Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1903–1971

Ceri Richards

Yr arlunydd o Ddyfnant ger Abertawe y gwnaeth ei luniau cyfoethog, cerddorol, llawer ohonynt wedi eu hysbrydoli gan Dylan Thomas, ennill gwobr yn Biennale Fenis yn 1962.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1903–1971 (wedi’i gofnodi) Arlunydd cerddoriaeth a cherddi Dylan Cymru’r Ugeinfed Ganrif Celf a chynllunio
Ffenestr a ddyluniodd Ceri Richards i Eglwys Gadeiriol Derby (1965)
Ffenestr a ddyluniodd Ceri Richards i Eglwys Gadeiriol Derby (1965) · Llun: Wikimedia Commons · Keith Edkins, CC BY-SA 2.0

Roedd Ceri Richards, mab y gweithiwr tun o Ddynfant, yn beintiwr y mae ei waith yn hongian yn Tate Britain. Llanwyd ei luniau gan gerddoriaeth, tirweddau Gŵyr a barddoniaeth ei gyd-Gymro Dylan Thomas, ac yn 1962 enillodd y wobr am beintio yn Biennale Fenis.

Ganed6 Mehefin 1903, Dynfant, ger Abertawe
AstudioddYsgol Gelf Abertawe; y Coleg Celf Brenhinol, 1924 hyd 1927
Arddangosfa unigol gyntafOriel Gelf Glynn Vivian, Abertawe, 1930
DysgoddYsgol Gelf Caerdydd, o 1939
AnrhydeddauCBE 1960; Medal Aur yr Eisteddfod 1961; gwobr Fenis 1962
Bu farw9 Tachwedd 1971, Llundain

Cartref cerddorol#

Ganed Ceri Giraldus Richards ar 6 Mehefin 1903 yn Nynfant, ger Abertawe, mab Thomas Coslett Richards a’i wraig Sarah. Roedd yn gartref dosbarth gweithiol cyfoethog ei ddiwylliant. O deulu o grefftwyr y deuai ei fam, ac ysgrifennai ei dad, a weithiai yng ngwaith tun Tre-gŵyr, farddoniaeth yn Gymraeg a Saesneg, a bu am flynyddoedd yn arwain côr meibion Dynfant.

Dysgodd Ceri, ei frawd a’i chwaer y piano a thyfu i fyny gyda cherddoriaeth Bach a Handel. Arhosodd cerddoriaeth, a thirweddau Gŵyr a throad y tymhorau, gydag ef ar hyd ei oes a llifo i’w beintio.

Dysgu tynnu llun#

Yn ysgol Tre-gŵyr tynnai luniau’n ddi-baid ac enillodd gystadlaethau lleol. Yn brentis i drydanwyr yn Abertawe, astudiai arlunio gyda’r nos, ac yn 1921 aeth yn llawn amser i Ysgol Gelf Abertawe.

Yn 1923 dangosodd ysgol haf yn Neuadd Gregynog, cartref y chwiorydd Gwendoline a Margaret Davies, luniau Renoir, Van Gogh, Monet a Cézanne a cherfluniau Rodin iddo. Penderfynodd hynny ei alwedigaeth. Yr un flwyddyn enillodd ysgoloriaeth i’r Coleg Celf Brenhinol yn Llundain.

Llundain a Frances#

Yn y Coleg Brenhinol cyfarfu â’r arlunydd Frances Clayton, a phriodasant yn 1929. Daeth hithau’n beintiwr a darlunydd o fri. Yn 1930 cafodd ei arddangosfa unigol gyntaf, yn Oriel Gelf Glynn Vivian yn Abertawe.

O 1934 gwnâi luniau cerfwedd o bren, wedi’u hysbrydoli gan Picasso a Hans Arp, ac wedi gweld gwaith Picasso a Kandinsky symudodd ei beintio tuag at swrrealaeth.

Blynyddoedd y rhyfel yng Nghaerdydd#

Yn 1939 symudodd ef a Frances i Gaerdydd, lle bu’n dysgu yn Ysgol Gelf Caerdydd ac yn arwain ei hadran beintio. Gofynnodd y Weinyddiaeth Wybodaeth iddo dynnu lluniau gweithwyr tun de Cymru wrth eu gwaith.

Peintiwr Dylan Thomas#

O’r 1940au rhedai barddoniaeth Dylan Thomas drwy ei gelf. Gwnaeth luniau a lithograffau o The force that through the green fuse drives the flower, ac o Do not go gentle into that good night, ac wedi marw’r bardd yn 1953 gyfres o weithiau er anrhydedd iddo, ac yn 1965 Twelve Lithographs for Dylan Thomas.

Peintiwr cerddoriaeth#

Roedd Richards yn gerddor dawnus ei hun, a daeth cerddoriaeth yn thema fawr yn ei beintio: The Pianist, Beethoven and St Cecilia, a’i gyfres La Cathédrale engloutie. Gŵyr hefyd, mewn lluniau fel Black Apple of Gower.

Anrhydeddau#

Fe’i gwnaed yn CBE yn 1960. Yn 1961 rhoddodd Prifysgol Cymru ddoethuriaeth er anrhydedd iddo a’r Eisteddfod Genedlaethol ei Medal Aur, ac yn 1962 enillodd wobr Einaudi am beintio yn Biennale Fenis.

Golau drwy wydr#

Cynlluniodd wydr lliw i Eglwys Gadeiriol Derby yn 1964 a 1965, a Chapel y Sacrament Bendigaid yn Eglwys Gadeiriol Fetropolitan Lerpwl yn 1965.

Adref i Ddynfant#

Bu farw Ceri Richards yn Llundain ar 9 Tachwedd 1971. Un o’i weithiau olaf oedd marwnad i’w gyfaill y bardd Vernon Watkins. Dygwyd ef adref a’i gladdu gyda’i rieni yng Nghapel Ebenezer, Dynfant, ac mae ei luniau’n hongian heddiw yn Tate Britain, y Glynn Vivian ac Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf