Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd

Gwynedd

Bethesda

Tref chwarel y Penrhyn, lle bu streic y chwarelwyr 1900–1903 yn un o’r hwyaf yn hanes Prydain.

Llun: Bethesda yn yr hydref, ar draws y dyffryn at chwarel y Penrhyn · Maniac Pony, CC BY 2.5 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Gwynedd53.181° N, 4.058° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Bethesda: ar ôl y capel a godwyd yn 1820

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Bethesda, yn Nyffryn Ogwen, yw tref chwarel y Penrhyn, a oedd ddiwedd y 1800au yn chwarel lechi fwyaf y byd. Cymerodd ei henw o’i chapel, a chan mlynedd yn ôl hi oedd yr ardal fwyaf Cymraeg yng Nghymru.

EnwO gapel Bethesda, a godwyd yn 1820
Y Streic Fawr1900 hyd 1903
Siaradwyr Cymraeg77.5% yn 2001

Y capel a’r chwarel

Cilfoden a Glanogwen oedd enwau’r lle gynt. Pan godwyd capel Annibynnol Bethesda yn 1820, tyfodd y dref o’i gwmpas a chymryd ei enw. Uwch ei phen tyfodd chwarel y Penrhyn bron yn filltir o hyd ac yn 1,200 troedfedd o ddyfnder, a bron i 3,000 o ddynion yn gweithio ynddi ar ei hanterth.

Y Streic Fawr

Ar 22 Tachwedd 1900 daeth y chwarelwyr allan, a pharhaodd y safiad dair blynedd, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain. Dangosai cartrefi ledled y dref gerdyn yn y ffenestr, ‘Nid oes bradwr yn y tŷ hwn’, a sefydlodd y dynion chwareli cydweithredol eu hunain, y fwyaf yn Pantdreiniog.

Caradog Prichard

Ganed y bardd a’r nofelydd Caradog Prichard ym Methesda yn 1904, a’i fagu yno. Coronwyd ef yn yr Eisteddfod Genedlaethol dair blynedd yn olynol, o 1927 hyd 1929, ac mae ei nofel Un Nos Ola Leuad, am dref ei blentyndod, wedi’i throi i’r Saesneg a llawer iaith arall.

Ymweld

Neuadd Ogwen yw canolfan gelfyddydau’r dref bellach, ac yn hen chwarel y Penrhyn mae Zip World Velocity yn rhedeg am ychydig dros 1,600 metr.

Diwydiant a gwaith

Ar fap y trefi →

Pobl Bethesda

1904–1980

Caradog Prichard

Awdur Un Nos Ola Leuad (wedi’i gofnodi)

Y bardd a’r newyddiadurwr o Fethesda a enillodd y goron dair blynedd yn olynol ac a ysgrifennodd Un Nos Ola Leuad, a elwir yn aml y nofel fwyaf yn y Gymraeg.

Caradog Prichard
1842–1927

William John Parry

Pencampwr y chwarelwyr (wedi’i gofnodi)

Y cyfrifydd o Fethesda a helpodd i sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn 1874, ei ysgrifennydd cyntaf, a phencampwr y chwarelwyr drwy anghydfod mawr y Penrhyn rhwng 1900 a 1903.

William John Parry
b. 1970

Gruff Rhys

Canwr y Super Furry Animals (wedi’i gofnodi)

Canwr y Super Furry Animals, y cyrhaeddodd eu halbwm Cymraeg Mwng (2000) ugain uchaf siartiau Prydain, ac artist unigol aflonydd a dyfeisgar.

Gruff Rhys

Ar y llinell amser

  1. Agor chwarel y Penrhyn yng Nghaebraichycafn

    Mae Richard Pennant yn cymryd chwareli llechi ei ystad i’w ddwylo ei hun ac yn agor chwarel newydd uwchben y Fethesda a fyddai, a hi’n fuan y fwyaf yn y byd.

    Agor chwarel y Penrhyn yng Nghaebraichycafn
  2. Llechi Cymru ar eu hanterth

    Mae tua 17,000 o ddynion yn cynhyrchu tua hanner miliwn tunnell o lechi mewn blwyddyn, y prysuraf y bu’r diwydiant erioed.

    Llechi Cymru ar eu hanterth
  3. Streic Fawr y Penrhyn

    Mae chwarelwyr Bethesda allan am dair blynedd, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain.

    Streic Fawr y Penrhyn

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf