Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ynys Môn

Ynys Môn

Biwmares · Beaumaris

Dechreuwyd castell olaf Edward I yng Nghymru yma yn 1295 wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn, a bwrdeistref Seisnig gaerog wrth ei ochr.

Llun: Castell Biwmares a’i ffos · Steve Collis from Melbourne, Australia, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Ynys MônYn Gymraeg: Biwmares53.263° N, 4.092° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Biwmares: ‘cors deg’, o’r Ffrangeg Normanaidd beau marais

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Biwmares ar Fôn wrth geg ogledd-ddwyreiniol Afon Menai. Filltir i ffwrdd roedd Llan-faes, y fwrdeistref gyfoethocaf yng Nghymru, lle rhoddodd Llywelyn Fawr ei wraig Siwan i orwedd, a daeth y dref a dyfodd wrth y castell newydd yn borthladd prysuraf yr ynys.

EnwBiwmares, o’r Ffrangeg Normanaidd am ‘gors deg’
Dechrau’r castell1295
Llys barn1614

Llan-faes a Siwan

Cyn y castell, Llan-faes oedd tref fasnach fawr Môn, y fwrdeistref fwyaf yng Nghymru a phorthladd ar y ffordd i Iwerddon. Bu farw Siwan, Arglwyddes Cymru a chennad Llywelyn, yn Aber yn 1237 a’i chladdu yn Llan-faes, ac mae ei harch garreg bellach ym Miwmares.

Y castell na orffennwyd

Dechreuodd Edward I y castell yn 1295, ar gynllun Meistr James o St George, a rhoi siarter i’r dref yn 1296. Symudwyd pobl Llan-faes ar draws yr ynys i dref newydd, Niwbwrch. Aeth yr adeiladu yn ei flaen am ryw dri deg pum mlynedd, ond ni chwblhawyd y cynllun, ac mae’r tyrau’n dal heb eu lloriau uchaf.

Gwŷr Glyndŵr

Yn 1403 cipiodd gwŷr Owain Glyndŵr Fiwmares a’i dal am ddwy flynedd. Wedi hynny bu’r dref a’i phorthladd yn ganolfan arian a llongau Môn hyd y 1600au.

Ymweld

Saif y castell, sydd bellach yn Safle Treftadaeth y Byd, ger y dref. Mae llys barn 1614, eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas o’r 14eg ganrif a’r pier, a agorwyd gyntaf yn 1846, i gyd ar ei strydoedd, ac yn 1832 cynhaliodd y dref Eisteddfod Daleithiol.

Castell Biwmares

Ar fap y trefi →

Ar y llinell amser

  1. Gwrthryfel Madog ap Llywelyn

    Mae gwrthryfel ledled y wlad yn cipio Caernarfon ac yn llosgi’r dref newydd. Ateb Edward yw codi Biwmares, yr olaf o’i gestyll mawr.

    Gwrthryfel Madog ap Llywelyn
  2. Y cestyll yn Safle Treftadaeth y Byd

    Enwir Caernarfon, Conwy, Harlech a Biwmares yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.

    Y cestyll yn Safle Treftadaeth y Byd

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf