Gruffudd ap Cynan
Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)Fe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.
Gruffudd ap Cynan
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd
Gwynedd
Sefydlodd Deiniol ei fynachlog yma tua 525, gan wneud Bangor yn un o esgobaethau hynaf Prydain. Agorodd ei choleg prifysgol yn 1884.
Llun: Eglwys Gadeiriol Bangor, eglwys Deiniol · habiloid, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Bangor: ffens blethedig, clawdd mynachlog Deiniol
Bangor
Tyfodd Bangor o amgylch mynachlog Sant Deiniol, a sefydlwyd yn y 500au, ac mae ei hesgobaeth yn un o’r hynaf ym Mhrydain. Hi yw’r unig le yng Nghymru sy’n ddinas trwy hawl hynafol.FfynhonnellBangor, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Bangor, dinas yng Ngwynedd; hen air Cymraeg am gaead o wiail plethedig yw ‘bangor’, fel y ffens a amgylchynai safle’r eglwys gadeiriol gyntaf; sefydlwyd mynachlog gan Sant Deiniol yn gynnar yn y 6ed ganrif; mae Eglwys Gadeiriol Sant Deiniol fel y mae heddiw yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif, wedi’i rhestru’n Radd I; mae esgobaeth Bangor yn un o’r hynaf yn y DU; Bangor yw’r unig le yng Nghymru sy’n dal statws dinas trwy hawl hynafol; sefydlwyd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Prifysgol Bangor heddiw, yn 1884; agorwyd Pier y Garth yn 1893, ac ar 1,500 troedfedd dyma’r ail bier hiraf yng Nghymru; poblogaeth 15,060 yn 2021.
| Enw | Bangor, ffens o wiail plethedigFfynhonnellBangor, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Bangor, dinas yng Ngwynedd; hen air Cymraeg am gaead o wiail plethedig yw ‘bangor’, fel y ffens a amgylchynai safle’r eglwys gadeiriol gyntaf; sefydlwyd mynachlog gan Sant Deiniol yn gynnar yn y 6ed ganrif; mae Eglwys Gadeiriol Sant Deiniol fel y mae heddiw yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif, wedi’i rhestru’n Radd I; mae esgobaeth Bangor yn un o’r hynaf yn y DU; Bangor yw’r unig le yng Nghymru sy’n dal statws dinas trwy hawl hynafol; sefydlwyd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Prifysgol Bangor heddiw, yn 1884; agorwyd Pier y Garth yn 1893, ac ar 1,500 troedfedd dyma’r ail bier hiraf yng Nghymru; poblogaeth 15,060 yn 2021. |
|---|---|
| Sefydlu’r brifysgol | 1884FfynhonnellBangor, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Bangor, dinas yng Ngwynedd; hen air Cymraeg am gaead o wiail plethedig yw ‘bangor’, fel y ffens a amgylchynai safle’r eglwys gadeiriol gyntaf; sefydlwyd mynachlog gan Sant Deiniol yn gynnar yn y 6ed ganrif; mae Eglwys Gadeiriol Sant Deiniol fel y mae heddiw yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif, wedi’i rhestru’n Radd I; mae esgobaeth Bangor yn un o’r hynaf yn y DU; Bangor yw’r unig le yng Nghymru sy’n dal statws dinas trwy hawl hynafol; sefydlwyd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Prifysgol Bangor heddiw, yn 1884; agorwyd Pier y Garth yn 1893, ac ar 1,500 troedfedd dyma’r ail bier hiraf yng Nghymru; poblogaeth 15,060 yn 2021. |
| Pier y Garth | 1893, 1,500 troedfedd o hydFfynhonnellBangor, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Bangor, dinas yng Ngwynedd; hen air Cymraeg am gaead o wiail plethedig yw ‘bangor’, fel y ffens a amgylchynai safle’r eglwys gadeiriol gyntaf; sefydlwyd mynachlog gan Sant Deiniol yn gynnar yn y 6ed ganrif; mae Eglwys Gadeiriol Sant Deiniol fel y mae heddiw yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif, wedi’i rhestru’n Radd I; mae esgobaeth Bangor yn un o’r hynaf yn y DU; Bangor yw’r unig le yng Nghymru sy’n dal statws dinas trwy hawl hynafol; sefydlwyd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Prifysgol Bangor heddiw, yn 1884; agorwyd Pier y Garth yn 1893, ac ar 1,500 troedfedd dyma’r ail bier hiraf yng Nghymru; poblogaeth 15,060 yn 2021. |
Rhoddodd Maelgwn Gwynedd dir i Ddeiniol i’w fynachlog, a’i ffens o wiail a roddodd ei henw i’r ddinas. Cyfrifwyd Deiniol yn ddiweddarach yn esgob cyntaf Bangor, ac fe’i hanrhydeddir yn Llydaw hefyd, fel Sant Denoual.FfynonellauBangor Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Bangor, a gysegrwyd i’w sylfaenydd, Deiniol Sant; man addoli Cristnogol ers y 6ed ganrif, ar safle isel, efallai rhag tynnu sylw ysbeilwyr o’r môr; sefydlwyd mynachlog Deiniol ar dir a roddwyd gan Faelgwn Gwynedd, brenin Gwynedd; nid oes dim o’r adeilad cyntaf wedi goroesi; codwyd rhan gynharaf yr adeilad presennol dan yr Esgob Dafydd (1120–1139) ag arian gan Ruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, a gladdwyd wrth yr allor fawr yn 1137; eglwys Normanaidd groesffurf tua 44 llath o hyd; claddwyd Owain Gwynedd, ei fab, a Chadwaladr, brawd Owain, yma hefyd; disgrifia Gerallt Gymro yr offeren a weinyddwyd yma yn 1188 gan Archesgob Caergaint; dinistriodd byddin y Brenin John yr eglwys gadeiriol ar gyrch i Wynedd; yn y 13eg ganrif estynnwyd y gangell, ac wedi difrod goresgyniad Edward I yn 1282 rhoddwyd £60 i’r deon a’r cabidwl yn 1284, gan ailgodi’r croesfreichiau a’r groesfa dan yr Esgob Anian; gorffennwyd ailadeiladu mawr o ddiwedd y 15fed ganrif yn 1532, pan gododd yr Esgob Thomas Skevington y tŵr, a gofnodir mewn arysgrif Ladin uwch ei ddrws; adferwyd gan George Gilbert Scott o 1868, a’i dŵr uchel arfaethedig wedi’i adael yn isel; Crist Mostyn, cerflun derw o ddiwedd y 15fed ganrif; mae’r Ardd Feiblaidd yn dal pob planhigyn a enwir yn y Beibl; gwelodd y bardd Gruffudd Gryg organ newydd yn cyrraedd rhwng 1350 a 1370, a’r plwyfolion i gyd wedi talu amdani; mae’r organ bresennol gan William Hill, o 1873.Bangor, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Bangor, dinas yng Ngwynedd; hen air Cymraeg am gaead o wiail plethedig yw ‘bangor’, fel y ffens a amgylchynai safle’r eglwys gadeiriol gyntaf; sefydlwyd mynachlog gan Sant Deiniol yn gynnar yn y 6ed ganrif; mae Eglwys Gadeiriol Sant Deiniol fel y mae heddiw yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif, wedi’i rhestru’n Radd I; mae esgobaeth Bangor yn un o’r hynaf yn y DU; Bangor yw’r unig le yng Nghymru sy’n dal statws dinas trwy hawl hynafol; sefydlwyd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Prifysgol Bangor heddiw, yn 1884; agorwyd Pier y Garth yn 1893, ac ar 1,500 troedfedd dyma’r ail bier hiraf yng Nghymru; poblogaeth 15,060 yn 2021.Deiniol ↗Wikipedia (Saesneg)Sant Deiniol (bu farw 572), yn ôl traddodiad esgob cyntaf Bangor; dywedir bod yr eglwys gadeiriol bresennol, a gysegrwyd iddo, yn sefyll lle safai ei fynachlog; anrhydeddir ef yn Llydaw fel Sant Denoual; yn ôl ei Fuchedd Ladin, yn Llsg. Peniarth 226, a gopïwyd yn 1602 gan Syr Thomas Williams o Drefriw, mab yr Abad Dunod Fawr fab Pabo Post Prydain, teulu a gafodd dir gan Gyngen Glodrydd, brenin Powys; dywedir iddo astudio dan Gadog; mae Syr David Trefor yn ei gyfrif yn un o’r saith cefnder gwynfydedig, a fu’n feudwy ‘ar fraich Penfro’; sefydlodd fynachlog Bangor dan nawdd Maelgwn Gwynedd, a’i gwaddolodd â thiroedd a breintiau; dywedir iddo gael ei gysegru gan Ddyfrig; yn synod Llanddewi Brefi tua 545; claddwyd ar Enlli; eglwysi yn Worthenbury, Penarlâg, Llangarron, Llanfor, Llanuwchllyn, Marchwiail ac Itton, a phentref Llanddeiniol ger Bae Ceredigion; sefydlodd Gladstone Lyfrgell Sant Deiniol ym Mhenarlâg yn 1896; gŵyl 11 Medi; efallai mai ei enw ef sydd ar y dôn emyn St Denio.
Talodd Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, am eglwys newydd o gerrig dan yr Esgob David, a’i gladdu ger yr allor fawr yn 1137. Claddwyd ei fab Owain Gwynedd yma hefyd, ac yn 1188 gwelodd Gerallt Gymro offeren yn cael ei chanu yn yr eglwys gadeiriol.FfynhonnellBangor Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Bangor, a gysegrwyd i’w sylfaenydd, Deiniol Sant; man addoli Cristnogol ers y 6ed ganrif, ar safle isel, efallai rhag tynnu sylw ysbeilwyr o’r môr; sefydlwyd mynachlog Deiniol ar dir a roddwyd gan Faelgwn Gwynedd, brenin Gwynedd; nid oes dim o’r adeilad cyntaf wedi goroesi; codwyd rhan gynharaf yr adeilad presennol dan yr Esgob Dafydd (1120–1139) ag arian gan Ruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, a gladdwyd wrth yr allor fawr yn 1137; eglwys Normanaidd groesffurf tua 44 llath o hyd; claddwyd Owain Gwynedd, ei fab, a Chadwaladr, brawd Owain, yma hefyd; disgrifia Gerallt Gymro yr offeren a weinyddwyd yma yn 1188 gan Archesgob Caergaint; dinistriodd byddin y Brenin John yr eglwys gadeiriol ar gyrch i Wynedd; yn y 13eg ganrif estynnwyd y gangell, ac wedi difrod goresgyniad Edward I yn 1282 rhoddwyd £60 i’r deon a’r cabidwl yn 1284, gan ailgodi’r croesfreichiau a’r groesfa dan yr Esgob Anian; gorffennwyd ailadeiladu mawr o ddiwedd y 15fed ganrif yn 1532, pan gododd yr Esgob Thomas Skevington y tŵr, a gofnodir mewn arysgrif Ladin uwch ei ddrws; adferwyd gan George Gilbert Scott o 1868, a’i dŵr uchel arfaethedig wedi’i adael yn isel; Crist Mostyn, cerflun derw o ddiwedd y 15fed ganrif; mae’r Ardd Feiblaidd yn dal pob planhigyn a enwir yn y Beibl; gwelodd y bardd Gruffudd Gryg organ newydd yn cyrraedd rhwng 1350 a 1370, a’r plwyfolion i gyd wedi talu amdani; mae’r organ bresennol gan William Hill, o 1873.
Agorodd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru ym Mangor yn 1884, a thyfu’n Brifysgol Bangor. Yn yr un ganrif estynnodd y dref allan i’r afon â Phier y Garth, yr ail hiraf yng Nghymru.FfynhonnellBangor, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Bangor, dinas yng Ngwynedd; hen air Cymraeg am gaead o wiail plethedig yw ‘bangor’, fel y ffens a amgylchynai safle’r eglwys gadeiriol gyntaf; sefydlwyd mynachlog gan Sant Deiniol yn gynnar yn y 6ed ganrif; mae Eglwys Gadeiriol Sant Deiniol fel y mae heddiw yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif, wedi’i rhestru’n Radd I; mae esgobaeth Bangor yn un o’r hynaf yn y DU; Bangor yw’r unig le yng Nghymru sy’n dal statws dinas trwy hawl hynafol; sefydlwyd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Prifysgol Bangor heddiw, yn 1884; agorwyd Pier y Garth yn 1893, ac ar 1,500 troedfedd dyma’r ail bier hiraf yng Nghymru; poblogaeth 15,060 yn 2021.
Saif eglwys gadeiriol Sant Deiniol, adeilad Gradd I y mae’r eglwys bresennol yn dyddio o’r 1100au, yn y tir isel yng nghanol y ddinas. Mae Pier y Garth yn dal i ymestyn tua Môn.FfynhonnellBangor, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Bangor, dinas yng Ngwynedd; hen air Cymraeg am gaead o wiail plethedig yw ‘bangor’, fel y ffens a amgylchynai safle’r eglwys gadeiriol gyntaf; sefydlwyd mynachlog gan Sant Deiniol yn gynnar yn y 6ed ganrif; mae Eglwys Gadeiriol Sant Deiniol fel y mae heddiw yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif, wedi’i rhestru’n Radd I; mae esgobaeth Bangor yn un o’r hynaf yn y DU; Bangor yw’r unig le yng Nghymru sy’n dal statws dinas trwy hawl hynafol; sefydlwyd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Prifysgol Bangor heddiw, yn 1884; agorwyd Pier y Garth yn 1893, ac ar 1,500 troedfedd dyma’r ail bier hiraf yng Nghymru; poblogaeth 15,060 yn 2021.
Fe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.
Gruffudd ap CynanBrenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddSefydlydd y fynachlog ym Mangor tua 525 a’i hesgob cyntaf. Mae Bangor yn un o’r esgobaethau hynaf ym Mhrydain.
Deiniol SantLlafurwr o Fôn ar gei llechi Bangor a ddysgodd seryddiaeth ei hun, a luniodd lensys a drychau ei delesgopau ei hun, ac a ysgrifennodd ac a ddarlithiodd am y sêr yn Gymraeg.
John Jones, SeryddwrGer Bangor, mae pobl yn cloddio dwy heneb gron mawr, mannau i ymgynnull a chynnal defodau.
Henebion LlandygáiMae Sant Deiniol yn sefydlu ei eglwys ym Mangor, sy’n dod yn sedd esgob ac yn un o’r eglwysi cadeiriol hynaf ym Mhrydain.
Deiniol ym MangorMae colegau prifysgol yn agor yng Nghaerdydd a Bangor, wedi’u codi’n rhannol gyda cheiniogau a roddwyd gan chwarelwyr, glowyr a chynulleidfaoedd capel.
Colegau yng Nghaerdydd a BangorMae colegau Aberystwyth, Bangor a Chaerdydd yn uno i ffurfio prifysgol genedlaethol, a dalwyd yn rhannol gan gasgliadau’r capeli.
Prifysgol CymruFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf