Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1914–1999

Desmond Llewelyn

Yr actor o Gasnewydd a oroesodd bum mlynedd yn garcharor rhyfel, gan gynnwys Colditz, ac a chwaraeodd Q, meistr y teclynnau, mewn dwy ar bymtheg o ffilmiau James Bond.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1914–1999 (wedi’i gofnodi) Q yn ffilmiau James Bond Cymru’r Ugeinfed Ganrif Llwyfan a sgrin
Desmond Llewelyn
Desmond Llewelyn · Llun: Wikimedia Commons · Towpilot, CC BY-SA 3.0

Desmond Llewelyn o Gasnewydd oedd Q, meistr y teclynnau yn ffilmiau James Bond, mewn dwy ffilm ar bymtheg dros dri deg chwech o flynyddoedd, mwy nag unrhyw actor arall yn y gyfres. Cyn hynny roedd wedi ymladd yn Ffrainc gyda’r Ffiwsilwyr Cymreig a chloddio twnnel dianc yn garcharor rhyfel, a hyd y diwedd gwisgai dei rygbi Casnewydd ar y sgrin, yn Gasnewyddwr a Chymro balch.

Ganed12 Medi 1914, Tŷ Blaen-y-Pant, Betws, Casnewydd
HyfforddiantYr Academi Frenhinol Celfyddyd Drama, 1934 hyd 1937
RhyfelY Ffiwsilwyr Cymreig; carcharor yn Laufen a Colditz
Rhan enwogQ, mewn dwy ffilm James Bond ar bymtheg, 1963 hyd 1999
Ffilm Bond gyntafFrom Russia With Love, 1963
Ffilm Bond olafThe World Is Not Enough, 1999
Bu farw19 Rhagfyr 1999, Dwyrain Sussex

Bachgen o Gasnewydd#

Ganed Desmond Wilkinson Llewelyn yn Nhŷ Blaen-y-Pant ym Metws, Casnewydd, ar 12 Medi 1914, plentyn hynaf Ivor Llewelyn, peiriannydd mwyngloddio, a Mia Wilkinson. Roedd ei daid, Llewelyn Llewelyn, yn rheolwr cyffredinol Cwmni Glo Ager Powell Duffryn ac yn Uchel Siryf Sir Fynwy.

Radley a’r llwyfan#

Ar y dechrau roedd am fod yn weinidog. Yng Ngholeg Radley gweithiai y tu ôl i’r llwyfan yn nramâu’r ysgol nes i’w gyd-ddisgybl Dennis Price ei annog i actio. Roedd yn chwaraewr rygbi da iawn, chwaraeodd i Gasnewydd, a charodd y gêm drwy ei oes.

Yn 1934 aeth i’r Academi Frenhinol Celfyddyd Drama, ac o 1937 gweithiodd ym myd cynnar y teledu a gyda’r Forsyth Players, lle cyfarfu â Pamela Pantlin. Priodasant ym mis Mai 1938 a chawsant ddau fab, Ivor a Justin. Daeth ei ffilm gyntaf, comedi Will Hay Ask a Policeman, yn 1939.

Y Ffiwsilwyr Cymreig#

Pan ddaeth y rhyfel yn 1939 comisiynwyd ef yn y Ffiwsilwyr Cymreig. Yn 1940 ymladdodd ei uned yn erbyn adran Panzer gyfan am ddyddiau ger Lille cyn ei gorlethu ar y ffordd i Dunkirk, a chymerwyd ef yn garcharor.

Y twnnel a Colditz#

Yng ngwersyll carchar Laufen helpodd i gloddio twnnel i ddianc, ac am hynny anfonwyd ef i Gastell Colditz, lle bu nes rhyddhau’r gwersyll yn 1945. Hanner can mlynedd yn ddiweddarach adroddodd cyd-garcharor, yr Arglwydd Peyton, hanes y twnnel ar This Is Your Life.

Yn ôl i’r llwyfan#

Wedi’r rhyfel cafodd waith bron ar unwaith. Chwaraeodd Theseus yn A Midsummer Night’s Dream ar deledu, actiodd ar lwyfan gyda Laurence Olivier a Vivien Leigh, ymddangosodd yn Hamlet Olivier, a chwaraeodd Mr Hyde yn The Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde ar deledu.

Yn 1950 chwaraeodd ’77 Jones, comander tanc o Gymro, yn They Were Not Divided, dan gyfarwyddyd Terence Young. Roedd yn rhan a fyddai’n llunio’i fywyd. Aeth ymlaen i ffilmiau fel The Lavender Hill Mob, Valley of Song, A Night to Remember a Cleopatra.

Q#

Yn 1963 cofiodd Terence Young, a oedd bellach yn cyfarwyddo ffilmiau James Bond, amdano a gofyn iddo ddarllen am ran yr Uwchgapten Boothroyd, y swyddog cyflenwi Q, yn From Russia With Love. Chwaraeodd Q mewn dwy ffilm Bond ar bymtheg, mwy nag unrhyw actor arall yn y gyfres, gyferbyn â Sean Connery, George Lazenby, Roger Moore, ei gyd-Gymro Timothy Dalton a Pierce Brosnan.

Byr oedd ei olygfeydd, ond roedd yn ffefryn mawr gan y gynulleidfa a dywedid yn aml ei fod yn eu dwyn. Rhoddodd stori ei hun i Q yn dawel bach, gan fynnu y byddai Q yn ymddeol i Went, a gwisgai deis Clwb Rygbi Casnewydd a Chlwb Criced Malpas yn y ffilmiau, winc at ei gartref.

Y tu hwnt i Bond#

Actiodd hefyd yn Chitty Chitty Bang Bang, Dixon of Dock Green a Merlin, chwaraeodd y Cyrnol yn Follyfoot, ymddangosodd yng nghyfres BBC Cymru The Life and Times of David Lloyd George gyda Philip Madoc, a gwnaeth chwe ffilm gyda’i gyfaill Christopher Lee.

Bydd â chynllun dianc bob amser#

Ei ffilm Bond olaf oedd The World Is Not Enough yn 1999, lle mae Q yn gadael Bond â’r geiriau ‘always have an escape plan’. Roedd wedi dweud y byddai’n dal i chwarae Q cyhyd ag y byddai’r cynhyrchwyr am ei gael a’r Hollalluog ddim.

Ei gofio#

Bu farw Desmond Llewelyn yn Nwyrain Sussex ar 19 Rhagfyr 1999, yn wyth deg pump oed, ar ei ffordd adref o arwyddo copïau o’i gofiant. Yn ei wasanaeth coffa yn Llundain talodd Roger Moore a Christopher Lee deyrnged iddo, ac yn 2026 enwyd dwy ffordd yn Swindon, ger un o fannau ffilmio Bond, ar ei ôl.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf