

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ynys Môn
Ynys Môn
Y Fali · Valley
Pan godwyd y maes awyr yn 1942, rhoddodd mawn Llyn Cerrig Bach un o gelciau mwyaf Oes yr Haearn ym Mhrydain: arfau, rhannau cerbydau rhyfel a chadwyn caethweision, offrymau a daflwyd i’r llyn gan Frythoniaid Môn.
Llun: Pentref y Fali · Dave Smethurst, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Y Fali: dywedir iddo ddod o’r toriad a gloddiwyd drwy’r bryncyn i ffordd Telford i Gaergybi
Valley
- Valley Saesneg: cwm
Saif y Fali lle mae ffordd Telford yn croesi o Fôn i Ynys Gybi dros Arglawdd Stanley, y Cob, a godwyd yn yr 1820au. Dywed un esboniad fod yr enw’n dod o bant a gloddiwyd am rwbel pan godwyd yr arglawdd.FfynhonnellValley, Anglesey ↗Wikipedia (Saesneg)Y Fali, a’i henw swyddogol Y Dyffryn hyd ddechrau’r 2000au; cysylltodd Thomas Morgan yn 1887 yr enw â Mael-dy, tŷ masnach, ac ysgolheigion eraill â’r Wyddeleg baile, anheddiad, neu â phant a gloddiwyd am rwbel pan godwyd Arglawdd Stanley yn yr 1820au; mae’r arglawdd, ‘y Cob’, yn cario ffordd Telford, yr A5, drwy’r pentref; mae RAF Fali gerllaw’n hyfforddi peilotiaid jetiau cyflym; mae blwch signal gorsaf y Fali’n adeilad Gradd II; 2,361 o bobl yn 2011.
| Arglawdd Stanley | yr 1820auFfynhonnellValley, Anglesey ↗Wikipedia (Saesneg)Y Fali, a’i henw swyddogol Y Dyffryn hyd ddechrau’r 2000au; cysylltodd Thomas Morgan yn 1887 yr enw â Mael-dy, tŷ masnach, ac ysgolheigion eraill â’r Wyddeleg baile, anheddiad, neu â phant a gloddiwyd am rwbel pan godwyd Arglawdd Stanley yn yr 1820au; mae’r arglawdd, ‘y Cob’, yn cario ffordd Telford, yr A5, drwy’r pentref; mae RAF Fali gerllaw’n hyfforddi peilotiaid jetiau cyflym; mae blwch signal gorsaf y Fali’n adeilad Gradd II; 2,361 o bobl yn 2011. |
|---|---|
| Darganfod celc Llyn Cerrig Bach | 1942FfynhonnellLlyn Cerrig Bach ↗Wikipedia (Saesneg)Llyn Cerrig Bach, llyn bach tua 1.8 erw rhwng Rhosneigr a’r Fali yng ngorllewin Môn; cafwyd dros 150 o wrthrychau metel Oes yr Haearn yno yn 1942, wedi’u rhoi yn y llyn fel offrymau mae’n debyg, y casgliad pwysicaf o’i fath yng Nghymru; cafwyd gan William Owen Roberts, prif dirmon RAF y Fali, wrth godi mawn o Gors yr Ynys ar lan ddeheuol y llyn i’w daenu dros dir tywodlyd i ymestyn y rhedfa; y darganfyddiad cyntaf, cadwyn haearn dros 3 m o hyd â phum cylch gwddf, yn pwyso 6.66 kg, a ddaliwyd yn nannedd og ac a ddefnyddiwyd gyda thractor i dynnu lorïau o’r mwd cyn i neb wybod ei hoed; at ei gilydd mae 181 o wrthrychau’n hysbys, a ddisgrifir gan yr Amgueddfa Genedlaethol fel saith cleddyf, chwe phen gwaywffon, darnau tarian, rhan o utgorn efydd, ail gadwyn, teiars haearn wageni, offer ceffylau, offer gof, darnau dau grochan, barrau haearn masnach ac esgyrn anifeiliaid; torrwyd llawer yn fwriadol; rhai wedi’u gwneud yn lleol, ambell un yn Iwerddon, llawer yn ne Lloegr, sy’n awgrymu bod enw’r lle sanctaidd wedi lledu ymhell; dim dylanwad Rhufeinig uniongyrchol ar yr un gwrthrych; ystyrir yn awr yn offrymau lawer dros gyfnod hir, o tua 300 CC i OC 100; mae Amgueddfa Genedlaethol Cymru yng Nghaerdydd yn dal pob un ond pedwar. |
| Gwrthrychau yn y celc | 181FfynhonnellLlyn Cerrig Bach ↗Wikipedia (Saesneg)Llyn Cerrig Bach, llyn bach tua 1.8 erw rhwng Rhosneigr a’r Fali yng ngorllewin Môn; cafwyd dros 150 o wrthrychau metel Oes yr Haearn yno yn 1942, wedi’u rhoi yn y llyn fel offrymau mae’n debyg, y casgliad pwysicaf o’i fath yng Nghymru; cafwyd gan William Owen Roberts, prif dirmon RAF y Fali, wrth godi mawn o Gors yr Ynys ar lan ddeheuol y llyn i’w daenu dros dir tywodlyd i ymestyn y rhedfa; y darganfyddiad cyntaf, cadwyn haearn dros 3 m o hyd â phum cylch gwddf, yn pwyso 6.66 kg, a ddaliwyd yn nannedd og ac a ddefnyddiwyd gyda thractor i dynnu lorïau o’r mwd cyn i neb wybod ei hoed; at ei gilydd mae 181 o wrthrychau’n hysbys, a ddisgrifir gan yr Amgueddfa Genedlaethol fel saith cleddyf, chwe phen gwaywffon, darnau tarian, rhan o utgorn efydd, ail gadwyn, teiars haearn wageni, offer ceffylau, offer gof, darnau dau grochan, barrau haearn masnach ac esgyrn anifeiliaid; torrwyd llawer yn fwriadol; rhai wedi’u gwneud yn lleol, ambell un yn Iwerddon, llawer yn ne Lloegr, sy’n awgrymu bod enw’r lle sanctaidd wedi lledu ymhell; dim dylanwad Rhufeinig uniongyrchol ar yr un gwrthrych; ystyrir yn awr yn offrymau lawer dros gyfnod hir, o tua 300 CC i OC 100; mae Amgueddfa Genedlaethol Cymru yng Nghaerdydd yn dal pob un ond pedwar. |
Llyn Cerrig Bach
Yn 1942 codwyd mawn o’r gors wrth lyn bach Llyn Cerrig Bach i’w daenu dros y tywod ar gyfer rhedfa, a chafodd William Owen Roberts, prif dirmon y maes awyr, ei fod yn llawn o waith metel o Oes yr Haearn, wedi’i osod yn y dŵr yn offrymau.FfynhonnellLlyn Cerrig Bach ↗Wikipedia (Saesneg)Llyn Cerrig Bach, llyn bach tua 1.8 erw rhwng Rhosneigr a’r Fali yng ngorllewin Môn; cafwyd dros 150 o wrthrychau metel Oes yr Haearn yno yn 1942, wedi’u rhoi yn y llyn fel offrymau mae’n debyg, y casgliad pwysicaf o’i fath yng Nghymru; cafwyd gan William Owen Roberts, prif dirmon RAF y Fali, wrth godi mawn o Gors yr Ynys ar lan ddeheuol y llyn i’w daenu dros dir tywodlyd i ymestyn y rhedfa; y darganfyddiad cyntaf, cadwyn haearn dros 3 m o hyd â phum cylch gwddf, yn pwyso 6.66 kg, a ddaliwyd yn nannedd og ac a ddefnyddiwyd gyda thractor i dynnu lorïau o’r mwd cyn i neb wybod ei hoed; at ei gilydd mae 181 o wrthrychau’n hysbys, a ddisgrifir gan yr Amgueddfa Genedlaethol fel saith cleddyf, chwe phen gwaywffon, darnau tarian, rhan o utgorn efydd, ail gadwyn, teiars haearn wageni, offer ceffylau, offer gof, darnau dau grochan, barrau haearn masnach ac esgyrn anifeiliaid; torrwyd llawer yn fwriadol; rhai wedi’u gwneud yn lleol, ambell un yn Iwerddon, llawer yn ne Lloegr, sy’n awgrymu bod enw’r lle sanctaidd wedi lledu ymhell; dim dylanwad Rhufeinig uniongyrchol ar yr un gwrthrych; ystyrir yn awr yn offrymau lawer dros gyfnod hir, o tua 300 CC i OC 100; mae Amgueddfa Genedlaethol Cymru yng Nghaerdydd yn dal pob un ond pedwar.
Y gadwyn
Y darganfyddiad cyntaf oedd cadwyn haearn dros dri metr o hyd gyda phum cylch gwddf, a ddaliwyd yn nannedd og ac a ddefnyddiwyd gyda thractor i dynnu lorïau o’r mwd cyn i neb wybod ei hoed. At ei gilydd mae 181 o wrthrychau’n hysbys, y casgliad pwysicaf o’i fath yng Nghymru.FfynhonnellLlyn Cerrig Bach ↗Wikipedia (Saesneg)Llyn Cerrig Bach, llyn bach tua 1.8 erw rhwng Rhosneigr a’r Fali yng ngorllewin Môn; cafwyd dros 150 o wrthrychau metel Oes yr Haearn yno yn 1942, wedi’u rhoi yn y llyn fel offrymau mae’n debyg, y casgliad pwysicaf o’i fath yng Nghymru; cafwyd gan William Owen Roberts, prif dirmon RAF y Fali, wrth godi mawn o Gors yr Ynys ar lan ddeheuol y llyn i’w daenu dros dir tywodlyd i ymestyn y rhedfa; y darganfyddiad cyntaf, cadwyn haearn dros 3 m o hyd â phum cylch gwddf, yn pwyso 6.66 kg, a ddaliwyd yn nannedd og ac a ddefnyddiwyd gyda thractor i dynnu lorïau o’r mwd cyn i neb wybod ei hoed; at ei gilydd mae 181 o wrthrychau’n hysbys, a ddisgrifir gan yr Amgueddfa Genedlaethol fel saith cleddyf, chwe phen gwaywffon, darnau tarian, rhan o utgorn efydd, ail gadwyn, teiars haearn wageni, offer ceffylau, offer gof, darnau dau grochan, barrau haearn masnach ac esgyrn anifeiliaid; torrwyd llawer yn fwriadol; rhai wedi’u gwneud yn lleol, ambell un yn Iwerddon, llawer yn ne Lloegr, sy’n awgrymu bod enw’r lle sanctaidd wedi lledu ymhell; dim dylanwad Rhufeinig uniongyrchol ar yr un gwrthrych; ystyrir yn awr yn offrymau lawer dros gyfnod hir, o tua 300 CC i OC 100; mae Amgueddfa Genedlaethol Cymru yng Nghaerdydd yn dal pob un ond pedwar.
RAF Fali
Mae’r maes awyr wrth y pentref yn hyfforddi peilotiaid jetiau cyflym.FfynhonnellValley, Anglesey ↗Wikipedia (Saesneg)Y Fali, a’i henw swyddogol Y Dyffryn hyd ddechrau’r 2000au; cysylltodd Thomas Morgan yn 1887 yr enw â Mael-dy, tŷ masnach, ac ysgolheigion eraill â’r Wyddeleg baile, anheddiad, neu â phant a gloddiwyd am rwbel pan godwyd Arglawdd Stanley yn yr 1820au; mae’r arglawdd, ‘y Cob’, yn cario ffordd Telford, yr A5, drwy’r pentref; mae RAF Fali gerllaw’n hyfforddi peilotiaid jetiau cyflym; mae blwch signal gorsaf y Fali’n adeilad Gradd II; 2,361 o bobl yn 2011.
Y pentref
Tyfodd y pentref lle cyfarfu’r ffordd a’r rheilffordd, ac mae blwch signal ei orsaf yn adeilad rhestredig. Roedd 2,361 o bobl yn byw yma yn 2011.FfynhonnellValley, Anglesey ↗Wikipedia (Saesneg)Y Fali, a’i henw swyddogol Y Dyffryn hyd ddechrau’r 2000au; cysylltodd Thomas Morgan yn 1887 yr enw â Mael-dy, tŷ masnach, ac ysgolheigion eraill â’r Wyddeleg baile, anheddiad, neu â phant a gloddiwyd am rwbel pan godwyd Arglawdd Stanley yn yr 1820au; mae’r arglawdd, ‘y Cob’, yn cario ffordd Telford, yr A5, drwy’r pentref; mae RAF Fali gerllaw’n hyfforddi peilotiaid jetiau cyflym; mae blwch signal gorsaf y Fali’n adeilad Gradd II; 2,361 o bobl yn 2011.
Llyn Cerrig BachY Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysgu
Ar fap y trefi →Cestyll gerllaw
Brwydrau gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf





