Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

1893

Prifysgol Cymru

Mae colegau Aberystwyth, Bangor a Chaerdydd yn uno i ffurfio prifysgol genedlaethol, a dalwyd yn rhannol gan gasgliadau’r capeli.

Llun: Cofrestrfa Prifysgol Cymru ym Mharc Cathays, Caerdydd · Seth Whales, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn 1893 gwnaeth siarter frenhinol golegau Aberystwyth, Bangor a Chaerdydd yn un brifysgol ffederal: Prifysgol Cymru.

Siarter1893
ColegauAberystwyth, Bangor a Chaerdydd
Ymunodd wedynAbertawe yn 1920, Ysgol Feddygol Genedlaethol Cymru yn 1931
Y radd gyntafBSc i Maria Dawson, 1897

Ein graddau ein hunain#

Hyd hynny roedd y colegau wedi paratoi eu myfyrwyr ar gyfer arholiadau Prifysgol Llundain. O 1893 ymlaen rhoddai Cymru ei graddau ei hun.

Aeth y radd gyntaf un i fenyw: enillodd Maria Dawson BSc yn 1897.

Seremoni raddio Prifysgol Cymru yn Aberystwyth, wedi’i thynnu gan Geoff Charles
Seremoni raddio Prifysgol Cymru yn Aberystwyth, wedi’i thynnu gan Geoff Charles · Llun: Geoff Charles, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Prifysgol y genedl#

Ymunodd Abertawe yn 1920 a’r Ysgol Feddygol Genedlaethol yn 1931. Hyd 1992 Prifysgol Cymru oedd yr unig brifysgol yn y wlad.

Er 2017 mae wedi’i huno â Phrifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant.

Un brifysgol, tri choleg#

Prifysgol ffederal oedd Prifysgol Cymru, fel Prifysgol Llundain: y brifysgol a arholai’r myfyrwyr, a’r colegau a’u dysgai. Sefydlwyd dau o’r tri choleg cyntaf, Bangor a Chaerdydd, yn sgil Adroddiad Aberdâr 1881. Ymhen amser tyfodd yn ail brifysgol fwyaf y Deyrnas Unedig gyfan.

Prifathrawon bob yn ail#

Daliai penaethiaid y colegau swydd yr is-ganghellor yn eu tro. Y cyntaf oedd John Viriamu Jones, Prifathro cyntaf y coleg yng Nghaerdydd, o 1895 hyd 1896. Ar ei ôl daeth Henry Reichel o Fangor ac yna Thomas Francis Roberts o Aberystwyth. Ymhlith y rhai a’i daliodd wedyn roedd yr ysgolhaig Thomas Parry, o 1961 hyd 1963, a’r hanesydd Kenneth O. Morgan, o 1993 hyd 1995.

Y teulu’n tyfu#

Yn 1967 ymunodd Coleg Technoleg Uwch Cymru, fel Athrofa Gwyddoniaeth a Thechnoleg Prifysgol Cymru yng Nghaerdydd. Yn 1971 rhoddodd Coleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan, y coleg hynaf yng Nghymru i roi graddau, ei hawl ei hun i roi graddau o’r neilltu a dod i mewn i Brifysgol Cymru. Mae ei siarter frenhinol yn dyddio o 1828.

Gwasg a geiriadur#

Sefydlwyd Gwasg Prifysgol Cymru yn 1922, a heddiw mae’n cyhoeddi tua saith deg o lyfrau’r flwyddyn yn Gymraeg ac yn Saesneg. Y brifysgol hefyd a luniodd eiriadur mawr yr iaith Gymraeg, Geiriadur Prifysgol Cymru, sydd i’r Gymraeg yr hyn yw’r Oxford English Dictionary i’r Saesneg. Fe’i gorffennwyd yn 2002, wyth deg dwy o flynyddoedd wedi dechrau’r gwaith.

Gregynog#

Yn 1920 prynodd y chwiorydd Gwendoline a Margaret Davies, wyresau David Davies Llandinam, Blas Gregynog yn Nhregynon, ger y Drenewydd, i greu canolfan i gelfyddydau, crefftau a cherddoriaeth Cymru wedi’r Rhyfel Byd Cyntaf. Yno sefydlwyd ganddynt Wasg Gregynog, sy’n adnabyddus am ei llyfrau wedi’u hargraffu â llaw a’i hysgythriadau pren. Yn 1933 dechreusant ŵyl gerdd, gyda Syr Henry Walford Davies yn gynghorydd. Hi yw’r ŵyl gerddoriaeth glasurol hynaf sy’n dal i fynd yng Nghymru, ac fe’i cynhelir bob mis Mehefin. Mae Holst, Vaughan Williams ac Elgar ymhlith y cyfansoddwyr sy’n gysylltiedig â hi. Yn 1960 rhoddodd Margaret Davies y plas i Brifysgol Cymru yn ganolfan astudio a chynadledda. Gadawodd y chwiorydd eu casgliadau i’r genedl, ac maent i’w gweld heddiw yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd. Saif Gregynog ei hun tua phedair milltir i’r gogledd-orllewin o’r Drenewydd, ac mae ei erddi a’i barc wedi’u rhestru’n Radd I.

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Ethol Lloyd George

    Mae David Lloyd George, yn 27 oed, yn ennill Bwrdeistrefi Caernarfon o ddeunaw pleidlais. Mae’n dal y sedd am 55 mlynedd.

    Ethol Lloyd George
  2. Y Gymraeg yn y cyfrifiad

    Mae’r cyfrifiad yn holi am iaith am y tro cyntaf: mae mwy na hanner pobl Cymru yn siarad Cymraeg.

    Y Gymraeg yn y cyfrifiad
  3. Radio dros y môr

    Mae Guglielmo Marconi, gyda chymorth William Preece o Gaernarfon, yn anfon y signalau radio cyntaf dros y môr agored, rhwng Trwyn Larnog ac Ynys Echni.

    Radio dros y môr
  4. Y Ffed

    Sefydlir Ffederasiwn Glowyr De Cymru. Daw’r ‘Ffed’ yn llais i’r maes glo am hanner canrif.

    Y Ffed

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf