T. Rowland Hughes
Nofelydd y chwarelwyr (wedi’i gofnodi)Mab y chwarelwr o Lanberis y rhoddodd ei bum nofel, yn eu plith O Law i Law a Chwalfa, eu lle i bobl dyffrynnoedd y llechi yn llenyddiaeth Gymraeg.
T. Rowland Hughes
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd
Gwynedd
Wrth droed yr Wyddfa, ger chwarel Dinorwig a Dolbadarn, castell tywysogion Gwynedd.
Llun: Llanberis o waelod Llwybr Llanberis · Midway, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llanberis: llan Peris
Llanberis
Gorwedd Llanberis wrth droed yr Wyddfa, dan dŵr Dolbadarn a phonciau chwarel Dinorwig. Daw ei henw o Sant Peris, ac mae tri o bob pedwar o’i phobl yn siarad Cymraeg.FfynonellauLlanberis ↗Wikipedia (Saesneg)Llanberis, pentref yng Ngwynedd; daw ei enw o Sant Peris, sant Cymreig cynnar; Castell Dolbadarn, y gaer o’r 13eg ganrif a godwyd gan Lywelyn Fawr; rheilffyrdd treftadaeth, Rheilffordd yr Wyddfa a Rheilffordd Llyn Padarn; ymhlith y mannau o ddiddordeb mae Amgueddfa Lechi Cymru a’r Mynydd Gwefru, â theithiau i Orsaf Bŵer Dinorwig; yn 2011 gallai 74.7 y cant o’r trigolion tair oed a hŷn siarad Cymraeg; poblogaeth 2,023 yn 2021.Dolbadarn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolbadarn, a godwyd gan Lywelyn Fawr yn yr 1220au neu’r 1230au wrth droed Bwlch Llanberis, uwchben Llyn Padarn; pwysig yn filwrol ac fel symbol o rym Llywelyn; ei orthwr crwn yw, yng ngeiriau’r hanesydd Richard Avent, ‘the finest surviving example of a Welsh round tower’; rheolai fwlch mynydd pwysig, ac efallai i Lywelyn ddewis y safle fel arglwydd mynyddoedd ac arfordiroedd Cymru; efallai ei fod ar safle caer hŷn Maelgwn Gwynedd, er na chafwyd olion; erbyn Mai 1283 roedd llywodraeth Dafydd ap Gruffudd yn Nolbadarn; yn 1284 cymerodd Edward I goed ohono i’w gastell newydd yng Nghaernarfon; o’r 1760au roedd yn hoff destun i arlunwyr yr Aruchel a’r Darluniadwy, ac mae Dolbadarn Castle J. M. W. Turner o 1800 yn ei ddangos â’r golau y tu ôl iddo yn gwgu dros y tirwedd; rhoddwyd i’r Wladwriaeth gan Syr Michael Duff yn 1941, ac mae yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolbadarn yn Saesneg; codwyd o lechfaen porffor a gwyrdd, heb forter gan mwyaf ond yn y gorthwr; mae drws y gorthwr ar y llawr cyntaf, gyda phorthcwlis, a gellir dringo’r grisiau o hyd i’r brif siambr gyda’i lle tân mawr.
| Enw | Eglwys Sant PerisFfynhonnellLlanberis ↗Wikipedia (Saesneg)Llanberis, pentref yng Ngwynedd; daw ei enw o Sant Peris, sant Cymreig cynnar; Castell Dolbadarn, y gaer o’r 13eg ganrif a godwyd gan Lywelyn Fawr; rheilffyrdd treftadaeth, Rheilffordd yr Wyddfa a Rheilffordd Llyn Padarn; ymhlith y mannau o ddiddordeb mae Amgueddfa Lechi Cymru a’r Mynydd Gwefru, â theithiau i Orsaf Bŵer Dinorwig; yn 2011 gallai 74.7 y cant o’r trigolion tair oed a hŷn siarad Cymraeg; poblogaeth 2,023 yn 2021. |
|---|---|
| Rheilffordd i’r copa | Ei hagor 6 Ebrill 1896FfynhonnellSnowdon Mountain Railway ↗Wikipedia (Saesneg)Rheilffordd yr Wyddfa; torrwyd y dywarchen gyntaf yn Rhagfyr 1894 ac agorwyd y lein yn swyddogol ddydd Llun 6 Ebrill 1896; mae’n rhedeg 4.7 milltir o Lanberis i gopa’r Wyddfa; yr unig reilffordd rac a phiniwn gyhoeddus yn y Deyrnas Unedig, â lled 800 mm; agorwyd adeilad y copa, Hafod Eryri, ar 12 Mehefin 2009 gan y Prif Weinidog, Rhodri Morgan. |
| Siaradwyr Cymraeg | 74.7% yn 2011FfynhonnellLlanberis ↗Wikipedia (Saesneg)Llanberis, pentref yng Ngwynedd; daw ei enw o Sant Peris, sant Cymreig cynnar; Castell Dolbadarn, y gaer o’r 13eg ganrif a godwyd gan Lywelyn Fawr; rheilffyrdd treftadaeth, Rheilffordd yr Wyddfa a Rheilffordd Llyn Padarn; ymhlith y mannau o ddiddordeb mae Amgueddfa Lechi Cymru a’r Mynydd Gwefru, â theithiau i Orsaf Bŵer Dinorwig; yn 2011 gallai 74.7 y cant o’r trigolion tair oed a hŷn siarad Cymraeg; poblogaeth 2,023 yn 2021. |
Cododd Llywelyn Fawr Ddolbadarn wrth droed Bwlch Llanberis, uwchben Llyn Padarn, i ddal y ffordd drwy’r mynyddoedd. Ei gorthwr crwn yw, yng ngeiriau’r hanesydd Richard Avent, ‘yr enghraifft orau sydd wedi goroesi o dŵr crwn Cymreig’, ac ym Mai 1283 roedd llywodraeth Dafydd ap Gruffudd yma.FfynhonnellDolbadarn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolbadarn, a godwyd gan Lywelyn Fawr yn yr 1220au neu’r 1230au wrth droed Bwlch Llanberis, uwchben Llyn Padarn; pwysig yn filwrol ac fel symbol o rym Llywelyn; ei orthwr crwn yw, yng ngeiriau’r hanesydd Richard Avent, ‘the finest surviving example of a Welsh round tower’; rheolai fwlch mynydd pwysig, ac efallai i Lywelyn ddewis y safle fel arglwydd mynyddoedd ac arfordiroedd Cymru; efallai ei fod ar safle caer hŷn Maelgwn Gwynedd, er na chafwyd olion; erbyn Mai 1283 roedd llywodraeth Dafydd ap Gruffudd yn Nolbadarn; yn 1284 cymerodd Edward I goed ohono i’w gastell newydd yng Nghaernarfon; o’r 1760au roedd yn hoff destun i arlunwyr yr Aruchel a’r Darluniadwy, ac mae Dolbadarn Castle J. M. W. Turner o 1800 yn ei ddangos â’r golau y tu ôl iddo yn gwgu dros y tirwedd; rhoddwyd i’r Wladwriaeth gan Syr Michael Duff yn 1941, ac mae yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolbadarn yn Saesneg; codwyd o lechfaen porffor a gwyrdd, heb forter gan mwyaf ond yn y gorthwr; mae drws y gorthwr ar y llawr cyntaf, gyda phorthcwlis, a gellir dringo’r grisiau o hyd i’r brif siambr gyda’i lle tân mawr.
Gweithiwyd llechi yn Ninorwig o 1787. Ar ei hanterth anfonai’r chwarel 100,000 tunnell o lechi allan bob blwyddyn a rhoi gwaith i fwy na 3,000 o ddynion, hyd nes iddi gau yng Ngorffennaf 1969.FfynhonnellDinorwic Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Chwarel Dinorwig, chwarel lechi fawr rhwng pentrefi Llanberis a Dinorwig, Gwynedd, dros 700 erw, mewn dwy brif ran ag 20 o ponciau yr un; dechreuodd y gwaith masnachol cyntaf yn 1787, a chymerodd Thomas Assheton Smith yr awenau yn 1809; codwyd cei ar y Fenai yn 1793 a dociau Porth Dinorwig yn 1809; ar ei hanterth cynhyrchai 100,000 tunnell o lechi’r flwyddyn a chyflogai dros 3,000 o ddynion; caeodd ym Gorffennaf 1969 a gwerthwyd ei pheiriannau mewn arwerthiant ar 12–13 Rhagfyr 1969; gweithdai Gilfach Ddu yw Amgueddfa Lechi Cymru heddiw; adeiladwyd gorsaf bŵer storio pwmp Dinorwig yn rhannol yn yr hen chwarel; rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru.
Agorodd Rheilffordd yr Wyddfa ar 6 Ebrill 1896, ac mae’n dringo 4.7 milltir o Lanberis i gopa’r Wyddfa. Hi yw’r unig reilffordd rac gyhoeddus ym Mhrydain, ac agorodd ei hadeilad copa, Hafod Eryri, yn 2009.FfynhonnellSnowdon Mountain Railway ↗Wikipedia (Saesneg)Rheilffordd yr Wyddfa; torrwyd y dywarchen gyntaf yn Rhagfyr 1894 ac agorwyd y lein yn swyddogol ddydd Llun 6 Ebrill 1896; mae’n rhedeg 4.7 milltir o Lanberis i gopa’r Wyddfa; yr unig reilffordd rac a phiniwn gyhoeddus yn y Deyrnas Unedig, â lled 800 mm; agorwyd adeilad y copa, Hafod Eryri, ar 12 Mehefin 2009 gan y Prif Weinidog, Rhodri Morgan.
Mae gweithdai’r chwarel yng Ngilfach Ddu bellach yn Amgueddfa Lechi Cymru, ac mae gorsaf bŵer Dinorwig wedi’i hadeiladu y tu mewn i’r hen chwarel. Mae Dolbadarn, a baentiwyd gan Turner yn 1800, yn dal i sefyll uwchben y llyn.FfynonellauDinorwic Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Chwarel Dinorwig, chwarel lechi fawr rhwng pentrefi Llanberis a Dinorwig, Gwynedd, dros 700 erw, mewn dwy brif ran ag 20 o ponciau yr un; dechreuodd y gwaith masnachol cyntaf yn 1787, a chymerodd Thomas Assheton Smith yr awenau yn 1809; codwyd cei ar y Fenai yn 1793 a dociau Porth Dinorwig yn 1809; ar ei hanterth cynhyrchai 100,000 tunnell o lechi’r flwyddyn a chyflogai dros 3,000 o ddynion; caeodd ym Gorffennaf 1969 a gwerthwyd ei pheiriannau mewn arwerthiant ar 12–13 Rhagfyr 1969; gweithdai Gilfach Ddu yw Amgueddfa Lechi Cymru heddiw; adeiladwyd gorsaf bŵer storio pwmp Dinorwig yn rhannol yn yr hen chwarel; rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru.Dolbadarn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolbadarn, a godwyd gan Lywelyn Fawr yn yr 1220au neu’r 1230au wrth droed Bwlch Llanberis, uwchben Llyn Padarn; pwysig yn filwrol ac fel symbol o rym Llywelyn; ei orthwr crwn yw, yng ngeiriau’r hanesydd Richard Avent, ‘the finest surviving example of a Welsh round tower’; rheolai fwlch mynydd pwysig, ac efallai i Lywelyn ddewis y safle fel arglwydd mynyddoedd ac arfordiroedd Cymru; efallai ei fod ar safle caer hŷn Maelgwn Gwynedd, er na chafwyd olion; erbyn Mai 1283 roedd llywodraeth Dafydd ap Gruffudd yn Nolbadarn; yn 1284 cymerodd Edward I goed ohono i’w gastell newydd yng Nghaernarfon; o’r 1760au roedd yn hoff destun i arlunwyr yr Aruchel a’r Darluniadwy, ac mae Dolbadarn Castle J. M. W. Turner o 1800 yn ei ddangos â’r golau y tu ôl iddo yn gwgu dros y tirwedd; rhoddwyd i’r Wladwriaeth gan Syr Michael Duff yn 1941, ac mae yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolbadarn yn Saesneg; codwyd o lechfaen porffor a gwyrdd, heb forter gan mwyaf ond yn y gorthwr; mae drws y gorthwr ar y llawr cyntaf, gyda phorthcwlis, a gellir dringo’r grisiau o hyd i’r brif siambr gyda’i lle tân mawr.
Castell DolbadarnTirwedd Llechi
Ar fap y trefi →Mab y chwarelwr o Lanberis y rhoddodd ei bum nofel, yn eu plith O Law i Law a Chwalfa, eu lle i bobl dyffrynnoedd y llechi yn llenyddiaeth Gymraeg.
T. Rowland HughesWedi marw Llywelyn mae ei frawd Dafydd ap Gruffudd yn cymryd y teitl Tywysog Cymru ac yn dal allan ym mynyddoedd Eryri tan fis Mehefin.
Dafydd yn ymladd ymlaenDiddymir treth 1794 ar lechi a gludid ar y môr, ac mae diwydiant llechi Cymru’n llamu ymlaen.
Diddymu’r dreth ar lechiYng Ngwesty’r Queen’s yng Nghaernarfon mae’r chwarelwyr yn sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru.
Sefydlu undeb y chwarelwyrMae chwarelwyr Bethesda allan am dair blynedd, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain.
Streic Fawr y PenrhynMae’r chwarel fawr uwchben Llanberis yn cau ym mis Gorffennaf, a’i 300 chwarelwr olaf yn colli eu gwaith.
Cau chwarel DinorwigMae gweithdai Fictoraidd Dinorwig yng Ngilfach Ddu yn agor yn amgueddfa, a’i chrefftwyr yn dangos sgiliau’r chwarel.
Agor yr amgueddfa lechi yn LlanberisDaw tirwedd llechi gogledd-orllewin Cymru, y toeodd ei chwareli’r byd, yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.
Tirwedd llechi, Treftadaeth y BydFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf