

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ynys Môn
Ynys Môn
Moelfre
Pentref morwyr a dynion y bad achub. Drylliwyd y Royal Charter, ar ei ffordd adref o Awstralia ag aur, yma yn storm fawr Hydref 1859.
Llun: Yr harbwr ym Moelfre · N Chadwick, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Moelfre: y bryn moel (moel + bre, bryn)
Moelfre
- Moel moel
- fre bryn (hen air)o bre (treiglad meddal: b → f)
Enwyd Moelfre, y bryn moel, am y tir y tu ôl iddo fel y gwelai morwyr ef o’r môr. Mae gan ei bad achub hanes disglair.FfynhonnellMoelfre, Anglesey ↗Wikipedia (Saesneg)Moelfre, ‘bryn moel’, am y tir y tu ôl i’r pentref o’i weld o’r môr; drylliwyd y Royal Charter wrth y pentir i’r gogledd o’r pentref ar ddiwedd ei thaith o Awstralia i Lerpwl, ac mae cofeb ar y pentir ac obelisg ym mynwent Llanallgo’n cofio’r rhai a gollwyd; mae gan griwiau’r bad achub hanes disglair, ac wrth achub yr Hindlea yn 1959 achubwyd y criw i gyd; bu Richard Evans (1905–2001) ar y bad achub am 50 mlynedd, a dadorchuddiwyd ei gerflun yn 2004 y tu allan i Ganolfan Gwylfan yr RNLI; grŵp o dai a gweithdai o Oes yr Haearn y tu mewn i fur amgáu yw Din Lligwy; mae gan siambr gladdu Lligwy faen capan anferth ar wyth maen ochr, a ddisgrifiwyd yn 1781 ac a gloddiwyd yn 1909, a daliai rhwng 15 a 30 o gladdedigaethau; mae Capel Lligwy o hanner cyntaf y 12g; 1,064 o bobl yn y gymuned yn 2011.
| Storm y Royal Charter | 25–26 Hydref 1859FfynhonnellRoyal Charter (ship) ↗Wikipedia (Saesneg)Llong stêm glipar haearn o 2,719 tunnell, a adeiladwyd yn Sandycroft ar afon Dyfrdwy a’i lansio yn 1855; ar ei ffordd adref o Melbourne i Lerpwl gyda thua 371 o deithwyr a 112 o griw, fe’i gyrrwyd ar y creigiau ym Mhorth Helaeth ger Moelfre ar noson 25–26 Hydref 1859, yn Storm y Royal Charter, gyda gwyntoedd dros 100 milltir yr awr; bu farw dros 450, y nifer mwyaf o unrhyw longddrylliad ar arfordir Cymru; goroesodd 21 o deithwyr a 18 o’r criw; cariai aur a yswiriwyd am £322,000; nofiodd morwr i’r lan â rhaff; daeth Charles Dickens tua deufis yn ddiweddarach ac ysgrifennu amdani yn The Uncommercial Traveller, wedi siarad â’r Parch. Stephen Roose Hughes, rheithor Llanallgo; dechreuodd Robert FitzRoy wedyn y gwasanaeth rhybuddion tymestl cyntaf, un o ddechreuadau rhagolygon y tywydd modern. |
|---|---|
| Achub yr Hindlea | 1959FfynhonnellMoelfre, Anglesey ↗Wikipedia (Saesneg)Moelfre, ‘bryn moel’, am y tir y tu ôl i’r pentref o’i weld o’r môr; drylliwyd y Royal Charter wrth y pentir i’r gogledd o’r pentref ar ddiwedd ei thaith o Awstralia i Lerpwl, ac mae cofeb ar y pentir ac obelisg ym mynwent Llanallgo’n cofio’r rhai a gollwyd; mae gan griwiau’r bad achub hanes disglair, ac wrth achub yr Hindlea yn 1959 achubwyd y criw i gyd; bu Richard Evans (1905–2001) ar y bad achub am 50 mlynedd, a dadorchuddiwyd ei gerflun yn 2004 y tu allan i Ganolfan Gwylfan yr RNLI; grŵp o dai a gweithdai o Oes yr Haearn y tu mewn i fur amgáu yw Din Lligwy; mae gan siambr gladdu Lligwy faen capan anferth ar wyth maen ochr, a ddisgrifiwyd yn 1781 ac a gloddiwyd yn 1909, a daliai rhwng 15 a 30 o gladdedigaethau; mae Capel Lligwy o hanner cyntaf y 12g; 1,064 o bobl yn y gymuned yn 2011. |
| Cloddio siambr Lligwy | 1909FfynhonnellMoelfre, Anglesey ↗Wikipedia (Saesneg)Moelfre, ‘bryn moel’, am y tir y tu ôl i’r pentref o’i weld o’r môr; drylliwyd y Royal Charter wrth y pentir i’r gogledd o’r pentref ar ddiwedd ei thaith o Awstralia i Lerpwl, ac mae cofeb ar y pentir ac obelisg ym mynwent Llanallgo’n cofio’r rhai a gollwyd; mae gan griwiau’r bad achub hanes disglair, ac wrth achub yr Hindlea yn 1959 achubwyd y criw i gyd; bu Richard Evans (1905–2001) ar y bad achub am 50 mlynedd, a dadorchuddiwyd ei gerflun yn 2004 y tu allan i Ganolfan Gwylfan yr RNLI; grŵp o dai a gweithdai o Oes yr Haearn y tu mewn i fur amgáu yw Din Lligwy; mae gan siambr gladdu Lligwy faen capan anferth ar wyth maen ochr, a ddisgrifiwyd yn 1781 ac a gloddiwyd yn 1909, a daliai rhwng 15 a 30 o gladdedigaethau; mae Capel Lligwy o hanner cyntaf y 12g; 1,064 o bobl yn y gymuned yn 2011. |
Y Royal Charter
Ar noson 25–26 Hydref 1859 gyrrwyd y Royal Charter, ar ei ffordd adref o Melbourne i Lerpwl, ar y creigiau ger Moelfre mewn gwyntoedd o dros gan milltir yr awr. Nofiodd morwr i’r lan â rhaff, a goroesodd 21 o deithwyr a 18 o’r criw. Daeth Charles Dickens tua deufis wedyn ac ysgrifennu amdani yn The Uncommercial Traveller.FfynhonnellRoyal Charter (ship) ↗Wikipedia (Saesneg)Llong stêm glipar haearn o 2,719 tunnell, a adeiladwyd yn Sandycroft ar afon Dyfrdwy a’i lansio yn 1855; ar ei ffordd adref o Melbourne i Lerpwl gyda thua 371 o deithwyr a 112 o griw, fe’i gyrrwyd ar y creigiau ym Mhorth Helaeth ger Moelfre ar noson 25–26 Hydref 1859, yn Storm y Royal Charter, gyda gwyntoedd dros 100 milltir yr awr; bu farw dros 450, y nifer mwyaf o unrhyw longddrylliad ar arfordir Cymru; goroesodd 21 o deithwyr a 18 o’r criw; cariai aur a yswiriwyd am £322,000; nofiodd morwr i’r lan â rhaff; daeth Charles Dickens tua deufis yn ddiweddarach ac ysgrifennu amdani yn The Uncommercial Traveller, wedi siarad â’r Parch. Stephen Roose Hughes, rheithor Llanallgo; dechreuodd Robert FitzRoy wedyn y gwasanaeth rhybuddion tymestl cyntaf, un o ddechreuadau rhagolygon y tywydd modern.
Richard Evans
Bu Richard Evans ar fad achub Moelfre am hanner can mlynedd, ac wrth achub yr Hindlea yn 1959 achubwyd pob un o’i chriw. Dadorchuddiwyd ei gerflun yn 2004 y tu allan i Ganolfan Gwylfan yr RNLI.FfynhonnellMoelfre, Anglesey ↗Wikipedia (Saesneg)Moelfre, ‘bryn moel’, am y tir y tu ôl i’r pentref o’i weld o’r môr; drylliwyd y Royal Charter wrth y pentir i’r gogledd o’r pentref ar ddiwedd ei thaith o Awstralia i Lerpwl, ac mae cofeb ar y pentir ac obelisg ym mynwent Llanallgo’n cofio’r rhai a gollwyd; mae gan griwiau’r bad achub hanes disglair, ac wrth achub yr Hindlea yn 1959 achubwyd y criw i gyd; bu Richard Evans (1905–2001) ar y bad achub am 50 mlynedd, a dadorchuddiwyd ei gerflun yn 2004 y tu allan i Ganolfan Gwylfan yr RNLI; grŵp o dai a gweithdai o Oes yr Haearn y tu mewn i fur amgáu yw Din Lligwy; mae gan siambr gladdu Lligwy faen capan anferth ar wyth maen ochr, a ddisgrifiwyd yn 1781 ac a gloddiwyd yn 1909, a daliai rhwng 15 a 30 o gladdedigaethau; mae Capel Lligwy o hanner cyntaf y 12g; 1,064 o bobl yn y gymuned yn 2011.
Din Lligwy
Yn y tir mae Din Lligwy, grŵp caerog o dai a gweithdai o Oes yr Haearn. Cafwyd yn y cloddio yn 1905–1907 grochenwaith Rhufeinig o’r 200au a’r 300au, llawer ohono wedi’i drwsio â chlampiau haearn, ac arwyddion fod ei bobl yn gweithio haearn.FfynonellauMoelfre, Anglesey ↗Wikipedia (Saesneg)Moelfre, ‘bryn moel’, am y tir y tu ôl i’r pentref o’i weld o’r môr; drylliwyd y Royal Charter wrth y pentir i’r gogledd o’r pentref ar ddiwedd ei thaith o Awstralia i Lerpwl, ac mae cofeb ar y pentir ac obelisg ym mynwent Llanallgo’n cofio’r rhai a gollwyd; mae gan griwiau’r bad achub hanes disglair, ac wrth achub yr Hindlea yn 1959 achubwyd y criw i gyd; bu Richard Evans (1905–2001) ar y bad achub am 50 mlynedd, a dadorchuddiwyd ei gerflun yn 2004 y tu allan i Ganolfan Gwylfan yr RNLI; grŵp o dai a gweithdai o Oes yr Haearn y tu mewn i fur amgáu yw Din Lligwy; mae gan siambr gladdu Lligwy faen capan anferth ar wyth maen ochr, a ddisgrifiwyd yn 1781 ac a gloddiwyd yn 1909, a daliai rhwng 15 a 30 o gladdedigaethau; mae Capel Lligwy o hanner cyntaf y 12g; 1,064 o bobl yn y gymuned yn 2011.Din Lligwy ↗Wikipedia (Saesneg)Din Lligwy, yn swyddogol Din Llugwy, safle hen bentref ger arfordir dwyreiniol Môn, yn agos i Foelfre; cafodd cloddio yn 1905–1907 gannoedd o ddarnau o grochenwaith o oes y Rhufeiniaid o’r 3edd a’r 4edd ganrif, llawer wedi’u trwsio â chlampiau haearn, ac esgyrn anifeiliaid, rhai wedi’u gwneud yn offer ac un yn offeryn cerdd; gwaith haearn, gofannu ac efallai mwyndoddi oedd y prif waith; efallai fod yr anheddiad yn mynd yn ôl i Oes yr Haearn ac mai cymuned ffermio fechan ydoedd; tai oedd yr adeiladau crwn mae’n debyg, ac ysguboriau neu weithdai oedd y rhai petryal; mae llawer i’w weld uwchlaw’r ddaear, gan gynnwys y mur amgylchynol, bron yn gyfan er yn is nag y bu, a sylfeini llawer o adeiladau, wedi’u codi’n dda o galchfaen lleol; ar fryn isel â golygfeydd da dros Fôn a ffynnon ddibynadwy gerllaw, bellach ymhlith coed sycamorwydd ac ynn; ers 2024 mae Cadw, sy’n gofalu amdano, yn ei sillafu’n Llugwy. Wicipedia Cymraeg: heneb gofrestredig AN023; ymhlith y darganfyddiadau roedd bar o arian, crochenwaith wedi’i fewnforio a gwydr; y farn gyffredinol yw fod Din Llugwy yn perthyn i uchelwr neu bennaeth brodorol a ddylanwadwyd gan ddiwylliant Rhufain ond a gadwodd at bensaernïaeth draddodiadol gan mwyaf; mae Capel Llugwy o’r 12g a siambr gladdu Neolithig Llugwy gerllaw; cofnoda hysbysfwrdd Cadw (2010) slag haearn yn yr adeilad petryal pellaf, sylfaen lle tân, crochenwaith Brythonig-Rufeinig, pysgod cregyn, offeryn asgwrn â rhiciau, offer pigfain o asgwrn a dau ddarn arian o’r 4g.
Lligwy
Gerllaw mae siambr gladdu Lligwy’n gorffwys maen capan anferth ar wyth maen ochr, a daliai rhwng 15 a 30 o gladdedigaethau. Mae Capel Lligwy, sy’n adfail, o hanner cyntaf y 1100au.FfynhonnellMoelfre, Anglesey ↗Wikipedia (Saesneg)Moelfre, ‘bryn moel’, am y tir y tu ôl i’r pentref o’i weld o’r môr; drylliwyd y Royal Charter wrth y pentir i’r gogledd o’r pentref ar ddiwedd ei thaith o Awstralia i Lerpwl, ac mae cofeb ar y pentir ac obelisg ym mynwent Llanallgo’n cofio’r rhai a gollwyd; mae gan griwiau’r bad achub hanes disglair, ac wrth achub yr Hindlea yn 1959 achubwyd y criw i gyd; bu Richard Evans (1905–2001) ar y bad achub am 50 mlynedd, a dadorchuddiwyd ei gerflun yn 2004 y tu allan i Ganolfan Gwylfan yr RNLI; grŵp o dai a gweithdai o Oes yr Haearn y tu mewn i fur amgáu yw Din Lligwy; mae gan siambr gladdu Lligwy faen capan anferth ar wyth maen ochr, a ddisgrifiwyd yn 1781 ac a gloddiwyd yn 1909, a daliai rhwng 15 a 30 o gladdedigaethau; mae Capel Lligwy o hanner cyntaf y 12g; 1,064 o bobl yn y gymuned yn 2011.
Ar y llinell amser
Storm y Royal Charter
Mae llong sy’n cludo cloddwyr aur adref o Awstralia yn cael ei dryllio ger Moelfre mewn corwynt. Bu farw tua 450 o bobl.
Storm y Royal Charter
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf








