Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ynys Môn

Ynys Môn

Aberffraw

Prif lys brenhinoedd a thywysogion Gwynedd, a elwid yn arglwyddi Aberffraw. Safodd y llys yma am ganrifoedd.

Llun: Aberffraw a’i hen bont · Chris Heaton, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Ynys Môn53.192° N, 4.465° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Aberffraw: aber afon Ffraw

Aberffraw

  • Aber ceg afon, cymer
  • ffraw afon Ffraw

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Aberffraw, ar arfordir de-orllewin Môn, oedd prif lys brenhinoedd Gwynedd, a chymerodd y llinach frenhinol a deyrnasai oddi yma ei henw, llinach Aberffraw. Berffro yw’r enw o hyd ar wefusau’r bobl leol.

Rhodri Mawr yn ailgodi’r llys873
Llywelyn ab Iorwerth yn ei adnewyddu1201
Twyni357 hectar

Naw mil o flynyddoedd

Mae Aberffraw yn un o’r mannau hynaf yng Nghymru lle bu pobl yn byw. Yn Nhrwyn Du yn y bae cafwyd fod carnedd o’r Oes Efydd, tua 2000 CC, yn gorwedd ar 7,000 o offer callestr o tua 7000 CC, a ger y pentref mae beddrod Neolithig Din Dryfol a chytiau crwn o Oes yr Haearn.

Priodas Branwen

Yn y Mabinogi yn Aberffraw y priododd Branwen ferch Llŷr â Matholwch, brenin Iwerddon, ac y cynhaliwyd y wledd briodas.

Llinach Aberffraw

Ailgododd Rhodri Mawr y llys yn 873, a dechreuodd ei fab Anarawd linach Aberffraw, a’u disgynyddion yn frenhinoedd Gwynedd ac ymhen amser yn Dywysogion Cymru. Pan ymosododd y Llychlynwyr yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain i ddod â’r caethion adref, ac yn 1201 adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn gartref iddo’i hun.

Ymweld

Mae eglwys Sant Beuno yn cadw bwa o’r 1100au wedi’i gerfio â chevronau a phennau hyrddod a theirw, a chredir ei bod yn sefyll ar safle’r llys. Allan yn y bae saif Sant Cwyfan, yr eglwys yn y môr, ar ei hynys lanw, ac mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd.

AberffrawBrenhinoedd a thywysogion Gwynedd

Ar fap y trefi →

Pobl Aberffraw

c. 1173–1240

Llywelyn Fawr

Tywysog Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.

Llywelyn Fawr
c. 1055–1137

Gruffudd ap Cynan

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.

Gruffudd ap Cynan

Ar y llinell amser

  1. Y doethaf o frenhinoedd (wedi’i gofnodi)

    Mae carreg yn Llangadwaladr ym Môn yn cofio Cadfan o Wynedd fel ‘y doethaf a’r enwocaf o’r holl frenhinoedd’.

    Y doethaf o frenhinoedd
  2. Merfyn Frych (wedi’i gofnodi)

    Mae Merfyn Frych, tywysog a ddaeth o Ynys Manaw yn ôl traddodiad, yn dod yn frenin Gwynedd ac yn sefydlu’r llinach a’i rheolodd am dros 450 mlynedd.

    Merfyn Frych
  3. Rhodri ap Merfyn (wedi’i gofnodi)

    Mae Merfyn Frych yn marw a’i fab Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd. Fe’i cofir fel Rhodri Mawr.

    Rhodri ap Merfyn
  4. Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd

    Yn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.

    Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd
  5. Owain Gwynedd

    Mae Gruffudd ap Cynan yn marw a’i fab Owain yn dod yn frenin. Mewn 33 mlynedd mae’n gwneud Gwynedd yn brif rym Cymru.

    Owain Gwynedd

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf