Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

1884

Colegau yng Nghaerdydd a Bangor

Mae colegau prifysgol yn agor yng Nghaerdydd a Bangor, wedi’u codi’n rhannol gyda cheiniogau a roddwyd gan chwarelwyr, glowyr a chynulleidfaoedd capel.

Llun: Prif adeilad Prifysgol Bangor, o Fynydd Bangor · Andrew Woodvine from Bangor, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ym mis Hydref 1883 agorodd coleg prifysgol yng Nghaerdydd, a blwyddyn yn ddiweddarach agorodd un arall ym Mangor.

CaerdyddAgorwyd 24 Hydref 1883
BangorAgorwyd 18 Hydref 1884
Y prifathrawon cyntafJohn Viriamu Jones a Henry Reichel, y ddau’n 27 oed
Prifysgol Cymru1893

Caerdydd, 1883#

Agorodd Coleg Prifysgol De Cymru a Mynwy ar 24 Hydref 1883 yn hen adeiladau’r Ysbyty Brenhinol ar Heol Casnewydd. Ei brifathro cyntaf, John Viriamu Jones, oedd 27 oed.

Cododd apêl gyhoeddus £37,000, a siarter frenhinol y coleg y flwyddyn ganlynol oedd y siarter gyntaf yng Nghymru i ganiatáu i fenywod gofrestru.

John Viriamu Jones, prifathro cyntaf Caerdydd
John Viriamu Jones, prifathro cyntaf Caerdydd · Llun: Unknown photographer, Public domain, Wikimedia Commons

Bangor, 1884#

Agorodd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru yng Ngwesty’r Penrhyn Arms ym Mangor ar 18 Hydref 1884, gydag anerchiad gan Iarll Powis. Ei brifathro cyntaf, Henry Reichel, oedd 27 oed, a dim ond 58 o fyfyrwyr oedd ganddo.

Rhoddodd chwarelwyr y Penrhyn a’r chwareli eraill dros £1,200 at y coleg.

Y Penrhyn Arms, Bangor, lle agorodd y coleg, tua 1870
Y Penrhyn Arms, Bangor, lle agorodd y coleg, tua 1870 · Llun: William Banks and Co., Public domain, Wikimedia Commons

Un brifysgol#

Roedd y ddau goleg ymhlith sylfaenwyr Prifysgol Cymru yn 1893. Ym Mangor, agorwyd prif adeilad Henry Hare gan Siôr V yn 1911.

Cwod prif adeilad y coleg ym Mangor
Cwod prif adeilad y coleg ym Mangor · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Cyfarfod Hugh Owen#

Dechreuodd y mudiad dros golegau yng Nghymru mewn cyfarfod yn Llundain yn 1854 a alwyd gan Hugh Owen, gydag arweinwyr colegau diwinyddol Cymru ac aelodau seneddol. Lluniodd ‘Outline of Constitution for Proposed Welsh Queen’s Colleges’, ar batrwm Colegau’r Frenhines yn Iwerddon. Ym mis Awst 1880 sefydlodd llywodraeth Gladstone bwyllgor dan yr Arglwydd Aberdâr, gyda Henry Richard, John Rhys a Lewis Morris ymhlith ei aelodau. Clywodd dros 250 o dystion ac argymhellodd goleg i’r gogledd ac un i’r de, gan bwyntio at hunaniaeth genedlaethol arbennig Cymru ac at y llu o fyfyrwyr o Gymru na allent fforddio astudio yn Lloegr na’r Alban.

Caerdydd yn ennill y de#

Roedd Caerdydd ac Abertawe ill dwy am goleg y de, ac ar 12 Mawrth 1883, wedi cymrodeddu, aeth y penderfyniad i Gaerdydd. Helpodd rhoddion Ardalydd Bute a’r Arglwydd Windsor ei hachos, a daeth yr Arglwydd Aberdâr yn llywydd cyntaf y coleg. Agorodd yn dysgu bioleg, cemeg, Saesneg, Ffrangeg, Almaeneg, Groeg, hanes, Lladin, mathemateg a seryddiaeth, cerddoriaeth, Cymraeg, rhesymeg ac athroniaeth, a ffiseg. Gwaharddai ei siarter hefyd unrhyw brawf crefyddol ar gyfer mynediad.

Menywod yng Nghaerdydd#

Yn 1885 agorodd Neuadd Aberdâr yn neuadd breswyl gyntaf, gan roi cartref i fenywod yn y coleg. Yn 1904 penododd Caerdydd Millicent Mackenzie, yr athro cysylltiol benywaidd cyntaf yn y Deyrnas Unedig, ac yn 1910 hi oedd yr athro llawn benywaidd cyntaf mewn prifysgol siartredig lawn yn y Deyrnas Unedig.

Bangor yn ennill y gogledd#

Rhoddodd cynhadledd yng Nghaer yn gynnar yn 1883 goleg y gogledd ar waith. Addawodd yr Arglwydd Penrhyn £1,000, erbyn mis Mai roedd £6,000 wedi’i godi, ac addawodd y llywodraeth £4,000 y flwyddyn. Roedd Bangor, Caernarfon, Conwy, Dinbych, y Rhyl a Wrecsam i gyd ar y rhestr fer, a dewiswyd Bangor. Prydleswyd Gwesty Penrhyn Arms am ugain mlynedd am £200 y flwyddyn a’i ailenwi’n Neuadd Penrhyn, ac wedi’r agoriad gorymdeithiodd 3,000 o chwarelwyr i’r coleg.

Rhodd o dir#

Roedd Bangor wedi hyfforddi athrawon ers 1858, pan sefydlodd Hugh Owen a’r Gymdeithas Ysgolion Brutanaidd a Thramor y Coleg Normal yno. Yn 1903 rhoddodd y ddinas safle deg erw ym Mhenrallt ar gyfer adeilad coleg newydd, a chododd pobl leol yr arian ar ei gyfer. Yn yr Ail Ryfel Byd cadwyd lluniau o’r orielau cenedlaethol yn ddiogel yn Neuadd Prichard-Jones y coleg, cyn eu symud ymlaen i chwareli llechi Blaenau Ffestiniog.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Deddf Cau ar y Sul

    Y Ddeddf Seneddol gyntaf ers y Tuduriaid i drin Cymru fel cenedl ar wahân.

    Deddf Cau ar y Sul
  2. Undeb Rygbi Cymru

    Daw clybiau ynghyd yng Nghastell-nedd i ffurfio Undeb Rygbi Cymru. Daw rygbi’n gêm y cymoedd a’r genedl.

    Undeb Rygbi Cymru
  3. Dr William Price ac amlosgi

    Mae Dr William Price o Lantrisant yn amlosgi ei fab bychan ar fryn. Mae’r llys yn dyfarnu bod amlosgi yn gyfreithlon, gan agor y ffordd iddo ledled Prydain.

    Dr William Price ac amlosgi
  4. Cymdeithas i’r Gymraeg yn yr ysgolion

    Yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr mae Dan Isaac Davies a’i gyfeillion yn sefydlu cymdeithas i ddod â’r Gymraeg i’r ysgolion. O fewn blwyddyn gall y Gymraeg ennill grant i ysgol.

    Cymdeithas i’r Gymraeg yn yr ysgolion

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf