Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ynys Môn

Ynys Môn

Niwbwrch · Newborough

Symudwyd pobl Llan-faes yma wedi codi Biwmares yn 1295, wrth ymyl Llys Rhosyr, un o lysoedd tywysogion Gwynedd. Cafodd y fwrdeistref newydd ei siarter yn 1303.

Llun: Stryd y Capel, Niwbwrch · Neil Theasby, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Ynys MônYn Gymraeg: Niwbwrch53.160° N, 4.364° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Niwbwrch: y fwrdeistref newydd; ffurf Gymraeg ar yr enw Saesneg

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Niwbwrch yw bwrdeistref newydd 1303, a wnaed pan symudodd Edward I bobl Llan-faes ar draws yr ynys yn 1294 i wneud lle i’w dref gastell ym Miwmares. Wrth ei hymyl mae Llys Rhosyr, llys tywysogion Gwynedd.

Siarter y fwrdeistref1303
Cloddio Llys Rhosyro 1992
Coedwig Niwbwrch2,000 erw

Llys Rhosyr

Safai ei neuadd, ei ystafelloedd a’i ysguboriau o garreg a phren mewn lloc y tywysogion hyd nes i storm dywod fawr eu claddu. Ar ddechrau’r 1700au cafodd Henry Rowlands fod y bobl yn dal i alw’r lle yn llys neu gae’r llys, a chloddiwyd ef o 1992 a’i agor i ymwelwyr yn 1995.

Moresg

Daliai’r moresg dwyni’r gwningar yn eu lle, a gwnâi pobl Niwbwrch fatiau, rhwydi a rhaffau ohono.

Ynys Llanddwyn

Y tu hwnt i’r goedwig mae Ynys Llanddwyn, ynys Dwynwen, nawddsant cariadon Cymru, a’i dydd ar 25 Ionawr. Mae Dafydd ap Gwilym yn sôn am y pererinion at ei heglwys a’i ffynnon, ac mae adfeilion yr eglwys a godwyd yno yn y 1500au’n sefyll o hyd.

Eglwys Sant Pedr

Mae eglwys Sant Pedr o’r 1300au, gyda gwaith o’r 1400au a’r 1500au, ac agorodd y pentref ei ysgol Gymraeg newydd, Ysgol Santes Dwynwen, yn 2019.

Llys Rhosyr

Ar fap y trefi →

Cestyll gerllaw

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf