Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1903–1949

T. Rowland Hughes

Mab y chwarelwr o Lanberis y rhoddodd ei bum nofel, yn eu plith O Law i Law a Chwalfa, eu lle i bobl dyffrynnoedd y llechi yn llenyddiaeth Gymraeg.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1903–1949 (wedi’i gofnodi) Nofelydd y chwarelwyr Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Bedd T. Rowland Hughes
Bedd T. Rowland Hughes · Llun: Wikimedia Commons · Ham II, CC BY-SA 4.0

T. Rowland Hughes, mab y chwarelwr o Lanberis, oedd nofelydd Cymraeg mwyaf poblogaidd ei oes. Ac yntau dan afiechyd hir, ysgrifennodd nofel bob Nadolig am bum mlynedd, gan ddod â phentrefi chwareli llechi Eryri’n fyw yn O Law i Law, William Jones a Chwalfa. Enillodd Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol ddwywaith hefyd, ac ysgrifennodd eiriau Tydi a roddaist.

Ganed17 Ebrill 1903, 20 Goodman Street, Llanberis
AstudioddBangor, dosbarth cyntaf yn Saesneg a Chymraeg, 1925; Rhydychen
BBC CaerdyddCynhyrchydd rhaglenni nodwedd, 1935 hyd 1945
CadeiriauMachynlleth 1937, Y Ffin; 1940, Pererinion
NofelauO Law i Law, William Jones, Yr Ogof, Chwalfa, Y Cychwyn
GeiriauTydi a roddaist, cerddoriaeth gan Arwel Hughes, 1938
Bu farw24 Hydref 1949

Llanberis#

Ganed Thomas Rowland Hughes ar 17 Ebrill 1903 yn 20 Goodman Street, Llanberis, mab William Rowland Hughes, chwarelwr, a’i wraig May. Bedyddwyr selog oedd y teulu. Roedd ei dad yn flaenor yng nghapel Seion, a buont yn byw yn Angorfa, drws nesaf i’r capel.

Enillodd ysgoloriaeth i ysgol sir Brynrefail, taith o ddwy filltir bob ffordd. Yno y daeth ar draws barddoniaeth R. Williams Parry gyntaf, a hwnnw fu ei hoff fardd ar hyd ei oes.

Bangor a Rhydychen#

Yn 1920 aeth i Goleg y Brifysgol ym Mangor, lle cafodd ei ddysgu gan John Morris-Jones, Ifor Williams a’i eilun R. Williams Parry ei hun. Daeth yn llywydd undeb y myfyrwyr, ac yn 1925 graddiodd gydag anrhydedd dosbarth cyntaf yn Saesneg a Chymraeg.

Bu’n dysgu yn ysgol sir y bechgyn yn Aberdâr, yna aeth ar gymrodoriaeth i Goleg Iesu, Rhydychen, ac o 1930 hyd 1933 bu’n darlithio mewn Saesneg a Chymraeg yng Ngholeg Harlech. Yn 1933 priododd Eirene Williams o Gwm Ogwr.

Llais y BBC yng Nghymru#

Yn 1935 ymunodd â’r BBC yng Nghaerdydd i wneud rhaglenni nodwedd, a thros ddeng mlynedd cynhyrchodd neu ysgrifennodd tua thri chant ohonynt, gydag awduron fel Kate Roberts, Saunders Lewis, Jack Jones ac Emlyn Williams. Ymhlith ei goreuon roedd The Proud Valley, How Green Was My Valley a Welsh Lidice. Wedi dim ond pum mlynedd galwodd The Guardian ef yn un o gynhyrchwyr gorau radio Prydain.

Ef oedd y cyntaf i ysgrifennu drama radio yn Gymraeg, ac adroddai ei ddrama Y Ffordd hanes helyntion Beca.

Dwy Gadair#

Yn 1937 enillodd Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol ym Machynlleth gyda’i awdl Y Ffin, ac yn 1940 enillodd y Gadair eto gyda Pererinion.

Yn 1938 gosododd y cyfansoddwr Arwel Hughes ei eiriau Tydi a roddaist i gerddoriaeth.

Dewrder#

Tua 1937 cafodd sglerosis ymledol. Daliodd i weithio am flynyddoedd, gan obeithio gwella, ac wrth i’w waeledd gynyddu trodd at ysgrifennu nofelau.

Nofel bob Nadolig#

Daeth y gyntaf, O Law i Law, allan yn 1943, a gallai pawb weld fod nofelydd o faintioli eithriadol wedi cyrraedd. Yna, bob Nadolig, daeth un arall: William Jones yn 1944, Yr Ogof yn 1945, Chwalfa yn 1946 ac Y Cychwyn yn 1947.

Ym mhentrefi chwareli llechi’r gogledd y gosodwyd y rhan fwyaf ohonynt. Mae William Jones hefyd yn cludo’i ddarllenwyr i’r de, i gymoedd y Rhondda ym mlynyddoedd y Dirwasgiad. William Jones a Chwalfa yw ei lyfrau enwocaf.

Mae ei lyfrau’n llawn addfwynder, cynhesrwydd a charedigrwydd, a dewrder eu pobl. Ar ôl Daniel Owen ef oedd nofelydd mwyaf toreithiog Cymru, a gwir werthwr gorau.

Caneuon olaf#

Nadolig 1948, er ei fod yn wael iawn, cyhoeddodd gyfrol o gerddi, Cân neu Ddwy. Yn 1949 gwnaeth Prifysgol Cymru ef yn Ddoethur mewn Llên er anrhydedd. Bu farw ar 24 Hydref 1949, a’r haf wedyn cyhoeddwyd O Law i Law yn Saesneg a’i chroesawu’n gynnes.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf