
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ynys Môn
Ynys Môn
Biwmares · Beaumaris
Dechreuwyd castell olaf Edward I yng Nghymru yma yn 1295 wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn, a bwrdeistref Seisnig gaerog wrth ei ochr.
Llun: Castell Biwmares a’i ffos · Steve Collis from Melbourne, Australia, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Biwmares: ‘cors deg’, o’r Ffrangeg Normanaidd beau marais
Saif Biwmares ar Fôn wrth geg ogledd-ddwyreiniol Afon Menai. Filltir i ffwrdd roedd Llan-faes, y fwrdeistref gyfoethocaf yng Nghymru, lle rhoddodd Llywelyn Fawr ei wraig Siwan i orwedd, a daeth y dref a dyfodd wrth y castell newydd yn borthladd prysuraf yr ynys.FfynonellauBeaumaris ↗Wikipedia (Saesneg)Biwmares, ar Ynys Môn wrth fynedfa ogledd-ddwyreiniol Afon Menai; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd beaux marais, ‘cors deg’; tyfodd y dref o 1295, pan gomisiynodd Edward I y castell, a gynlluniwyd gan Feistr James o St George; siarter frenhinol yn 1296; codwyd y llys barn yn 1614; agorwyd y pier, a gynlluniwyd gan Frederick Foster, yn 1846; mae eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas yn dyddio o’r 14eg ganrif; cynhaliwyd Eisteddfod Daleithiol ym Miwmares yn 1832; poblogaeth 1,121 yn 2021.Beaumaris Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Biwmares, ar Ynys Môn; fe’i cynlluniwyd efallai yn 1284 ger Llan-faes, y fwrdeistref gyfoethocaf yng Nghymru a’r fwyaf ei phoblogaeth, porthladd masnach ar y ffordd i Iwerddon, ond ni ddechreuwyd ef hyd 1295 wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd Beau Mareys, ‘cors deg’, yn Lladin de Bello Marisco; symudwyd Cymry Llan-faes tua 12 milltir i’r de-orllewin, lle gwnaed Niwbwrch iddynt; yn yr haf cyntaf roedd cyfartaledd o 1,800 o weithwyr, 450 o seiri maen a 375 o chwarelwyr ar y safle, dan Feistr James o St George, y mae ei lythyr o 1296 wedi goroesi; peidiodd y gwaith erbyn 1300 pan dynnodd rhyfel yn yr Alban yr arian ymaith, ailddechreuodd yn 1306 a daeth i ben tua 1330, wedi gwario £15,000 a’r castell heb ei orffen; cipiodd lluoedd Cymreig ef yn 1403 yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr a’i ddal hyd 1405; carcharwyd yr offeiriad Cymreig William Davies yma o fis Mawrth 1592 a’i roi i farwolaeth yma ar 27 Gorffennaf 1593; daeth y Dywysoges Victoria i eisteddfod yma yn 1832 a phaentiodd Turner ef yn 1835; yng ngofal Comisiynwyr y Gweithfeydd o 1925, rhestredig Gradd I yn 1950, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; galwodd Arnold Taylor ef yn enghraifft fwyaf perffaith Prydain o gynllunio consentrig cymesur; mae gan y ward allanol ddeuddeg tŵr a dau borthdy o fewn ffos, a’r ward fewnol ddau borthdy mawr siâp D a chwe thŵr; gellid cyrraedd y porth deheuol ar long.Joan (Siwan) (died 1237), princess and diplomat ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ei dwyn o Normandi yn 1203; ei dyweddïo cyn 15 Hydref 1204; rhoi Ellesmere yn waddol, 16 Ebrill 1205; heddwch 1211 a’i llythyr yn 1212; cennad yng Nghaerwrangon 1224, Amwythig 1226, 1228 a 1232, Westminster 1228; ei chyhoeddi’n gyfreithlon 1226; Arglwyddes Cymru wedi 1230; bu farw yn Aber, 2 Chwefror 1237; ei chladdu yn Llan-faes.
| Enw | Biwmares, o’r Ffrangeg Normanaidd am ‘gors deg’FfynhonnellBeaumaris ↗Wikipedia (Saesneg)Biwmares, ar Ynys Môn wrth fynedfa ogledd-ddwyreiniol Afon Menai; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd beaux marais, ‘cors deg’; tyfodd y dref o 1295, pan gomisiynodd Edward I y castell, a gynlluniwyd gan Feistr James o St George; siarter frenhinol yn 1296; codwyd y llys barn yn 1614; agorwyd y pier, a gynlluniwyd gan Frederick Foster, yn 1846; mae eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas yn dyddio o’r 14eg ganrif; cynhaliwyd Eisteddfod Daleithiol ym Miwmares yn 1832; poblogaeth 1,121 yn 2021. |
|---|---|
| Dechrau’r castell | 1295FfynhonnellBeaumaris ↗Wikipedia (Saesneg)Biwmares, ar Ynys Môn wrth fynedfa ogledd-ddwyreiniol Afon Menai; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd beaux marais, ‘cors deg’; tyfodd y dref o 1295, pan gomisiynodd Edward I y castell, a gynlluniwyd gan Feistr James o St George; siarter frenhinol yn 1296; codwyd y llys barn yn 1614; agorwyd y pier, a gynlluniwyd gan Frederick Foster, yn 1846; mae eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas yn dyddio o’r 14eg ganrif; cynhaliwyd Eisteddfod Daleithiol ym Miwmares yn 1832; poblogaeth 1,121 yn 2021. |
| Llys barn | 1614FfynhonnellBeaumaris ↗Wikipedia (Saesneg)Biwmares, ar Ynys Môn wrth fynedfa ogledd-ddwyreiniol Afon Menai; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd beaux marais, ‘cors deg’; tyfodd y dref o 1295, pan gomisiynodd Edward I y castell, a gynlluniwyd gan Feistr James o St George; siarter frenhinol yn 1296; codwyd y llys barn yn 1614; agorwyd y pier, a gynlluniwyd gan Frederick Foster, yn 1846; mae eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas yn dyddio o’r 14eg ganrif; cynhaliwyd Eisteddfod Daleithiol ym Miwmares yn 1832; poblogaeth 1,121 yn 2021. |
Llan-faes a Siwan
Cyn y castell, Llan-faes oedd tref fasnach fawr Môn, y fwrdeistref fwyaf yng Nghymru a phorthladd ar y ffordd i Iwerddon. Bu farw Siwan, Arglwyddes Cymru a chennad Llywelyn, yn Aber yn 1237 a’i chladdu yn Llan-faes, ac mae ei harch garreg bellach ym Miwmares.FfynonellauBeaumaris Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Biwmares, ar Ynys Môn; fe’i cynlluniwyd efallai yn 1284 ger Llan-faes, y fwrdeistref gyfoethocaf yng Nghymru a’r fwyaf ei phoblogaeth, porthladd masnach ar y ffordd i Iwerddon, ond ni ddechreuwyd ef hyd 1295 wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd Beau Mareys, ‘cors deg’, yn Lladin de Bello Marisco; symudwyd Cymry Llan-faes tua 12 milltir i’r de-orllewin, lle gwnaed Niwbwrch iddynt; yn yr haf cyntaf roedd cyfartaledd o 1,800 o weithwyr, 450 o seiri maen a 375 o chwarelwyr ar y safle, dan Feistr James o St George, y mae ei lythyr o 1296 wedi goroesi; peidiodd y gwaith erbyn 1300 pan dynnodd rhyfel yn yr Alban yr arian ymaith, ailddechreuodd yn 1306 a daeth i ben tua 1330, wedi gwario £15,000 a’r castell heb ei orffen; cipiodd lluoedd Cymreig ef yn 1403 yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr a’i ddal hyd 1405; carcharwyd yr offeiriad Cymreig William Davies yma o fis Mawrth 1592 a’i roi i farwolaeth yma ar 27 Gorffennaf 1593; daeth y Dywysoges Victoria i eisteddfod yma yn 1832 a phaentiodd Turner ef yn 1835; yng ngofal Comisiynwyr y Gweithfeydd o 1925, rhestredig Gradd I yn 1950, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; galwodd Arnold Taylor ef yn enghraifft fwyaf perffaith Prydain o gynllunio consentrig cymesur; mae gan y ward allanol ddeuddeg tŵr a dau borthdy o fewn ffos, a’r ward fewnol ddau borthdy mawr siâp D a chwe thŵr; gellid cyrraedd y porth deheuol ar long.Joan (Siwan) (died 1237), princess and diplomat ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ei dwyn o Normandi yn 1203; ei dyweddïo cyn 15 Hydref 1204; rhoi Ellesmere yn waddol, 16 Ebrill 1205; heddwch 1211 a’i llythyr yn 1212; cennad yng Nghaerwrangon 1224, Amwythig 1226, 1228 a 1232, Westminster 1228; ei chyhoeddi’n gyfreithlon 1226; Arglwyddes Cymru wedi 1230; bu farw yn Aber, 2 Chwefror 1237; ei chladdu yn Llan-faes.Joan, Lady of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ei geni tua 1191, gorchymyn y Pab ym mis Ebrill 1226, y brodordy yn Llan-faes, yr arch garreg ym Miwmares, a drama Saunders Lewis, ‘Siwan’.
Y castell na orffennwyd
Dechreuodd Edward I y castell yn 1295, ar gynllun Meistr James o St George, a rhoi siarter i’r dref yn 1296. Symudwyd pobl Llan-faes ar draws yr ynys i dref newydd, Niwbwrch. Aeth yr adeiladu yn ei flaen am ryw dri deg pum mlynedd, ond ni chwblhawyd y cynllun, ac mae’r tyrau’n dal heb eu lloriau uchaf.FfynonellauBeaumaris ↗Wikipedia (Saesneg)Biwmares, ar Ynys Môn wrth fynedfa ogledd-ddwyreiniol Afon Menai; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd beaux marais, ‘cors deg’; tyfodd y dref o 1295, pan gomisiynodd Edward I y castell, a gynlluniwyd gan Feistr James o St George; siarter frenhinol yn 1296; codwyd y llys barn yn 1614; agorwyd y pier, a gynlluniwyd gan Frederick Foster, yn 1846; mae eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas yn dyddio o’r 14eg ganrif; cynhaliwyd Eisteddfod Daleithiol ym Miwmares yn 1832; poblogaeth 1,121 yn 2021.Beaumaris Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Biwmares, ar Ynys Môn; fe’i cynlluniwyd efallai yn 1284 ger Llan-faes, y fwrdeistref gyfoethocaf yng Nghymru a’r fwyaf ei phoblogaeth, porthladd masnach ar y ffordd i Iwerddon, ond ni ddechreuwyd ef hyd 1295 wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd Beau Mareys, ‘cors deg’, yn Lladin de Bello Marisco; symudwyd Cymry Llan-faes tua 12 milltir i’r de-orllewin, lle gwnaed Niwbwrch iddynt; yn yr haf cyntaf roedd cyfartaledd o 1,800 o weithwyr, 450 o seiri maen a 375 o chwarelwyr ar y safle, dan Feistr James o St George, y mae ei lythyr o 1296 wedi goroesi; peidiodd y gwaith erbyn 1300 pan dynnodd rhyfel yn yr Alban yr arian ymaith, ailddechreuodd yn 1306 a daeth i ben tua 1330, wedi gwario £15,000 a’r castell heb ei orffen; cipiodd lluoedd Cymreig ef yn 1403 yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr a’i ddal hyd 1405; carcharwyd yr offeiriad Cymreig William Davies yma o fis Mawrth 1592 a’i roi i farwolaeth yma ar 27 Gorffennaf 1593; daeth y Dywysoges Victoria i eisteddfod yma yn 1832 a phaentiodd Turner ef yn 1835; yng ngofal Comisiynwyr y Gweithfeydd o 1925, rhestredig Gradd I yn 1950, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; galwodd Arnold Taylor ef yn enghraifft fwyaf perffaith Prydain o gynllunio consentrig cymesur; mae gan y ward allanol ddeuddeg tŵr a dau borthdy o fewn ffos, a’r ward fewnol ddau borthdy mawr siâp D a chwe thŵr; gellid cyrraedd y porth deheuol ar long.Castell Biwmares ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95769): dechreuwyd yn 1295, y ddolen olaf yng nghylch cestyll Edward I ar arfordir y gogledd, yn agos at fin y dŵr; cwnstabl y castell oedd maer y fwrdeistref a osodwyd wrth ei ochr; parhaodd y gwaith bron yn ddi-dor am dri deg pump o flynyddoedd ond ni chyflawnwyd y cynllun, ac nid oes lloriau uchaf i’r tyrau a’r pyrth mewnol, gan roi golwg isel iddo; consentrig, â chwrt sgwâr, tyrau crwn ar y corneli, tyrau siâp D ar yr ochrau a phorthdai â dau dŵr i’r gogledd a’r de, o fewn ffos a lenwir gan y llanw; yn 1403 cipiodd gwŷr Owain Glyndŵr Fiwmares a’i ddal am ddwy flynedd; daeth y dref a’r porthladd yn ganolfan ariannol a llongau Môn hyd yr 17eg ganrif; yng ngofal y wladwriaeth o 1925, bron yn gyfan, Safle Treftadaeth y Byd.
Gwŷr Glyndŵr
Yn 1403 cipiodd gwŷr Owain Glyndŵr Fiwmares a’i dal am ddwy flynedd. Wedi hynny bu’r dref a’i phorthladd yn ganolfan arian a llongau Môn hyd y 1600au.FfynhonnellCastell Biwmares ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95769): dechreuwyd yn 1295, y ddolen olaf yng nghylch cestyll Edward I ar arfordir y gogledd, yn agos at fin y dŵr; cwnstabl y castell oedd maer y fwrdeistref a osodwyd wrth ei ochr; parhaodd y gwaith bron yn ddi-dor am dri deg pump o flynyddoedd ond ni chyflawnwyd y cynllun, ac nid oes lloriau uchaf i’r tyrau a’r pyrth mewnol, gan roi golwg isel iddo; consentrig, â chwrt sgwâr, tyrau crwn ar y corneli, tyrau siâp D ar yr ochrau a phorthdai â dau dŵr i’r gogledd a’r de, o fewn ffos a lenwir gan y llanw; yn 1403 cipiodd gwŷr Owain Glyndŵr Fiwmares a’i ddal am ddwy flynedd; daeth y dref a’r porthladd yn ganolfan ariannol a llongau Môn hyd yr 17eg ganrif; yng ngofal y wladwriaeth o 1925, bron yn gyfan, Safle Treftadaeth y Byd.
Ymweld
Saif y castell, sydd bellach yn Safle Treftadaeth y Byd, ger y dref. Mae llys barn 1614, eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas o’r 14eg ganrif a’r pier, a agorwyd gyntaf yn 1846, i gyd ar ei strydoedd, ac yn 1832 cynhaliodd y dref Eisteddfod Daleithiol.FfynonellauBeaumaris ↗Wikipedia (Saesneg)Biwmares, ar Ynys Môn wrth fynedfa ogledd-ddwyreiniol Afon Menai; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd beaux marais, ‘cors deg’; tyfodd y dref o 1295, pan gomisiynodd Edward I y castell, a gynlluniwyd gan Feistr James o St George; siarter frenhinol yn 1296; codwyd y llys barn yn 1614; agorwyd y pier, a gynlluniwyd gan Frederick Foster, yn 1846; mae eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas yn dyddio o’r 14eg ganrif; cynhaliwyd Eisteddfod Daleithiol ym Miwmares yn 1832; poblogaeth 1,121 yn 2021.Castell Biwmares ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95769): dechreuwyd yn 1295, y ddolen olaf yng nghylch cestyll Edward I ar arfordir y gogledd, yn agos at fin y dŵr; cwnstabl y castell oedd maer y fwrdeistref a osodwyd wrth ei ochr; parhaodd y gwaith bron yn ddi-dor am dri deg pump o flynyddoedd ond ni chyflawnwyd y cynllun, ac nid oes lloriau uchaf i’r tyrau a’r pyrth mewnol, gan roi golwg isel iddo; consentrig, â chwrt sgwâr, tyrau crwn ar y corneli, tyrau siâp D ar yr ochrau a phorthdai â dau dŵr i’r gogledd a’r de, o fewn ffos a lenwir gan y llanw; yn 1403 cipiodd gwŷr Owain Glyndŵr Fiwmares a’i ddal am ddwy flynedd; daeth y dref a’r porthladd yn ganolfan ariannol a llongau Môn hyd yr 17eg ganrif; yng ngofal y wladwriaeth o 1925, bron yn gyfan, Safle Treftadaeth y Byd.
Ar y llinell amser
Gwrthryfel Madog ap Llywelyn
Mae gwrthryfel ledled y wlad yn cipio Caernarfon ac yn llosgi’r dref newydd. Ateb Edward yw codi Biwmares, yr olaf o’i gestyll mawr.
Gwrthryfel Madog ap LlywelynY cestyll yn Safle Treftadaeth y Byd
Enwir Caernarfon, Conwy, Harlech a Biwmares yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.
Y cestyll yn Safle Treftadaeth y Byd
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf









