Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1914–1953

Dylan Thomas

Bardd Abertawe, awdur ‘Do not go gentle into that good night’ ac Under Milk Wood.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1914–1953 (wedi’i gofnodi) Bardd Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Dylan Thomas a’i wraig Caitlin, mewn llun o’r 1940au
Dylan Thomas a’i wraig Caitlin, mewn llun o’r 1940au · Llun: Nora Summers, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Mae Dylan Thomas o Abertawe, a enwyd ar ôl Dylan ail Don yn y Mabinogi, yn un o feirdd mawr yr ugeinfed ganrif. Cariodd ‘Do not go gentle into that good night’, ‘Fern Hill’, A Child’s Christmas in Wales a’r ddrama i leisiau Under Milk Wood gerddoriaeth lleferydd Cymru a chefn gwlad Cymru o amgylch y byd, a gwnaeth ei lais ei hun ar y radio ef yn enw cyfarwydd.

Ganed27 Hydref 1914, 5 Cwmdonkin Drive, Abertawe
Ei enwAr ôl Dylan, mab y don, yn y Mabinogi
Llyfr cyntaf18 Poems, Rhagfyr 1934
CartrefTalacharn, Sir Gaerfyrddin, o 1938
Cyfrol fawr o gerddiDeaths and Entrances, 1946
Drama i leisiauUnder Milk Wood
Bu farw9 Tachwedd 1953, Efrog Newydd; claddwyd yn Nhalacharn

Bachgen o Abertawe#

Ganed Dylan Marlais Thomas yn 5 Cwmdonkin Drive, Abertawe, ar 27 Hydref 1914. Hanai ei dad, David John Thomas, uwch athro Saesneg Ysgol Ramadeg Abertawe, a’i fam, Florence Williams, o deuluoedd ffermio Cymraeg yn Sir Gaerfyrddin, a siaradent Gymraeg â’i gilydd. Roedd ei chwaer, Nancy, wyth mlynedd yn hŷn.

Enw o’r Mabinogi#

Dewisodd ei dad yr enw Dylan, ‘mab y môr’, ar ôl Dylan ail Don yn y Mabinogi. Roedd ei enw canol, Marlais, yn anrhydeddu ei hen ewythr William Thomas, y pregethwr a’r bardd radical a adwaenid fel Gwilym Marles.

Hafau yn Fernhill#

Treuliai ei hafau ar benrhyn Llansteffan, rhan Gymraeg o Sir Gaerfyrddin, lle ffermiai teulu ei fam ddwsin o ffermydd. Arhosai gyda’i fodryb Ann Jones yn Fernhill ger Llangain, ac âi gyda’i berthnasau i gapel Smyrna, lle’r oedd y gwasanaethau’n Gymraeg. Rhoddodd yr hafau hynny iddo’r gerdd ‘Fern Hill’ a llawer o’i straeon a’i ddarnau radio.

Y Llyfrau Nodiadau#

Yn Ysgol Ramadeg Abertawe, o 1925 hyd 1931, ymddangosodd ei gerdd gyntaf yng nghylchgrawn yr ysgol, a daeth yn olygydd arno. Rhwng 1930 a 1934 llanwodd bedwar llyfr ymarfer, y Llyfrau Nodiadau bellach, â cherddi a aeddfedodd yn rhyfeddol o gyflym, tra oedd yn gweithio’n ohebydd ifanc ar y South Wales Daily Post.

Bardd enwog yn bedair ar bymtheg#

Yn 1933 daeth ‘And death shall have no dominion’ yn gerdd gyntaf iddo mewn cylchgrawn cenedlaethol, ac enillodd ‘The force that through the green fuse’ wobr yn y Sunday Referee. Fel y cofiai William Empson, ‘o’r diwrnod hwnnw roedd yn fardd enwog’. Daeth ei lyfr cyntaf, 18 Poems, allan ym mis Rhagfyr 1934, pan oedd yn ugain oed.

Bechgyn y Kardomah#

Yn Abertawe perthynai i gylch dawnus o gyfeillion a gyfarfyddai yng Nghaffi Kardomah yn Stryd y Castell: yr arlunwyr Alfred Janes a Mervyn Levy, y cyfansoddwr Daniel Jones, y darlledwr Wynford Vaughan-Thomas ac, yn ddiweddarach, y bardd Vernon Watkins. Dilynodd Twenty-five Poems yn 1936 a The Map of Love yn 1939.

Caitlin a Thalacharn#

Ym mis Gorffennaf 1937 priododd Caitlin Macnamara yn Penzance, ac ym mis Mai 1938 symudasant am y tro cyntaf i Dalacharn yn Sir Gaerfyrddin, y pentref a gysylltir agosaf â’i enw heddiw. Yno dechreuodd Portrait of the Artist as a Young Dog, ei lyfr rhyddiaith gorau. Cawsant dri o blant, Llewelyn, Aeronwy a Colm.

Y llais ar y radio#

Yn ystod y rhyfel ysgrifennodd sgriptiau ffilm i’r llywodraeth, a dechreuodd ddarlledu ar radio’r BBC. Gwnaeth ei wybodaeth, ei ddyfeisgarwch a’i lais cofiadwy ef yn enw cyfarwydd. Mae ei farwnadau o gyfnod y rhyfel, yn eu plith ‘A Refusal to Mourn the Death, by Fire, of a Child in London’, ymhlith cerddi gorau’r rhyfel hwnnw, ac yn ‘Return Journey’ yn 1947 cerddodd eto drwy Abertawe a ddinistriwyd gan y bomio.

Deaths and Entrances#

Yn Llan-gain a Cheinewydd yn 1944 a 1945 daeth ffrwd newydd o farddoniaeth, ac ymddangosodd Deaths and Entrances, ei gyfrol unigol fwyaf o gerddi, yn 1946. Daeth ei deithiau darllen yn yr Unol Daleithiau yn y 1950au ag enwogrwydd iddo yno hefyd.

Under Milk Wood#

Ymhlith ei weithiau mwyaf adnabyddus mae ‘Do not go gentle into that good night’, A Child’s Christmas in Wales ac Under Milk Wood, ei ‘ddrama i leisiau’, a ddarlledwyd wedi ei farw.

Adref i Dalacharn#

Bu farw Dylan Thomas yn Efrog Newydd ar 9 Tachwedd 1953, yn dri deg naw oed. Dygwyd ei gorff adref i Gymru, ac ar 25 Tachwedd claddwyd ef ym mynwent Sant Martin yn Nhalacharn. Yn 1995 agorodd Canolfan Dylan Thomas yn Abertawe, tref ei eni.

Ar y llinell amser

  1. 18 Poems

    Mae Dylan Thomas o Abertawe, yn ugain oed, yn cyhoeddi ei lyfr cyntaf, 18 Poems.

    18 Poems
  2. Under Milk Wood

    Mae’r BBC yn darlledu drama i leisiau Dylan Thomas, Under Milk Wood, gyda Richard Burton yn Llais Cyntaf.

    Under Milk Wood

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf