Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd

Gwynedd

Caernarfon

Ger caer Rufeinig Segontium, lle mae traddodiad Cymru’n gosod Macsen ac Elen. Dechreuwyd castell mawr Edward I yn 1283; heddiw mae’n dref lle mae’r rhan fwyaf yn siarad Cymraeg.

Llun: Castell Caernarfon uwchben yr harbwr · AJ Marshall, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Gwynedd53.141° N, 4.270° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Caernarfon: y gaer yn Arfon (y tir gyferbyn â Môn)

Caernarfon

  • Caer caer
  • n yn (wedi’i dalfyrru)
  • arfon Arfon, ‘y tir gyferbyn â Môn’

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Mae Caernarfon, ‘y gaer yn Arfon’, yn wynebu Môn ar draws Afon Menai. Bu’n eiddo i Rufeinwyr, tywysogion a brenhinoedd, a heddiw mae ganddi fwy o siaradwyr Cymraeg o’i maint nag unrhyw gymuned arall yng Nghymru.

EnwY gaer yn Arfon, ‘y gaer yn y tir gyferbyn â Môn’
Muriau’r dref800 llath, ag wyth tŵr a dau borth
Eisteddfod GenedlaetholSaith gwaith, 1862 hyd 1979

Segontium ac Elen

Cododd y Rhufeiniaid gaer Segontium ar y bryn uwchben afon Seiont, prif gaer gogledd Cymru, a’i dal hyd 394 o leiaf. Ym Mreuddwyd Macsen Wledig mae’r ymerawdwr yn cael Elen yn ‘y gaer yn aber Seint’, a gelwir Sant Peblig, y saif ei eglwys ger y gaer, yn fab iddynt.

Tref y tywysogion

Enillodd y Cymry Wynedd yn ôl yn 1115, ac arhosai’r tywysogion Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd yma ar adegau. Ym Medi 1294 cipiodd gwŷr Madog ap Llywelyn y dref a’r castell a ddechreuodd Edward I yn 1283.

Llechi a Lloyd George

O 1828 deuai Rheilffordd Nantlle â llechi i lawr i’r cei ar gyfer y llongau. Bu David Lloyd George yn aelod seneddol dros y dref o 1890 hyd 1945, ac mae ei gerflun wedi sefyll ar y Maes ers 1921.

Ymweld

Mae’r castell a muriau’r dref yn Safle Treftadaeth y Byd, a gweddillion Segontium ar y bryn uwchben. Cofis yw pobl y dref, â’u ffordd eu hunain o siarad Cymraeg, ac mae Galeri, a agorwyd yn 2004, yn dod â ffilmiau a cherddoriaeth i’r doc.

Castell CaernarfonSegontium

Ar fap y trefi →

Pobl Caernarfon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1834–1913

Syr William Preece

Hyrwyddwr y diwifr (wedi’i gofnodi)

Peiriannydd o Gaernarfon a ddaeth â’r ffôn i Brydain ac a gefnogodd neges ddiwifr gyntaf Marconi dros y môr, o Gymru yn 1897.

Syr William Preece

Ar y llinell amser

  1. Agricola’n cwblhau’r goncwest (wedi’i gofnodi)

    Mae’r llywodraethwr Agricola yn trechu’r Ordofigiaid ac yn cipio Ynys Môn. Cedwir Cymru gan rwydwaith o gaerau fel Segontium yng Nghaernarfon.

    Agricola’n cwblhau’r goncwest
  2. Caer Segontium (archaeoleg)

    Mae Rhufain yn codi caer uwchben Afon Menai lle mae Caernarfon heddiw. Yn ôl traddodiad Cymru, yma y priododd Macsen Wledig ag Elen.

    Caer Segontium
  3. Cylch haearn Edward

    Mae Edward I yn dechrau codi Conwy, Caernarfon a Harlech. Daw Statud Rhuddlan yn 1284.

    Cylch haearn Edward
  4. Gwrthryfel Madog ap Llywelyn

    Mae gwrthryfel ledled y wlad yn cipio Caernarfon ac yn llosgi’r dref newydd. Ateb Edward yw codi Biwmares, yr olaf o’i gestyll mawr.

    Gwrthryfel Madog ap Llywelyn
  5. Tywysog Cymru o Sais

    Gwneir Edward o Gaernarfon, mab y brenin, yn Dywysog Cymru, yr etifedd cyntaf i orsedd Lloegr i ddal y teitl.

    Tywysog Cymru o Sais
  6. Sefydlu undeb y chwarelwyr

    Yng Ngwesty’r Queen’s yng Nghaernarfon mae’r chwarelwyr yn sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru.

    Sefydlu undeb y chwarelwyr
  7. Ethol Lloyd George

    Mae David Lloyd George, yn 27 oed, yn ennill Bwrdeistrefi Caernarfon o ddeunaw pleidlais. Mae’n dal y sedd am 55 mlynedd.

    Ethol Lloyd George
  8. Radio dros y môr

    Mae Guglielmo Marconi, gyda chymorth William Preece o Gaernarfon, yn anfon y signalau radio cyntaf dros y môr agored, rhwng Trwyn Larnog ac Ynys Echni.

    Radio dros y môr
  9. Arwisgo yng Nghaernarfon

    Arwisgir y Tywysog Charles yn Dywysog Cymru yng nghanol protestio a dathlu.

    Arwisgo yng Nghaernarfon
  10. Y cestyll yn Safle Treftadaeth y Byd

    Enwir Caernarfon, Conwy, Harlech a Biwmares yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.

    Y cestyll yn Safle Treftadaeth y Byd

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf