Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Llechi, undod a goroesi: darllen anghydfod y Penrhyn

Rhwng 1900 a 1903 safodd chwarelwyr Bethesda yn erbyn perchennog chwarel lechi fwyaf y byd, yn yr anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain. Adroddir eu hanes yma drwy’r papurau sydd wedi goroesi: hysbysiad rheolwr, naw cais yr undeb, cerdyn mewn ffenestr, y dadleuon yn y Senedd, apêl dros W. J. Parry, a’r archifau lle cedwir y gweddill.

Llun: Ponciau anferth chwarel lechi’r Penrhyn ym Methesda, mewn print ffotocrom wedi’i liwio â llaw tua 1900 · Photoglob Zürich, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 29 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ar fore 22 Tachwedd 1900 cerddodd tua 2,800 o ddynion allan o chwarel y Penrhyn ym Methesda. Ni fyddai’r rhan fwyaf ohonynt yn gweithio yno eto am dair blynedd. Hwn oedd yr anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain. Dechreuodd fel cweryl am waith, a throdd yn frwydr am rywbeth mwy: a gâi chwarelwyr Dyffryn Ogwen ddewis dynion o’u plith eu hunain i siarad drostynt.

Mae llawer o’r hanes wedi goroesi ar bapur: hysbysiad rheolwr, pamffled undeb, cerdyn mewn ffenestr, dadleuon y Senedd, apêl am arian, a channoedd o lythyrau a thoriadau papur newydd yn archifau Bangor a Chaernarfon. Mae’r erthygl hon yn dilyn y dogfennau hynny, ac yn gofyn am bob un pwy a’i gwnaeth, i bwy, a beth y gall ac na all ei ddweud wrthym. Mae stori fer yr anghydfod ar ei thudalen ei hun; dyma’r darlleniad hwy.

BleChwarel y Penrhyn, Bethesda, Dyffryn Ogwen
Dechreuodd22 Tachwedd 1900
Daeth i benTachwedd 1903
Dynion allanTua 2,800
Y cwestiwnYr hawl i ddewis eu llefarwyr eu hunain, ac undeb y byddai’r perchennog yn ei gydnabod
Eu pencampwrWilliam John Parry, Coetmor, ysgrifennydd cyntaf Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru
CofioCofeb lechen yng Nghapel Jerusalem, Bethesda (2000); tirwedd Treftadaeth y Byd (2021)

Y graig a doodd y byd#

Clymodd y llechen fynyddoedd y gogledd-orllewin wrth drefi a dinasoedd tyfol y byd. Erbyn y 1890au roedd diwydiant llechi Cymru’n cyflogi tua 17,000 o ddynion ac yn cynhyrchu bron hanner miliwn tunnell o lechi’r flwyddyn, tua thraean o holl lechi toi’r byd. Llechi Cymru oedd ar do Neuadd San Steffan, Adeilad yr Arddangosfa Frenhinol ym Melbourne a Neuadd y Ddinas yn Copenhagen.

Ar ddiwedd y 1800au chwarel y Penrhyn oedd chwarel lechi fwyaf y byd: bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron i 3,000 o ddynion yn gweithio ynddi. Codai ei ponciau i fyny’r mynydd fel grisiau anferth. Âi ei llechi i lawr Rheilffordd Chwarel y Penrhyn i Borth Penrhyn ym Mangor, ac allan ar y môr.

Chwarel y Penrhyn tua 1850, a’i ponciau wedi’u torri fel grisiau anferth yn y mynydd, gyda dynion yn gweithio ac yn ffrwydro ar bob lefel.
Chwarel y Penrhyn tua 1850, a’i ponciau wedi’u torri fel grisiau anferth yn y mynydd, gyda dynion yn gweithio ac yn ffrwydro ar bob lefel. · Llun: Thomas Hosmer Shepherd, National Library of Wales, Public domain, Wikimedia Commons

Yn 2021 rhoddodd UNESCO Dirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru ar Restr Treftadaeth y Byd. Mae’n cydnabod y chwareli, y systemau dŵr, y rheilffyrdd a’r harbwrs, a hefyd sgìl y chwarelwyr, yr aeth eu gwybodaeth gyda hwy i ddiwydiannau llechi’r Unol Daleithiau, cyfandir Ewrop ac Iwerddon. Mae’n enwi pentrefi’r gweithwyr hefyd, gyda’u capeli a’u heglwysi, eu hystafelloedd band, eu hysgolion, eu llyfrgelloedd a’u mannau cyfarfod, a’u hiaith leiafrifol gref.

Roedd gan gyfoeth ystad y Penrhyn wreiddyn hŷn hefyd. Roedd Richard Pennant, a agorodd y chwarel yng Nghaebraichycafn yn 1782, hefyd yn berchen o bell ar chwe phlanhigfa siwgr yn Jamaica a weithid gan fwy na chwe chant o Affricaniaid caeth, a rhoddodd yr arian a wnaent mewn ffyrdd, dociau a’r chwarel lechi. Bu farw yn 1808. Arglwydd Penrhyn yr anghydfod mawr oedd perchennog diweddarach, George Sholto Gordon Douglas-Pennant (1836–1907), yr ail Farwn Penrhyn, a gymerodd ofal o’r chwarel yn 1885.

Porth Penrhyn ym Mangor, a godwyd i anfon llechi chwarel y Penrhyn allan i’r byd.
Porth Penrhyn ym Mangor, a godwyd i anfon llechi chwarel y Penrhyn allan i’r byd. · Llun: Reading Tom, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Y fargen: crefftwyr a’u craig eu hunain#

Nid dwylo yn unig oedd y chwarelwyr. Gweithiai’r crefftwyr mewn partneriaethau bach, ‘criw bargen’ o dri i wyth: creigwyr a ffrwydrai’r graig, holltwr a holltai’r blociau â morthwyl a chŷn, a naddwr a naddai’r llechi. Ar ddydd Llun cyntaf pob mis gosodai stiward ddarn o graig, bargen, i bob criw am bris y cytunwyd arno.

Gan nad oedd dau ddarn o graig yr un fath, roedd y pris yn ystyried y graig: enillai craig wael gyfradd uwch, a chraig dda gyfradd is. Diogelai’r fargen enillion y dynion rhag lwc y graig, a gadawai iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr yn hytrach na gweithwyr cyflog. Roedd yn destun balchder ac annibyniaeth, ac roedd wrth wraidd pob cweryl a ddilynodd.

Byd Cymraeg ac Anghydffurfiol oedd eu byd. O gyflogau bach codasant gapeli a thalu at ysgolion a cholegau; ysgrifennodd yr hanesydd John Davies fod eu ceiniogau wedi helpu i sefydlu Prifysgol Cymru. Roedd perchnogion a phrif reolwyr y chwareli mawr gan amlaf yn Saesneg eu hiaith, yn Anglicaniaid ac yn Geidwadwyr, ac yn aml roedd angen cyfieithydd ar sgyrsiau rhwng y ddwy ochr.

Chwarel y Penrhyn o Fraich Melyn, wedi’i thynnu gan John Thomas tua 1885.
Chwarel y Penrhyn o Fraich Melyn, wedi’i thynnu gan John Thomas tua 1885. · Llun: John Thomas, National Library of Wales, Public domain, Wikimedia Commons

Undeb eu hunain, 1874#

Ar 27 Ebrill 1874, wedi mis o drafod rhwng chwarelwyr o Ddinorwig a’u cefnogwyr, sefydlwyd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yng Ngwesty’r Queen’s yng Nghaernarfon. Daeth anghydfodau yn Ninorwig ac yn y Penrhyn yr un flwyddyn i ben mewn buddugoliaeth i’r dynion, ac erbyn Mai 1878 roedd gan yr undeb 8,368 o aelodau.

Disgrifiodd un o’i sylfaenwyr, Morgan Richards, yn 1876 sut beth oedd gwaith pan ddechreuodd yn y chwareli ddeugain mlynedd ynghynt:

Rwy’n cofio’n dda yr amser pan oeddwn innau’n blentyn caethiwed; pan fyddai’n rhaid i’m tad a’m cymdogion, a minnau, godi’n gynnar, cerdded pum milltir cyn chwech y bore, a’r un pellter adref wedi chwech yr hwyr; a gweithio’n galed o chwech hyd chwech.

Morgan Richards, 1876 (yn Saesneg yn y gwreiddiol)

O 1874 hyd 1885 roedd gan y dynion yn y Penrhyn bwyllgor chwarel i ddwyn eu cwynion at y rheolwyr, a dywedodd aelodau Cymru wrth y Senedd yn 1903 na fu’r un streic yn y blynyddoedd hynny.

William John Parry, Coetmor#

Gŵr o Fethesda oedd ysgrifennydd cyntaf yr undeb, William John Parry, a aned yno ar 28 Medi 1842. Cyfrifydd ydoedd wrth ei alwedigaeth, diacon yng nghapel Bethesda, a gŵr llawn syniadau. Cymerodd ran flaenllaw yn sefydlu’r undeb yn 1874, ef oedd ei ysgrifennydd cyntaf ac wedyn ei lywydd am flynyddoedd, ac yn 1879 aeth i weld chwareli llechi’r Unol Daleithiau ar gais yr undeb.

‘W. J. Parry, Coetmor, Bethesda’: y portread a argraffwyd yn ei lyfr ei hun ar y chwareli a’r chwarelwyr, 1897.
‘W. J. Parry, Coetmor, Bethesda’: y portread a argraffwyd yn ei lyfr ei hun ar y chwareli a’r chwarelwyr, 1897. · Llun: from W. J. Parry, Chwareli a Chwarelwyr (1897), Public domain, Wikimedia Commons

Cyrhaeddai ei feddwl ymhell y tu hwnt i’r chwarel. Yn 1882, yn yr Eisteddfod Genedlaethol, darllenodd bapur i’r Cymmrodorion ar lywodraeth leol, daleithiol ac ymerodrol, gan gynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio Tŷ’r Arglwyddi. Ystyrid ef yn rhy chwyldroadol i’w argraffu, ac ni ymddangosodd yn Nhrafodion y Gymdeithas hyd 1917–18. Roedd yn un o sylfaenwyr y papur newydd Y Werin yn 1885 a’i olygydd cyntaf, eisteddodd ar Gyngor Sir cyntaf Caernarfon yn 1889, a bu’n gadeirydd arno yn 1892–93.

Ysgrifennodd dro ar ôl tro dros achos y chwarelwyr, yn Gymraeg ac yn Saesneg, yn Yr Herald Cymraeg, Y Genedl Gymreig a’r North Wales Observer, ac mewn llyfrau: Chwareli a Chwarelwyr yn 1897 a The Penrhyn Lock-out, 1900–1901: Statement and Appeal yn 1901. Mae Casgliad y Werin yn ei alw’n ŵr uchel ei barch ac yn arweinydd pwysig. Mae hanes llawn ei fywyd ar ei dudalen ei hun.

Y cloi allan cyntaf, 1896–97#

Aeth yr Arglwydd Penrhyn newydd ati i reoli’r chwarel yn ei ffordd ei hun. Un o’i weithredoedd cyntaf oedd rhoi pwyllgor y gweithwyr o’r neilltu, ac yn 1886 penododd Emilius Alexander Young yn brif reolwr. Ym mis Medi 1896 arweiniodd atal 57 o aelodau pwyllgor yr undeb a 17 o ddynion eraill at anghydfod a barhaodd un mis ar ddeg. Streic oedd hi yn ôl y rheolwyr; roedd y dynion yn dweud eu bod wedi’u cloi allan.

Helpodd y Bwrdd Masnach i’w setlo yn 1897. Aeth y dynion yn ôl ym mis Awst y flwyddyn honno, fwy neu lai ar delerau Arglwydd Penrhyn, gyda hawl gyfyngedig yn unig i ddwyn eu cwynion gerbron fesul adran. Mae’r ddau air, ‘streic’ a ‘cloi allan’, yn dweud rhan o’r hyn a ddigwyddodd yn y ddau anghydfod. Dewisodd y dynion roi’r gorau i weithio; caeodd y perchennog ddynion allan hefyd a phenderfynu pwy a gâi ddod yn ôl.

Yn ystod yr anghydfod cyntaf hwnnw arweiniodd W. J. Parry griw a brynodd chwarel Pantdreiniog yng nghanol Bethesda a chyflogi dynion a gloëwyd allan, gan ddewis dynion priod er mwyn i’r cyflog gyrraedd eu teuluoedd.

Dogfen un: hysbysiad 6 Tachwedd 1900#

Ym mis Ebrill 1900 cyhoeddodd Young na fyddai cyfraniadau’r undeb yn cael eu casglu yn y chwarel mwyach. Ar 26 Hydref bu trais yn erbyn contractwyr a oedd wedi cymryd bargen ar un o’r ponciau. Dygodd Arglwydd Penrhyn achos yn erbyn 26 o chwarelwyr a’u diswyddo cyn i’w hachos gael ei glywed. Pan ddaethant gerbron yr ynadon ym Mangor, gorymdeithiodd y chwarelwyr yn eu miloedd o Fethesda i Fangor i sefyll gyda hwy, a cherdded adref drachefn yn heddychlon. Dim ond chwech o’r chwech ar hugain a gafwyd yn euog, a’u dirwyo.

Ar ddiwrnod yr orymdaith, gosododd y rheolwr yr hysbysiad hwn.

PENRHYN QUARRY.

NOTICE.

Inasmuch as a number of the Penrhyn Quarry Employees has during the last fortnight actively participated in certain acts of violence and intimidation against some of their fellow-workmen and officials, and to-day nearly all the Employees have left their work without leave, Notice is hereby given that such Employees are suspended for 14 days.

E. A. YOUNG

PORT PENRHYN,
Bangor, November 6th, 1900.

Hysbysiad 6 Tachwedd 1900, wedi’i lofnodi gan y prif reolwr, E. A. Young, ym Mhorth Penrhyn. Fe’i gosodir yma air am air o’r hysbysiad printiedig, a atgynhyrchir gan CBAC fel ffynhonnell B14 yn ei ffynonellau hanes TGAU. Saesneg oedd yr hysbysiad. Gweld yr hysbysiad printiedig (CBAC, tudalen 72)

Darllen y dystiolaeth. Mae’r hysbysiad yn cofnodi’r hyn a gyhoeddodd y rheolwyr a’r rheswm a roesant. Edrychwch ar y geiriau: cyhuddwyd ‘nifer’ o’r gweithwyr o drais a bygwth, ond ‘y cyfryw weithwyr’, bron bob un ohonynt, sy’n cael eu hatal. Trodd cyhuddiad yn erbyn rhai dynion yn gosb i’r chwarel gyfan. Fersiwn y rheolwyr yw’r hysbysiad; ar ei ben ei hun nid yw’n profi beth a wnaeth unrhyw un o’r dynion a ataliwyd.

Cwestiwn i’w drafod: pa dystiolaeth arall fyddai ei hangen arnoch i farnu a oedd yr atal yn deg? Mae cofnod y llys, a gafodd ugain o’r chwech ar hugain yn ddieuog, yn fan cychwyn.

22 Tachwedd 1900: ‘gadewch y chwarel yn dawel’#

Aeth y dynion yn ôl ar 19 Tachwedd, ond ni osodwyd wyth o’r ponciau, gan adael 800 o ddynion heb fargen. Ar 22 Tachwedd cyrhaeddodd tua 2,000 o chwarelwyr y chwarel fel arfer a gwrthod dechrau gweithio nes i’r 800 gael eu bargeinion hwythau. Wltimatwm oedd ateb Young: ‘Ewch ymlaen â’ch gwaith neu gadewch y chwarel yn dawel.’ Gadael a wnaethant.

Fis yn ddiweddarach cynigiwyd telerau newydd. Derbyniodd saith deg saith o ddynion hwy, a gwrthododd 1,707. Erbyn canol Ionawr 1901 roedd y chwarel ar gau, a diswyddwyd gweithwyr doc Porth Penrhyn hefyd.

Rhes Cilfodan, rhes o dai chwarelwyr ym Methesda.
Rhes Cilfodan, rhes o dai chwarelwyr ym Methesda. · Llun: Eric Jones, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Dogfen dau: yr hyn a ofynnodd y dynion#

Beth oedd y chwarelwyr ei eisiau? Gosododd W. J. Parry hynny mewn naw pwynt yn ei lyfr yn 1901, a ysgrifennwyd i esbonio’r anghydfod i bobl Prydain ac i ofyn am eu cymorth.

YR HYN Y MAE’R UNDEB EI EISIAU

  1. Yr hawl i ethol yn rhydd lefarwyr o blith dynion y chwarel i drafod cwynion â’r rheolwyr o bryd i’w gilydd.
  2. Hawl y dynion i drafod materion ymysg ei gilydd yn y chwarel yn awr ginio.
  3. Rhoi eu gwaith yn ôl i rai arweinwyr a gosbwyd.
  4. Sefydlu isafswm cyflog.
  5. Cosbi ymddygiad annheg gan y stiwardiaid a’r swyddogion tuag at y dynion.
  6. Rhoi cynnig ar drefn o waith tasg cydweithredol yn lle’r gwaith a wnaed hyd hynny dan gontract.
  7. Gwneud rheolau llym y ddisgyblaeth yn fwy dynol, a lleihau’r cosbau am eu torri.
  8. Adfer y gwyliau blynyddol ar 1 Mai.
  9. Rheolaeth fwy democrataidd ar Glwb Cleifion y Chwarel.
Y naw pwynt, o lyfr W. J. Parry, The Penrhyn Lock-out, 1900–1901: Statement and Appeal (Llundain, 1901), fel y’u hatgynhyrchir gan CBAC (ffynhonnell B3). Saesneg yw’r gwreiddiol; cyfieithiad sydd yma. Gweld y dudalen (CBAC, tudalen 66)

Darllen y dystiolaeth. Achos yr undeb ei hun yw hwn, wedi’i ysgrifennu gan un o’i arweinwyr i ennill cefnogaeth, felly mae’n gosod ceisiadau’r dynion yn y golau gorau. Er hynny, edrychwch ar yr hyn sydd ar y rhestr. Nid oes galw i redeg y chwarel. Nid yw’r ddau bwynt cyntaf ond yn gofyn am yr hawl i ddewis llefarwyr ac i siarad â’i gilydd amser cinio. Isafswm cyflog, disgyblaeth decach, gŵyl ar y cyntaf o Fai, llais yn eu clwb cleifion eu hunain: dyma geisiadau dynion a oedd am gael eu trin fel partneriaid yn eu gwaith.

Yn y Senedd ddwy flynedd yn ddiweddarach gosododd yr aelod dros Fôn, Ellis Griffith, yr un pwynt yn blaen: yr hyn yr oedd y dynion yn gofyn amdano oedd pwyllgor i ystyried y cwynion a’u cyflwyno, ac roedd hynny, meddai wrth y Tŷ, yn nod cyfreithlon.

Cwestiwn i’w drafod: sut y byddai rheolwyr Arglwydd Penrhyn wedi disgrifio’r un naw pwynt? Mae papurau’r Penrhyn ym Mhrifysgol Bangor yn cadw ochr y rheolwyr o’r ohebiaeth.

Dogfen tri: ‘Nid oes bradwr yn y tŷ hwn’#

Ar 11 Mehefin 1901 ailagorodd y chwarel i ddynion a gymeradwywyd gan swyddfa’r chwarel. Aeth tua 400 yn ôl, a chafodd pob un sofren aur ac addewid o godiad o bump y cant. Galwodd y rhai a arhosodd allan hynny’n ‘bunt y gynffon’.

Yr un noson, mewn cyfarfod llawn, penderfynodd y streicwyr argraffu cerdyn i’w ddangos yn ffenestr cartref pob streiciwr. Ei eiriau ef a ddaeth yn enwocaf o’r holl anghydfod.

NID OES

BRADWR

YN Y TY HWN.

Geiriau cerdyn y ffenestr, wedi’u gosod fel y mae’r cerdyn yn eu hargraffu. Gellir gweld cerdyn a gedwir gan Archifdy Caernarfon (Archifau Gwynedd) ar Gasgliad y Werin Cymru. Gweld y cerdyn (Casgliad y Werin Cymru, eitem 8137)
Cerdyn o’r anghydfod yn dal yn ffenestr Rhif 2 Fron Haul, Bethesda, pan dynnwyd y llun hwn yn 2006.
Cerdyn o’r anghydfod yn dal yn ffenestr Rhif 2 Fron Haul, Bethesda, pan dynnwyd y llun hwn yn 2006. · Llun: Eric Jones, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Arhosodd y rhan fwyaf o’r cardiau yn ffenestri Bethesda am fwy na dwy flynedd. Pan ddeuai cerdyn i lawr, golygai fod chwarelwr arall wedi mynd yn ôl i’w waith. Anogodd trefnydd yr undeb, D. R. Daniel, y dynion i gadw draw oddi wrth y rhai a ddychwelodd, ac argraffodd papurau radical Cymraeg Y Werin ac Yr Eco Cymraeg eu henwau.

Darllen y dystiolaeth. Addewid cyhoeddus yw’r cerdyn, a wnaed gan aelwyd gyfan, yn Gymraeg, yn y ffenestr lle byddai pob cymydog yn ei weld. Mae’n dangos sut y daeth anghydfod yn y gwaith i mewn i’r cartref, a sut y cadwodd cymuned ei dewrder drwy ddau aeaf caled. Gair yr ymgyrch yw ‘bradwr’: mae’n dweud wrthym sut y teimlai’r streicwyr am dorri rhengoedd, nid pam yr aeth pob dyn a ddychwelodd yn ôl. Ni all cerdyn ddweud wrthym beth a feddyliai pob aelod o’r teulu, na beth a gostiodd i’r aelwydydd yr oedd eu ffenestri’n wag.

Cwestiwn i’w drafod: sut olwg allai fod ar yr un cerdyn i streiciwr, i ddyn a oedd wedi mynd yn ôl, ac i blentyn yn cerdded i’r ysgol heibio i’r ddau dŷ?

Dal gyda’i gilydd#

Ni adawyd y chwarelwyr ar eu pennau eu hunain. Daeth arian a rhoddion gan weithwyr ar draws Prydain. Anfonodd cwmni yn Ashton-under-Lyne bwdin Nadolig yn pwyso dwy dunnell a hanner, ac roedd plant Bethesda’n dal i ganu amdano flynyddoedd wedyn.

Yn fwy na dim, canasant am eu swper. Aeth tri chôr o chwarelwyr ar daith i godi arian i’r teuluoedd gartref, a dilynodd papurau newydd Mawrth 1901 hwy i Brighton, Mountsorrel a Llundain. Yn y de, cynhaliodd y capeli gyngherddau iddynt: mae rhaglen wedi goroesi o un a gynhaliwyd yng Nghapel y Tabernacl, Treforys, ar 21 Tachwedd 1901, at Gronfa Cyni Chwarelwyr y Penrhyn. W. J. Parry oedd cadeirydd Cronfa Gymorth y Penrhyn.

Cafodd Parry waith hefyd. Ym mis Mawrth 1901 ailagorodd Bantdreiniog yn gwmni cydweithredol i’r gweithwyr, ac yn ei fis cyntaf gwnaeth elw bach a thalu cyflog o 32 swllt a chwe cheiniog yr wythnos. Yn 1903, gydag arian yr undeb, dygodd Bantdreiniog, Moel Faban a Thanybwlch ynghyd yn Chwareli Cydweithredol Bethesda, a gorfforwyd ar 3 Hydref 1903, gyda Parry yn rheolwr gyfarwyddwr.

Bu’n rhaid i lawer adael. Erbyn 1902 roedd tua 700 o ddynion wedi mynd yn ôl i’r chwarel, a llawer mwy wedi gadael y dyffryn i chwilio am waith, y rhan fwyaf ym maes glo’r de, gan anfon arian adref i’r teuluoedd a arhosodd. Gwragedd Bethesda a gadwodd y cartrefi ynghyd, a chanodd côr merched y Penrhyn i godi arian at y gronfa. Mae haneswyr bellach yn edrych yn fanylach ar ystyr yr anghydfod i’r menywod a’r gymuned ehangach, y bu’r hen hanesion yn esgeuluso’u rhan.

Dogfen pedwar: Bethesda yn y Senedd, 1903#

Ar 5 Mawrth 1903 gofynnodd William Jones, yr aelod dros Arfon, i Dŷ’r Cyffredin drafod ‘y cyni a’r golled ddifrifol a ddaeth o’r frwydr yn ardal chwarel y Penrhyn’. Mae ei araith, a argraffwyd yn Hansard, yn un o’r cofnodion llawnaf o’r anghydfod o ochr y dynion.

Rhoddodd y ffigurau i’r Tŷ. O’r 2,800 o ddynion a fu’n gweithio yn y chwarel, roedd tua 1,400 wedi mynd i ffwrdd, tua 800 gartref heb fedru cael gwaith, tua 100 wedi marw yn ystod y frwydr, a thua 500 wrth eu gwaith yn y chwarel. Soniodd am ddynion yn gweithio yn y de i gadw dau gartref i fynd, ac am deuluoedd a oedd, pan ddaeth gwasgfa newyn, yn rhy falch i ofyn am elusen na chymorth.

Roedd y dynion ymhlith y dinasyddion mwyaf ufudd i’r gyfraith ar wyneb y ddaear. Gwyddai pawb sut yr oeddent wedi codi eu capeli a’u hysgolion eu hunain.

William Jones, aelod dros Arfon, Tŷ’r Cyffredin, 5 Mawrth 1903 (yn Saesneg yn y gwreiddiol)

Darllenodd eiriau cadeirydd Cyd-bwyllgor Sefydlog y sir, a oedd ei hun yn berchennog chwarel: ‘Roedd y gymuned gyfan yn haeddu’r clod mwyaf posibl am yr hunanddisgyblaeth a ddangosodd, o ystyried y teimladau a fu.’

Ar 27 Ebrill 1903 cynigiodd Herbert Asquith fod y Tŷ’n condemnio’r llywodraeth am beidio ag ymyrryd i setlo ‘yr anghydfod diwydiannol ym Methesda’. Yn y ddadl honno rhoddodd Ellis Griffith y llinell y mae Bethesda’n ei chofio:

Efallai fod Arglwydd Penrhyn yn berchen ar chwarel, ond nid yw’n berchen ar y dynion.

Ellis Griffith, aelod dros Fôn, Tŷ’r Cyffredin, 27 Ebrill 1903 (yn Saesneg yn y gwreiddiol)

Darllen y dystiolaeth. Cofnod o’r hyn a ddywedwyd yw Hansard, nid barn ar a oedd yn wir. Siaradai William Jones dros y chwarelwyr, a siaradai aelodau eraill dros Arglwydd Penrhyn. Ond mae’r areithiau’n rhoi ffigurau, enwau a geiriau adroddiadau’r sir sy’n anodd eu cael yn unman arall, ac maent yn dangos bod yr anghydfod mewn un dyffryn yng Nghymru wedi dod yn gwestiwn i’r deyrnas gyfan.

Dogfen pump: yr apêl dros W. J. Parry, 1903#

Yn 1901 ysgrifennodd Parry yn The Clarion, wythnosolyn sosialaidd, fod yr anghydfod yn costio bywydau ym Methesda, a rhoddodd y bai ar berchennog y chwarel. Dygodd Arglwydd Penrhyn achos enllib yn ei erbyn. Yn yr Uchel Lys ar 10 i 12 Mawrth 1903 dyfarnodd y rheithgor o blaid Arglwydd Penrhyn, a gorchmynnwyd i Parry dalu £500 o iawndal, a’r costau.

Ni adawodd ei gyfeillion iddo ei gario ar ei ben ei hun. Sefydlwyd Cronfa Enllib W. J. Parry a’r Penrhyn, ac erbyn hydref 1903 adroddai’r papurau newydd ei bod wedi codi £2,960. Ar 30 Medi 1903 cyhoeddodd y gronfa apêl, a gedwir heddiw yn y Llyfrgell Gymraeg ym Mhrifysgol Bangor, yn diolch i’r rhai a roddodd ac yn gofyn am ragor o help tuag at yr hyn yr oedd Parry yn dal i’w ddyled. Mae’n gronfa wahanol i Gronfa Gymorth y Penrhyn i’r chwarelwyr, a gadeiriwyd gan Parry.

Darllen y dystiolaeth. Ysgrifennir apêl i godi arian, felly mae’n dangos Parry yn y golau gorau; nid cyfrif wedi’i archwilio ydyw, ac nid yw’n setlo a oedd y llys yn iawn. Yr hyn y mae’n ei ddangos yw bod miloedd o bobl gyffredin yn barod i roi i ddyn a oedd wedi codi ei lais drostynt. Byddai apêl, cofnod y llys a phapurau Arglwydd Penrhyn ei hun, sy’n cadw’r toriadau o The Clarion a llythyrau ei gyfreithwyr, bob un yn dweud rhan wahanol o’r un stori.

Cwestiwn i’w drafod: beth all apêl am arian ei ddweud wrthym na all cofnod llys?

Tachwedd 1903#

Erbyn hydref 1903 roedd arian y gronfa’n darfod. Ym mis Tachwedd pleidleisiodd y dynion a oedd yn dal allan i fynd yn ôl. Mae papurau Arglwydd Penrhyn yn cadw 76 o doriadau papur newydd am ddiwedd yr anghydfod, gyda llawer yn dweud ei fod mewn gwirionedd wedi dod i ben ymhell cyn hynny, pan ailddechreuodd gwaith yn araf yn y chwarel. Dychwelodd y dynion ar delerau’r perchennog, ac roedd yr undeb yn dal heb ei gydnabod. Ni chymerwyd llawer o’r rhai a fu’n amlwg yn yr undeb yn ôl, ac ni ddychwelodd llawer a oedd wedi gadael.

Yn y diwedd nid calonnau na meddyliau a benderfynodd y mater, ond stumogau gwag teuluoedd y streicwyr. Aeth y dynion yn ôl i’r gwaith ym mis Tachwedd 1903, a’u hundeb yn dal heb ei gydnabod.

John Davies, hanesydd

Nodyn ar y dyddiad. Nid yw’r hanesion a gyhoeddwyd yn cytuno ar y diwrnod y daeth yr anghydfod i ben. Mae adnodd dysgu Cadw ar dirwedd y llechi yn rhoi 8 Tachwedd 1903; mae pamffled canmlwyddiant 2003, sydd bellach yn Amgueddfa Cymru, yn coffáu 14 Tachwedd 1903. Mae’r dudalen hon yn rhoi’r mis yn hytrach na dewis diwrnod heb y dystiolaeth i benderfynu rhyngddynt.

Yr hyn a adawodd yr anghydfod#

Ni chyflogodd y chwarel gymaint byth wedyn: erbyn 1907 roedd ei gweithlu i lawr i 1,800. Tra oedd y Penrhyn yn segur, anfonodd gwneuthurwyr llechi Ffrainc fwy na dwywaith cymaint o lechi i Brydain, a dechreuodd dirywiad hir diwydiant llechi Cymru.

Ond nid anghofiodd Bethesda, ac nid anghofiodd Cymru Fethesda. Adroddodd T. Rowland Hughes, mab chwarelwr o Lanberis, hanes y cloi allan yn ei nofel Chwalfa (1946), drwy deulu’r Ifansiaid yn y dref chwarel a alwodd yn Llechfaen. Fe’i gwnaed ar gyfer y teledu gan y BBC yn y 1960au a’i llwyfannu gan Theatr Genedlaethol Cymru yn 2016. Cariodd Caradog Prichard, a aned ym Methesda yn 1904 yn fab i chwarelwr, lais y dyffryn i Un Nos Ola Leuad.

Yn 2000, gan mlynedd wedi’r cerdded allan, codwyd cofeb lechen ar dir Capel Jerusalem ym Methesda. Yn 2003, ar ganmlwyddiant y diwedd, dadorchuddiodd Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol blac arni er cof am bawb a fu’n rhan o’r frwydr.

Y gofeb lechen i’r Streic Fawr ar dir Capel Jerusalem, Bethesda, a ddadorchuddiwyd yn 2000.
Y gofeb lechen i’r Streic Fawr ar dir Capel Jerusalem, Bethesda, a ddadorchuddiwyd yn 2000. · Llun: Eirian Evans, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ei geiriau, yn Gymraeg ac yn Saesneg, yw gair olaf yr anghydfod, a’r balchaf:

Y plac ar y gofeb: ‘Streic Fawr Penrhyn 1900 – 1903. Great Strike Penrhyn. Da ni yma o hyd. We are still here.’
Y plac ar y gofeb: ‘Streic Fawr Penrhyn 1900 – 1903. Great Strike Penrhyn. Da ni yma o hyd. We are still here.’ · Llun: Meirion, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Llinell amser#

1782Richard Pennant yn agor y chwarel yng Nghaebraichycafn
27 Ebrill 1874Sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yng Nghaernarfon; W. J. Parry yw ei ysgrifennydd cyntaf
1874Anghydfod yn y Penrhyn yn dod i ben mewn buddugoliaeth i’r dynion
1885–1886Perchennog newydd yn cymryd yr awenau; E. A. Young yn brif reolwr
Medi 1896 – Awst 1897Y cloi allan cyntaf, un mis ar ddeg
Ebrill 1900Cyfraniadau’r undeb yn peidio â chael eu casglu yn y chwarel
6 Tachwedd 1900Yr hysbysiad yn atal y dynion am 14 diwrnod
22 Tachwedd 1900Tua 2,800 o ddynion yn cerdded allan
Ionawr 1901Cau’r chwarel
Mawrth 1901Parry yn agor Pantdreiniog yn gwmni cydweithredol
11 Mehefin 1901Ailagor y chwarel; tua 400 yn mynd yn ôl
21 Tachwedd 1901Cyngerdd i’r chwarelwyr yng Nghapel y Tabernacl, Treforys
5 Mawrth 1903William Jones yn codi’r anghydfod yn Nhŷ’r Cyffredin
10–12 Mawrth 1903Achos enllib Arglwydd Penrhyn yn erbyn Parry
27 Ebrill 1903Cynnig Asquith ar yr anghydfod ym Methesda
30 Medi 1903Apêl Cronfa Enllib W. J. Parry a’r Penrhyn
3 Hydref 1903Corffori Chwareli Cydweithredol Bethesda
Tachwedd 1903Y dynion yn pleidleisio i ddychwelyd; yr undeb yn dal heb ei gydnabod
2000Y gofeb lechen yng Nghapel Jerusalem
2021Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru yn dod yn Safle Treftadaeth y Byd

Dilyn y dystiolaeth ymhellach#

Mae Prifysgol Bangor yn cadw ‘PQS: Penrhyn Correspondence – Quarry Strike’, 411 o eitemau o 1874 hyd 1903 ar anghydfodau 1896–97 a 1900–03, a bwndeli o lythyrau a thoriadau Arglwydd Penrhyn ei hun ym mhapurau’r Penrhyn. Mae’r catalog ar-lein yn eu disgrifio; nid trawsgrifiad ohonynt mohono.

Mae Archifau Gwynedd yng Nghaernarfon yn cadw cofnodion Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru, gyda’i lyfrau cofnodion, ei gyfrifon a’i bapurau ar streiciau’r Penrhyn rhwng 1896 a 1904, a’r cerdyn ffenestr a ddangosir uchod. Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw llythyrau, cylchlythyrau a phamffledi’r anghydfodau (LlGC MS 8746E), ac mae ei gwefan Papurau Newydd Cymru, sy’n rhad ac am ddim, yn cynnwys Y Werin, Yr Herald Cymraeg a phapurau eraill y cyfnod, dudalen wrth dudalen.

Wrth eu darllen, gofynnwch pwy a wnaeth bob dogfen, i bwy yr oedd hi, a bywydau pwy y mae’n eu gadael allan. Mae’r hysbysiad a’r pamffled yn siarad dros y rheolwyr a’r undeb; mae lleisiau’r menywod, y plant a’r teuluoedd a aeth i’r de yn dawelach yn y cofnod, ac yn werth gwrando amdanynt.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf