Caradog Prichard
Awdur Un Nos Ola Leuad (wedi’i gofnodi)Y bardd a’r newyddiadurwr o Fethesda a enillodd y goron dair blynedd yn olynol ac a ysgrifennodd Un Nos Ola Leuad, a elwir yn aml y nofel fwyaf yn y Gymraeg.
Caradog Prichard

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd
Gwynedd
Tref chwarel y Penrhyn, lle bu streic y chwarelwyr 1900–1903 yn un o’r hwyaf yn hanes Prydain.
Llun: Bethesda yn yr hydref, ar draws y dyffryn at chwarel y Penrhyn · Maniac Pony, CC BY 2.5 · Wikimedia Commons
Bethesda, yn Nyffryn Ogwen, yw tref chwarel y Penrhyn, a oedd ddiwedd y 1800au yn chwarel lechi fwyaf y byd. Cymerodd ei henw o’i chapel, a chan mlynedd yn ôl hi oedd yr ardal fwyaf Cymraeg yng Nghymru.FfynonellauBethesda, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Bethesda, tref yng Ngwynedd yn Nyffryn Ogwen; Cilfoden a Glanogwen oedd hen enwau’r anheddiad; codwyd Capel Annibynnol Bethesda yn 1820, a thyfodd y dref o’i amgylch a chymryd ei enw; y fwyaf o’r chwareli lleol yw Chwarel y Penrhyn, ac ar ei hanterth anfonai’r dref ei llechi porffor ledled y byd; arweiniodd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru streic dair blynedd 1900–1903, ‘yr anghydfod diwydiannol hiraf yn hanes Prydain’, ac arweiniodd yr anghydfod at dair chwarel gydweithredol, y fwyaf yn Pantdreiniog; yng nghyfrifiadau 1901 ac 1911 Bethesda oedd â’r ganran uchaf o siaradwyr Cymraeg o unrhyw ardal yng Nghymru; 77.5% yn siarad Cymraeg yn 2001; ailagorwyd Neuadd Ogwen yn ganolfan gelfyddydau gymunedol; Zip World Velocity yn Chwarel y Penrhyn, ychydig dros 1,600 metr.Penrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y 19eg ganrif hi oedd chwarel lechi fwyaf y byd, bron filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron 3,000 o chwarelwyr ar ei hanterth; parhaodd y streic gyntaf un mis ar ddeg yn 1896; dechreuodd yr ail ar 22 Tachwedd 1900 a pharhau dair blynedd, Streic Fawr y Penrhyn, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain; rhoddodd llawer o gartrefi Bethesda y cerdyn “Nid oes bradwr yn y tŷ hwn” yn y ffenestr; sefydlodd W. J. Parry gwmni cydweithredol a weithiai chwareli eraill ac a roddodd waith i ddynion y Penrhyn a gloëd allan.
| Enw | O gapel Bethesda, a godwyd yn 1820FfynhonnellBethesda, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Bethesda, tref yng Ngwynedd yn Nyffryn Ogwen; Cilfoden a Glanogwen oedd hen enwau’r anheddiad; codwyd Capel Annibynnol Bethesda yn 1820, a thyfodd y dref o’i amgylch a chymryd ei enw; y fwyaf o’r chwareli lleol yw Chwarel y Penrhyn, ac ar ei hanterth anfonai’r dref ei llechi porffor ledled y byd; arweiniodd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru streic dair blynedd 1900–1903, ‘yr anghydfod diwydiannol hiraf yn hanes Prydain’, ac arweiniodd yr anghydfod at dair chwarel gydweithredol, y fwyaf yn Pantdreiniog; yng nghyfrifiadau 1901 ac 1911 Bethesda oedd â’r ganran uchaf o siaradwyr Cymraeg o unrhyw ardal yng Nghymru; 77.5% yn siarad Cymraeg yn 2001; ailagorwyd Neuadd Ogwen yn ganolfan gelfyddydau gymunedol; Zip World Velocity yn Chwarel y Penrhyn, ychydig dros 1,600 metr. |
|---|---|
| Y Streic Fawr | 1900 hyd 1903FfynhonnellPenrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y 19eg ganrif hi oedd chwarel lechi fwyaf y byd, bron filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron 3,000 o chwarelwyr ar ei hanterth; parhaodd y streic gyntaf un mis ar ddeg yn 1896; dechreuodd yr ail ar 22 Tachwedd 1900 a pharhau dair blynedd, Streic Fawr y Penrhyn, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain; rhoddodd llawer o gartrefi Bethesda y cerdyn “Nid oes bradwr yn y tŷ hwn” yn y ffenestr; sefydlodd W. J. Parry gwmni cydweithredol a weithiai chwareli eraill ac a roddodd waith i ddynion y Penrhyn a gloëd allan. |
| Siaradwyr Cymraeg | 77.5% yn 2001FfynhonnellBethesda, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Bethesda, tref yng Ngwynedd yn Nyffryn Ogwen; Cilfoden a Glanogwen oedd hen enwau’r anheddiad; codwyd Capel Annibynnol Bethesda yn 1820, a thyfodd y dref o’i amgylch a chymryd ei enw; y fwyaf o’r chwareli lleol yw Chwarel y Penrhyn, ac ar ei hanterth anfonai’r dref ei llechi porffor ledled y byd; arweiniodd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru streic dair blynedd 1900–1903, ‘yr anghydfod diwydiannol hiraf yn hanes Prydain’, ac arweiniodd yr anghydfod at dair chwarel gydweithredol, y fwyaf yn Pantdreiniog; yng nghyfrifiadau 1901 ac 1911 Bethesda oedd â’r ganran uchaf o siaradwyr Cymraeg o unrhyw ardal yng Nghymru; 77.5% yn siarad Cymraeg yn 2001; ailagorwyd Neuadd Ogwen yn ganolfan gelfyddydau gymunedol; Zip World Velocity yn Chwarel y Penrhyn, ychydig dros 1,600 metr. |
Cilfoden a Glanogwen oedd enwau’r lle gynt. Pan godwyd capel Annibynnol Bethesda yn 1820, tyfodd y dref o’i gwmpas a chymryd ei enw. Uwch ei phen tyfodd chwarel y Penrhyn bron yn filltir o hyd ac yn 1,200 troedfedd o ddyfnder, a bron i 3,000 o ddynion yn gweithio ynddi ar ei hanterth.FfynonellauBethesda, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Bethesda, tref yng Ngwynedd yn Nyffryn Ogwen; Cilfoden a Glanogwen oedd hen enwau’r anheddiad; codwyd Capel Annibynnol Bethesda yn 1820, a thyfodd y dref o’i amgylch a chymryd ei enw; y fwyaf o’r chwareli lleol yw Chwarel y Penrhyn, ac ar ei hanterth anfonai’r dref ei llechi porffor ledled y byd; arweiniodd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru streic dair blynedd 1900–1903, ‘yr anghydfod diwydiannol hiraf yn hanes Prydain’, ac arweiniodd yr anghydfod at dair chwarel gydweithredol, y fwyaf yn Pantdreiniog; yng nghyfrifiadau 1901 ac 1911 Bethesda oedd â’r ganran uchaf o siaradwyr Cymraeg o unrhyw ardal yng Nghymru; 77.5% yn siarad Cymraeg yn 2001; ailagorwyd Neuadd Ogwen yn ganolfan gelfyddydau gymunedol; Zip World Velocity yn Chwarel y Penrhyn, ychydig dros 1,600 metr.Penrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y 19eg ganrif hi oedd chwarel lechi fwyaf y byd, bron filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron 3,000 o chwarelwyr ar ei hanterth; parhaodd y streic gyntaf un mis ar ddeg yn 1896; dechreuodd yr ail ar 22 Tachwedd 1900 a pharhau dair blynedd, Streic Fawr y Penrhyn, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain; rhoddodd llawer o gartrefi Bethesda y cerdyn “Nid oes bradwr yn y tŷ hwn” yn y ffenestr; sefydlodd W. J. Parry gwmni cydweithredol a weithiai chwareli eraill ac a roddodd waith i ddynion y Penrhyn a gloëd allan.
Ar 22 Tachwedd 1900 daeth y chwarelwyr allan, a pharhaodd y safiad dair blynedd, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain. Dangosai cartrefi ledled y dref gerdyn yn y ffenestr, ‘Nid oes bradwr yn y tŷ hwn’, a sefydlodd y dynion chwareli cydweithredol eu hunain, y fwyaf yn Pantdreiniog.FfynonellauPenrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y 19eg ganrif hi oedd chwarel lechi fwyaf y byd, bron filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron 3,000 o chwarelwyr ar ei hanterth; parhaodd y streic gyntaf un mis ar ddeg yn 1896; dechreuodd yr ail ar 22 Tachwedd 1900 a pharhau dair blynedd, Streic Fawr y Penrhyn, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain; rhoddodd llawer o gartrefi Bethesda y cerdyn “Nid oes bradwr yn y tŷ hwn” yn y ffenestr; sefydlodd W. J. Parry gwmni cydweithredol a weithiai chwareli eraill ac a roddodd waith i ddynion y Penrhyn a gloëd allan.Bethesda, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Bethesda, tref yng Ngwynedd yn Nyffryn Ogwen; Cilfoden a Glanogwen oedd hen enwau’r anheddiad; codwyd Capel Annibynnol Bethesda yn 1820, a thyfodd y dref o’i amgylch a chymryd ei enw; y fwyaf o’r chwareli lleol yw Chwarel y Penrhyn, ac ar ei hanterth anfonai’r dref ei llechi porffor ledled y byd; arweiniodd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru streic dair blynedd 1900–1903, ‘yr anghydfod diwydiannol hiraf yn hanes Prydain’, ac arweiniodd yr anghydfod at dair chwarel gydweithredol, y fwyaf yn Pantdreiniog; yng nghyfrifiadau 1901 ac 1911 Bethesda oedd â’r ganran uchaf o siaradwyr Cymraeg o unrhyw ardal yng Nghymru; 77.5% yn siarad Cymraeg yn 2001; ailagorwyd Neuadd Ogwen yn ganolfan gelfyddydau gymunedol; Zip World Velocity yn Chwarel y Penrhyn, ychydig dros 1,600 metr.
Ganed y bardd a’r nofelydd Caradog Prichard ym Methesda yn 1904, a’i fagu yno. Coronwyd ef yn yr Eisteddfod Genedlaethol dair blynedd yn olynol, o 1927 hyd 1929, ac mae ei nofel Un Nos Ola Leuad, am dref ei blentyndod, wedi’i throi i’r Saesneg a llawer iaith arall.FfynhonnellCaradog Prichard ↗Wikipedia (Saesneg)Caradog Prichard (3 Tachwedd 1904 – 25 Chwefror 1980), bardd a nofelydd o Gymro yn ysgrifennu yn Gymraeg; ganed a’i fagu yn nhref chwareli llechi Bethesda; newyddiadurwr ar bapurau Cymraeg yng Nghaernarfon, Llanrwst a Chaerdydd cyn symud i Lundain; mwyaf adnabyddus am Un Nos Ola Leuad (1961), a wnaed yn ffilm yn 1991; cyfieithwyd i’r Saesneg fel Full Moon (1973, Menna Gallie) ac One Moonlit Night (1995, Philip Mitchell), ac i Ffrangeg, Tsieceg, Sbaeneg, Almaeneg, Groeg, Iseldireg, Daneg a Phwyleg; addaswyd i BBC Radio 4 yn 1996 ac eto yn 2023, gyda fersiwn Gymraeg ar Radio Cymru; coronwyd yn Brifardd yr Eisteddfod Genedlaethol dair blynedd yn olynol, 1927 hyd 1929; y Gadair yn Llanelli 1962 am Llef un yn Llefain; cyfrolau Canu Cynnar (1937), Tantalus (1957), Llef Un yn Llefain (1963), cerddi cyflawn 1979; straeon byrion Y Genod yn Ein Bywyd (1964); hunangofiant Afal Drwg Adda (1973).
Neuadd Ogwen yw canolfan gelfyddydau’r dref bellach, ac yn hen chwarel y Penrhyn mae Zip World Velocity yn rhedeg am ychydig dros 1,600 metr.FfynhonnellBethesda, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Bethesda, tref yng Ngwynedd yn Nyffryn Ogwen; Cilfoden a Glanogwen oedd hen enwau’r anheddiad; codwyd Capel Annibynnol Bethesda yn 1820, a thyfodd y dref o’i amgylch a chymryd ei enw; y fwyaf o’r chwareli lleol yw Chwarel y Penrhyn, ac ar ei hanterth anfonai’r dref ei llechi porffor ledled y byd; arweiniodd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru streic dair blynedd 1900–1903, ‘yr anghydfod diwydiannol hiraf yn hanes Prydain’, ac arweiniodd yr anghydfod at dair chwarel gydweithredol, y fwyaf yn Pantdreiniog; yng nghyfrifiadau 1901 ac 1911 Bethesda oedd â’r ganran uchaf o siaradwyr Cymraeg o unrhyw ardal yng Nghymru; 77.5% yn siarad Cymraeg yn 2001; ailagorwyd Neuadd Ogwen yn ganolfan gelfyddydau gymunedol; Zip World Velocity yn Chwarel y Penrhyn, ychydig dros 1,600 metr.
Y bardd a’r newyddiadurwr o Fethesda a enillodd y goron dair blynedd yn olynol ac a ysgrifennodd Un Nos Ola Leuad, a elwir yn aml y nofel fwyaf yn y Gymraeg.
Caradog PrichardY cyfrifydd o Fethesda a helpodd i sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn 1874, ei ysgrifennydd cyntaf, a phencampwr y chwarelwyr drwy anghydfod mawr y Penrhyn rhwng 1900 a 1903.
William John ParryCanwr y Super Furry Animals, y cyrhaeddodd eu halbwm Cymraeg Mwng (2000) ugain uchaf siartiau Prydain, ac artist unigol aflonydd a dyfeisgar.
Gruff RhysMae Richard Pennant yn cymryd chwareli llechi ei ystad i’w ddwylo ei hun ac yn agor chwarel newydd uwchben y Fethesda a fyddai, a hi’n fuan y fwyaf yn y byd.
Agor chwarel y Penrhyn yng NghaebraichycafnMae tua 17,000 o ddynion yn cynhyrchu tua hanner miliwn tunnell o lechi mewn blwyddyn, y prysuraf y bu’r diwydiant erioed.
Llechi Cymru ar eu hanterthMae chwarelwyr Bethesda allan am dair blynedd, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain.
Streic Fawr y PenrhynFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf