell Iâ Brunt yn Antarctica ar ei ôl.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf