Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1914–1997

Alexander Cordell

Nofelydd y daeth ei Rape of the Fair Country (1959), a leolwyd yng ngweithfeydd haearn Blaenafon a gwrthryfel y Siartwyr, â stori Cymru ddiwydiannol i filiynau o ddarllenwyr.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1914–1997 (wedi’i gofnodi) Nofelydd y trefi haearn Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Tafarn y Cordell Country, a enwyd ar ôl yr awdur y daeth ei nofelau â threfi’r haearn yn fyw
Tafarn y Cordell Country, a enwyd ar ôl yr awdur y daeth ei nofelau â threfi’r haearn yn fyw · Llun: Wikimedia Commons · Cedwyn Davies, CC BY-SA 2.0

Daeth Alexander Cordell i Gymru yn filwr ac aros o gariad ati. Wrth deithio i fyny’r Blorens uwchben Blaenafon, gwelodd fryniau creithiog yr hen wlad haearn a mynd ati i adrodd hanes y bobl a fu’n gweithio yno. Mae Rape of the Fair Country, ei nofel am y gweithwyr haearn a’r Siartwyr, wedi gwerthu miliynau o gopïau mewn dwy iaith ar bymtheg ac wedi rhoi llais i bobl gyffredin na adawsant gofnodion eu hunain.

Ganed1914, Colombo, Ceylon
Enw iawnGeorge Alexander Graber
MilwrY Peirianwyr Brenhinol, 1932 hyd ddiwedd y rhyfel; uwchgapten
Cartref yng NghymruY Fenni a Llanelen, o 1950
Nofel fawrRape of the Fair Country, 1959
LlyfrauDeg ar hugain, yn eu plith saga’r Mortymer
Bu farw1997; ei lwch yn Llan-ffwyst, dan y Blorens

Mab i filwr#

Ganed George Alexander Graber yn Colombo yn Ceylon yn 1914, mab i uwch-ringyll yn y Peirianwyr Brenhinol, a threuliodd lawer o’i ieuenctid yn y Dwyrain Pell, yn Tsieina gan mwyaf. Yn 1932, yn ddeunaw oed, ymunodd â’r Peirianwyr Brenhinol ei hun.

Syrthio mewn cariad â Chymru#

Yn yr Ail Ryfel Byd clwyfwyd ef yn Boulogne yn 1940 a’i ddwyn adref i wella yn Harlech. Yno daeth i garu Cymru a’i phobl, a phenderfynodd y byddai’n byw yno ryw ddydd. Wedi’i gomisiynu’n ddiweddarach, gweithiodd ar arfau ar gyfer glaniadau D-Day a chododd i fod yn uwchgapten.

Y Fenni#

Wedi’r rhyfel gweithiodd yn syrfëwr meintiau, ac yn 1950 symudodd i swyddfa yn y Fenni, gan rentu bwthyn yn Llanelen gyda’i wraig Rosina a’u merch Georgina. Ei gyhoeddwr a awgrymodd y ffugenw Alexander Cordell.

Y bryniau creithiog#

Yn 1957, wrth deithio i fyny’r Blorens tua Blaenafon, gwelodd lethrau creithiog y wlad haearn ac ymweld â phentref gwag Garnddyrys. Dechreuodd ymchwilio i’r Chwyldro Diwydiannol, gan siarad â hen bobl Blaenafon ac astudio yn Aberystwyth.

Rape of the Fair Country#

Ysgrifennodd y nofel, meddai, ‘mewn gwres gwyn’. Mae Rape of the Fair Country, a gyhoeddwyd yn 1959, yn dilyn teulu’r Mortymer o’r gweithfeydd haearn ym mlaenau cymoedd Sir Fynwy ac yn adeiladu at orymdaith y Siartwyr ar Gasnewydd ym mis Tachwedd 1839. O fewn wythnos roedd ar restrau gwerthu gorau Llundain, argraffodd y Western Mail hi’n rhannau, a galwodd Aneurin Bevan hi’n ‘llyfr aruthrol’.

Cyfieithwyd hi i ddwy iaith ar bymtheg ac mae wedi gwerthu dros ddwy filiwn o gopïau ar draws y byd. Gadawodd ei llwyddiant iddo ysgrifennu’n llawn amser.

Saga’r Mortymer#

Dilynodd Hosts of Rebecca yn 1960, wedi’i gosod yng nghefn gwlad Sir Gaerfyrddin, a Song of the Earth yn 1969, ar y camlesi. Yn ffyddlon i’r hanes, mae’r llyfrau’n adrodd am eni’r undebau llafur, y Siartwyr a Gwrthryfel Casnewydd. Yn ddiweddarach ychwanegodd ragarweiniad, This Proud and Savage Land, ac ail drioleg a gariodd y Mortymeriaid hyd 1900.

The Fire People a Dic Penderyn#

Yn The Fire People yn 1972 trodd at Wrthryfel Merthyr 1831, wedi ymchwil gofalus, ac ychwanegodd atodiad o dystiolaeth y gallai Dic Penderyn fod wedi’i gondemnio ar gam i’w grogi. Aeth This Sweet and Bitter Earth ag ef i chwareli llechi’r gogledd ac i’r Rhondda, a Land of My Fathers i fwyngloddiau copr Môn a gwaith haearn Dowlais.

Ysgrifennodd hefyd Peerless Jim, am y paffiwr Jim Driscoll o Gaerdydd, Tales from Tiger Bay, a straeon wedi’u gosod yn Iwerddon, America a’r Dwyrain Pell, deg ar hugain o lyfrau i gyd.

Storïwr y bobl#

Bu’n byw ar wahanol adegau yn y Fenni, Cas-gwent, Aberdaugleddau a Wrecsam, a deuai’n ôl i Gymru bob amser. Fe’i cyfrifir ymhlith nofelwyr Cymreig modern a ddarllenir fwyaf, ac mae ei lyfrau, fel yr ysgrifennodd Carolyn Hitt, yn adlewyrchu gwleidyddiaeth radical y Siartwyr a chaledi ac undod cymunedau diwydiannol Cymru.

Ei gofio dan y Blorens#

Bu farw Alexander Cordell yn 1997, yn wyth deg dau oed, wrth gerdded ger Bwlch yr Oernant, ac mae ei lwch ym mynwent Llan-ffwyst, dan y Blorens lle dechreuodd ei stori fawr. Llwyfannwyd ei drioleg, fe’i darlledwyd yn ddrama radio a’i throi’n sioe gerdd, ac yn 2025 dychwelodd Rape of the Fair Country yn Llyfrgell Cymru.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf