Ednyfed Fychan
Distain Llywelyn Fawr (wedi’i gofnodi)Prif weinidog Llywelyn Fawr a’i fab Dafydd am dros ddeng mlynedd ar hugain, a chyndad y Tuduriaid.
Ednyfed Fychan

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ynys Môn
Ynys Môn
Tref farchnad yng nghanol Ynys Môn, cartref Oriel Môn a’r arlunydd Kyffin Williams.
Llun: Neuadd y Dref, Llangefni · Alan Fryer, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llangefni: eglwys ar afon Cefni
Llangefni
Saif Llangefni, tref sirol Môn, ar afon Cefni yng nghanol yr ynys. Tynnai ei marchnad wartheg o bob rhan o Fôn, treuliodd pregethwr mawr ei flynyddoedd olaf yma, ac mae ei horiel yn cadw lluniau hoff arlunydd yr ynys, a aned yn y dref.FfynonellauLlangefni ↗Wikipedia (Saesneg)Llangefni, tref sirol Ynys Môn; ystyr yr enw yw ‘eglwys ar afon Cefni’, a Llangyngar, ‘eglwys Sant Cyngar’, oedd enw’r dref gynt; saif eglwys Sant Cyngar, eglwys blwyf o oes Fictoria, yn y Dingle goediog ger yr afon; bu yn y dref unwaith farchnad wartheg fwyaf yr ynys; bu’r pregethwr John Elias (1774–1841) yn byw yn y dref o 1830 hyd 1841; mae Oriel Ynys Môn yn adrodd hanes yr ynys ac yn cadw gwaith Kyffin Williams a Charles Tunnicliffe; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llangefni yn 1957 ac 1983, ac Eisteddfod yr Urdd yn 2004; yn 2011 gallai 80.7% o’r trigolion tair oed a hŷn siarad Cymraeg.Williams, Sir John Kyffin (1918 – 2006), painter and author ↗David Meredith, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Nhanygraig, Llangefni, Môn, 9 Mai 1918, ail fab Henry Inglis Wynne Williams, rheolwr banc, ac Essyllt Mary, merch rheithor Llansadwrn; balch fod ei wreiddiau’n ddwfn yng Nghymru, ym Môn, yn Sir Drefaldwyn (o ble daeth yr enw Kyffin) a ger Ystrad Fflur; ymhlith ei hynafiaid Thomas Williams (1737–1802), a ddatblygodd y diwydiant copr ar Fynydd Parys; ysgol gynradd Bae Trearddur 1925–31, Ysgol Amwythig 1931–36; asiantau tir ym Mhwllheli 1937–39, gan ddod i adnabod cefn gwlad Llŷn; crwydrai fynyddoedd Aberglaslyn ym mhob tywydd gyda Helfa Ynysfor, fel y dywedid ei fod, wrth beintio mynydd, yn gwybod beth oedd yr ochr arall; comisiynwyd yn y Ffiwsilwyr Cymreig (TA) 1937, rhyddhawyd yn 1940 oherwydd epilepsi; cynghorodd meddyg y fyddin ef i droi at gelf; mae Boyo Ballads (1995) yn dangos ei gartwnau gwych; Ysgol Gelf y Slade, yn yr Ashmolean yn Rhydychen bryd hynny, o Hydref 1941, lle symudodd Atgyfodiad Piero della Francesca ef i ddagrau, ei ‘ffordd i Ddamascus’; ysgoloriaeth Robert Ross; edmygai Rembrandt a Van Gogh; uwch athro celf Ysgol Highgate, Llundain, o 1944 am naw mlynedd ar hugain; Cymrodoriaeth Churchill yn 1968 i gofnodi’r gymuned Gymreig ym Mhatagonia, pedwar mis yn peintio’r bobl, y tirwedd, yr adar a’r anifeiliaid, antur fwyaf ei fywyd; rhoddodd gasgliad Patagonia i’r Llyfrgell Genedlaethol, ac fe’i hystyrir yn un o brif noddwyr y Llyfrgell; mae gan y Llyfrgell gasgliad mwyaf y byd o’i waith; rhoddodd 400 o baentiadau i Oriel Ynys Môn; o Fai 1974 bu’n byw ym Mhwllfanogl ar lan y Fenai, â mynyddoedd Eryri o’i flaen; ystyrir yn brif beintiwr Cymru a’r mwyaf llwyddiannus erioed fel arlunydd proffesiynol; peintiai â chyllell balet, yn yr awyr agored ym mhob tywydd, portread mewn diwrnod; hoff beintiwr portreadau sefydliadau Cymru; arddangosfa gyntaf yn Colnaghi, Llundain, 1948; Oriel Thackeray o 1975; arddangosfa adolygol o 131 o baentiadau yn yr Amgueddfa Genedlaethol, Caerdydd, 1987; arddangosfeydd yn y Llyfrgell Genedlaethol i ddathlu ei ben-blwydd yn wyth deg (1998) ac o baentiadau Patagonia (2000).
| Enw | ‘Eglwys ar afon Cefni’FfynhonnellLlangefni ↗Wikipedia (Saesneg)Llangefni, tref sirol Ynys Môn; ystyr yr enw yw ‘eglwys ar afon Cefni’, a Llangyngar, ‘eglwys Sant Cyngar’, oedd enw’r dref gynt; saif eglwys Sant Cyngar, eglwys blwyf o oes Fictoria, yn y Dingle goediog ger yr afon; bu yn y dref unwaith farchnad wartheg fwyaf yr ynys; bu’r pregethwr John Elias (1774–1841) yn byw yn y dref o 1830 hyd 1841; mae Oriel Ynys Môn yn adrodd hanes yr ynys ac yn cadw gwaith Kyffin Williams a Charles Tunnicliffe; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llangefni yn 1957 ac 1983, ac Eisteddfod yr Urdd yn 2004; yn 2011 gallai 80.7% o’r trigolion tair oed a hŷn siarad Cymraeg. |
|---|---|
| Eisteddfod Genedlaethol | 1957 ac 1983FfynhonnellLlangefni ↗Wikipedia (Saesneg)Llangefni, tref sirol Ynys Môn; ystyr yr enw yw ‘eglwys ar afon Cefni’, a Llangyngar, ‘eglwys Sant Cyngar’, oedd enw’r dref gynt; saif eglwys Sant Cyngar, eglwys blwyf o oes Fictoria, yn y Dingle goediog ger yr afon; bu yn y dref unwaith farchnad wartheg fwyaf yr ynys; bu’r pregethwr John Elias (1774–1841) yn byw yn y dref o 1830 hyd 1841; mae Oriel Ynys Môn yn adrodd hanes yr ynys ac yn cadw gwaith Kyffin Williams a Charles Tunnicliffe; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llangefni yn 1957 ac 1983, ac Eisteddfod yr Urdd yn 2004; yn 2011 gallai 80.7% o’r trigolion tair oed a hŷn siarad Cymraeg. |
| Siaradwyr Cymraeg | 80.7% yn 2011FfynhonnellLlangefni ↗Wikipedia (Saesneg)Llangefni, tref sirol Ynys Môn; ystyr yr enw yw ‘eglwys ar afon Cefni’, a Llangyngar, ‘eglwys Sant Cyngar’, oedd enw’r dref gynt; saif eglwys Sant Cyngar, eglwys blwyf o oes Fictoria, yn y Dingle goediog ger yr afon; bu yn y dref unwaith farchnad wartheg fwyaf yr ynys; bu’r pregethwr John Elias (1774–1841) yn byw yn y dref o 1830 hyd 1841; mae Oriel Ynys Môn yn adrodd hanes yr ynys ac yn cadw gwaith Kyffin Williams a Charles Tunnicliffe; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llangefni yn 1957 ac 1983, ac Eisteddfod yr Urdd yn 2004; yn 2011 gallai 80.7% o’r trigolion tair oed a hŷn siarad Cymraeg. |
Llangyngar, eglwys Sant Cyngar, oedd enw’r dref unwaith, ac mae ei eglwys yn dal i sefyll yn y Dingle goediog ger yr afon. Yn ddiweddarach cymerodd y dref ei henw oddi wrth afon Cefni ei hun, a thyfu o amgylch marchnad wartheg fwyaf yr ynys.FfynhonnellLlangefni ↗Wikipedia (Saesneg)Llangefni, tref sirol Ynys Môn; ystyr yr enw yw ‘eglwys ar afon Cefni’, a Llangyngar, ‘eglwys Sant Cyngar’, oedd enw’r dref gynt; saif eglwys Sant Cyngar, eglwys blwyf o oes Fictoria, yn y Dingle goediog ger yr afon; bu yn y dref unwaith farchnad wartheg fwyaf yr ynys; bu’r pregethwr John Elias (1774–1841) yn byw yn y dref o 1830 hyd 1841; mae Oriel Ynys Môn yn adrodd hanes yr ynys ac yn cadw gwaith Kyffin Williams a Charles Tunnicliffe; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llangefni yn 1957 ac 1983, ac Eisteddfod yr Urdd yn 2004; yn 2011 gallai 80.7% o’r trigolion tair oed a hŷn siarad Cymraeg.
Bu John Elias, y pregethwr mawr, yn byw yn Llangefni o 1830 hyd ei farw yn 1841.FfynhonnellLlangefni ↗Wikipedia (Saesneg)Llangefni, tref sirol Ynys Môn; ystyr yr enw yw ‘eglwys ar afon Cefni’, a Llangyngar, ‘eglwys Sant Cyngar’, oedd enw’r dref gynt; saif eglwys Sant Cyngar, eglwys blwyf o oes Fictoria, yn y Dingle goediog ger yr afon; bu yn y dref unwaith farchnad wartheg fwyaf yr ynys; bu’r pregethwr John Elias (1774–1841) yn byw yn y dref o 1830 hyd 1841; mae Oriel Ynys Môn yn adrodd hanes yr ynys ac yn cadw gwaith Kyffin Williams a Charles Tunnicliffe; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llangefni yn 1957 ac 1983, ac Eisteddfod yr Urdd yn 2004; yn 2011 gallai 80.7% o’r trigolion tair oed a hŷn siarad Cymraeg.
Ganed Syr Kyffin Williams yn Nhanygraig, Llangefni, ar 9 Mai 1918, ac roedd yn falch fod ei wreiddiau’n ddwfn ym Môn. Cyn ei farw cyfrifai llawer ef yn arlunydd olew mwyaf Cymru ei oes.FfynonellauWilliams, Sir John Kyffin (1918 – 2006), painter and author ↗David Meredith, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Nhanygraig, Llangefni, Môn, 9 Mai 1918, ail fab Henry Inglis Wynne Williams, rheolwr banc, ac Essyllt Mary, merch rheithor Llansadwrn; balch fod ei wreiddiau’n ddwfn yng Nghymru, ym Môn, yn Sir Drefaldwyn (o ble daeth yr enw Kyffin) a ger Ystrad Fflur; ymhlith ei hynafiaid Thomas Williams (1737–1802), a ddatblygodd y diwydiant copr ar Fynydd Parys; ysgol gynradd Bae Trearddur 1925–31, Ysgol Amwythig 1931–36; asiantau tir ym Mhwllheli 1937–39, gan ddod i adnabod cefn gwlad Llŷn; crwydrai fynyddoedd Aberglaslyn ym mhob tywydd gyda Helfa Ynysfor, fel y dywedid ei fod, wrth beintio mynydd, yn gwybod beth oedd yr ochr arall; comisiynwyd yn y Ffiwsilwyr Cymreig (TA) 1937, rhyddhawyd yn 1940 oherwydd epilepsi; cynghorodd meddyg y fyddin ef i droi at gelf; mae Boyo Ballads (1995) yn dangos ei gartwnau gwych; Ysgol Gelf y Slade, yn yr Ashmolean yn Rhydychen bryd hynny, o Hydref 1941, lle symudodd Atgyfodiad Piero della Francesca ef i ddagrau, ei ‘ffordd i Ddamascus’; ysgoloriaeth Robert Ross; edmygai Rembrandt a Van Gogh; uwch athro celf Ysgol Highgate, Llundain, o 1944 am naw mlynedd ar hugain; Cymrodoriaeth Churchill yn 1968 i gofnodi’r gymuned Gymreig ym Mhatagonia, pedwar mis yn peintio’r bobl, y tirwedd, yr adar a’r anifeiliaid, antur fwyaf ei fywyd; rhoddodd gasgliad Patagonia i’r Llyfrgell Genedlaethol, ac fe’i hystyrir yn un o brif noddwyr y Llyfrgell; mae gan y Llyfrgell gasgliad mwyaf y byd o’i waith; rhoddodd 400 o baentiadau i Oriel Ynys Môn; o Fai 1974 bu’n byw ym Mhwllfanogl ar lan y Fenai, â mynyddoedd Eryri o’i flaen; ystyrir yn brif beintiwr Cymru a’r mwyaf llwyddiannus erioed fel arlunydd proffesiynol; peintiai â chyllell balet, yn yr awyr agored ym mhob tywydd, portread mewn diwrnod; hoff beintiwr portreadau sefydliadau Cymru; arddangosfa gyntaf yn Colnaghi, Llundain, 1948; Oriel Thackeray o 1975; arddangosfa adolygol o 131 o baentiadau yn yr Amgueddfa Genedlaethol, Caerdydd, 1987; arddangosfeydd yn y Llyfrgell Genedlaethol i ddathlu ei ben-blwydd yn wyth deg (1998) ac o baentiadau Patagonia (2000).Kyffin Williams ↗Wicipedia CymraegErthygl Gymraeg: Syr John Kyffin Williams (9 Mai 1918 – 1 Medi 2006), arlunydd o Gymru; ganed yn Llangefni, Ynys Môn; dywedodd ei feddyg wrtho am ymhél â chelf; cyn ei farw ystyriai llawer mai ef oedd peintiwr olew Cymreig mwyaf ei oes; ei hoff themâu oedd tirwedd a phobl ei fro enedigol, ac yn 1968 aeth i Batagonia i gofnodi’r Wladfa yn ei gelf; etholwyd i’r Academi Frenhinol yn 1976 a’i urddo’n farchog (KBE) yn 2000; bu’n byw ym Mhwllfanogl, Môn, lle bu farw yn 2006; claddwyd ym mynwent Llanfair-yng-Nghornwy; gadawodd ran helaeth o’i gasgliad i Lyfrgell Genedlaethol Cymru, gyda dros £400,000 i’w gadw, ei gatalogio a’i ddigido; dechreuodd prosiect Cymynrodd Kyffin Williams yn 2008, gyda thua 1,200 o weithiau ar bapur, 200 o baentiadau olew a dros 300 o brintiau gwreiddiol o dir a phobl Cymru.
Mae Oriel Ynys Môn yn adrodd hanes yr ynys ac yn cadw gwaith Kyffin Williams a’r arlunydd adar Charles Tunnicliffe. Daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i’r dref yn 1957 ac 1983, ac Eisteddfod yr Urdd yn 2004.FfynhonnellLlangefni ↗Wikipedia (Saesneg)Llangefni, tref sirol Ynys Môn; ystyr yr enw yw ‘eglwys ar afon Cefni’, a Llangyngar, ‘eglwys Sant Cyngar’, oedd enw’r dref gynt; saif eglwys Sant Cyngar, eglwys blwyf o oes Fictoria, yn y Dingle goediog ger yr afon; bu yn y dref unwaith farchnad wartheg fwyaf yr ynys; bu’r pregethwr John Elias (1774–1841) yn byw yn y dref o 1830 hyd 1841; mae Oriel Ynys Môn yn adrodd hanes yr ynys ac yn cadw gwaith Kyffin Williams a Charles Tunnicliffe; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llangefni yn 1957 ac 1983, ac Eisteddfod yr Urdd yn 2004; yn 2011 gallai 80.7% o’r trigolion tair oed a hŷn siarad Cymraeg.
Prif weinidog Llywelyn Fawr a’i fab Dafydd am dros ddeng mlynedd ar hugain, a chyndad y Tuduriaid.
Ednyfed FychanPeintiwr o Langefni y mae ei dirluniau tywyll, trwchus, â chyllell balet, o fynyddoedd ac arfordir y gogledd yn annwyl drwy Gymru gyfan.
Syr Kyffin WilliamsActor a fagwyd ym Môn ac Aberystwyth a fu’n serennu yn ffilmiau Kingsman ac a enillodd Golden Globe am chwarae Elton John yn Rocketman. Daw ei enw, Taron, o’r gair Cymraeg taran.
Taron EgertonFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf