Thomas Williams, Llanidan
Brenin Copr Mynydd Parys (wedi’i gofnodi)Cyfreithiwr o Fôn a ddaeth yn Frenin Copr, meistr Mynydd Parys, y gwaith copr mwyaf yn y byd, a’i gopr yn gorchuddio llongau’r Llynges.
Thomas Williams, Llanidan

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ynys Môn
Ynys Môn
Yn yr 1780au gwnaeth copr Mynydd Parys gerllaw, mwynglawdd copr mwyaf y byd, Amlwch yn un o borthladdoedd prysuraf Cymru.
Llun: Porth Amlwch o’r pentir · Whatlep, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Amlwch: ‘ger y llwch’ (am + llwch, pwll neu gilfach)
Amlwch
Tyfodd Amlwch, ar arfordir gogleddol Môn, gyda chopr Mynydd Parys. Yn yr 1780au arweiniai’r mwyngloddiau uwchben y dref fasnach gopr y byd, ac erbyn diwedd y ganrif honno Amlwch oedd yr ail dref fwyaf yng Nghymru.FfynonellauAmlwch ↗Wikipedia (Saesneg)Amlwch, ar arfordir gogleddol Ynys Môn; daw’r enw o am a llwch, hen air am gilfach, gan gyfeirio at yr harbwr, Porth Amlwch; tyfodd y dref yn gyflym yn y 18fed ganrif oherwydd Mynydd Parys, mwynglawdd copr mwyaf y byd ar y pryd, ac erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd ynddi tua 10,000 o bobl, yr ail dref fwyaf yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; estynnwyd yr harbwr ddiwedd y 18fed ganrif ar gyfer llongau’r mwyn; roedd adeiladu llongau’n fenter bwysig o’r 1820au; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1864; mae Eglwys Sant Eleth yn dyddio o 1800, a chodwyd eglwys Gatholig goncrid Ein Harglwyddes Seren y Môr a Santes Gwenfrewi yn 1937; o 1953 bu Octel yn tynnu bromin o’r môr yma.Parys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Mynydd Parys, i’r de o Amlwch ar Ynys Môn, a elwid gynt yn Drysglwyn; cloddiwyd copr yma yn Oes yr Efydd gynnar, fel y dengys gweddillion bron i 4,000 oed a ganfuwyd yn 2002; darganfu’r asiant Rowland Pugh, mwynwr lleol, y ‘Wythïen Fawr’ ar 2 Mawrth 1768, dim ond 7 troedfedd i lawr, a chafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858; rhyngddynt roedd Cwmni Mwyngloddio Parys a Chwmni Mwyngloddio Mona’n tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn y 1780au; allforiwyd y mwyn drwy Amlwch, a dyfodd yn dref sylweddol, â glanfa a godwyd yn 1782 a’r porthladd wedi’i ehangu yn 1793; gorchuddiodd y copr longau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel eu bod yn hwylio’n gyflymach ac yn aros yn hwy ar y môr; anfonwyd y mwyn gorau i Swydd Gaerhirfryn neu i gwm isaf Tawe i’w smeltio; gwnâi gweithfeydd cemegol ar y mynydd bigmentau ocr, sylffwr, fitriol ac alwm; bathodd Cwmni Mwyngloddio Parys ei arian ei hun, Ceiniog Parys neu Geiniog Môn, a ddefnyddid i dalu’r gweithwyr a chan bobl yn gyffredinol; mae llwybr wedi’i arwyddo o gwmpas y mynydd â golygfeydd o Borth Amlwch; defnyddiwyd y tirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, ar gyfer ffilmio; adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma gan William Withering yn 1783; mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop.
| Enw | O am a llwch, hen air am gilfachFfynhonnellAmlwch ↗Wikipedia (Saesneg)Amlwch, ar arfordir gogleddol Ynys Môn; daw’r enw o am a llwch, hen air am gilfach, gan gyfeirio at yr harbwr, Porth Amlwch; tyfodd y dref yn gyflym yn y 18fed ganrif oherwydd Mynydd Parys, mwynglawdd copr mwyaf y byd ar y pryd, ac erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd ynddi tua 10,000 o bobl, yr ail dref fwyaf yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; estynnwyd yr harbwr ddiwedd y 18fed ganrif ar gyfer llongau’r mwyn; roedd adeiladu llongau’n fenter bwysig o’r 1820au; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1864; mae Eglwys Sant Eleth yn dyddio o 1800, a chodwyd eglwys Gatholig goncrid Ein Harglwyddes Seren y Môr a Santes Gwenfrewi yn 1937; o 1953 bu Octel yn tynnu bromin o’r môr yma. |
|---|---|
| Y wythïen fawr | Ei darganfod 2 Mawrth 1768FfynhonnellParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Mynydd Parys, i’r de o Amlwch ar Ynys Môn, a elwid gynt yn Drysglwyn; cloddiwyd copr yma yn Oes yr Efydd gynnar, fel y dengys gweddillion bron i 4,000 oed a ganfuwyd yn 2002; darganfu’r asiant Rowland Pugh, mwynwr lleol, y ‘Wythïen Fawr’ ar 2 Mawrth 1768, dim ond 7 troedfedd i lawr, a chafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858; rhyngddynt roedd Cwmni Mwyngloddio Parys a Chwmni Mwyngloddio Mona’n tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn y 1780au; allforiwyd y mwyn drwy Amlwch, a dyfodd yn dref sylweddol, â glanfa a godwyd yn 1782 a’r porthladd wedi’i ehangu yn 1793; gorchuddiodd y copr longau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel eu bod yn hwylio’n gyflymach ac yn aros yn hwy ar y môr; anfonwyd y mwyn gorau i Swydd Gaerhirfryn neu i gwm isaf Tawe i’w smeltio; gwnâi gweithfeydd cemegol ar y mynydd bigmentau ocr, sylffwr, fitriol ac alwm; bathodd Cwmni Mwyngloddio Parys ei arian ei hun, Ceiniog Parys neu Geiniog Môn, a ddefnyddid i dalu’r gweithwyr a chan bobl yn gyffredinol; mae llwybr wedi’i arwyddo o gwmpas y mynydd â golygfeydd o Borth Amlwch; defnyddiwyd y tirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, ar gyfer ffilmio; adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma gan William Withering yn 1783; mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop. |
| Pobl tua 1800 | Tua 10,000FfynhonnellAmlwch ↗Wikipedia (Saesneg)Amlwch, ar arfordir gogleddol Ynys Môn; daw’r enw o am a llwch, hen air am gilfach, gan gyfeirio at yr harbwr, Porth Amlwch; tyfodd y dref yn gyflym yn y 18fed ganrif oherwydd Mynydd Parys, mwynglawdd copr mwyaf y byd ar y pryd, ac erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd ynddi tua 10,000 o bobl, yr ail dref fwyaf yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; estynnwyd yr harbwr ddiwedd y 18fed ganrif ar gyfer llongau’r mwyn; roedd adeiladu llongau’n fenter bwysig o’r 1820au; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1864; mae Eglwys Sant Eleth yn dyddio o 1800, a chodwyd eglwys Gatholig goncrid Ein Harglwyddes Seren y Môr a Santes Gwenfrewi yn 1937; o 1953 bu Octel yn tynnu bromin o’r môr yma. |
Cloddiwyd copr o Fynydd Parys yn yr Oes Efydd gynnar. Cyneuai’r mwynwyr dân yn erbyn y graig a thaflu dŵr arni i’w hollti, torrent y mwyn â cherrig traeth yn forthwylion, a chymysgent y copr ag alcam i wneud efydd.FfynonellauParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Mynydd Parys, i’r de o Amlwch ar Ynys Môn, a elwid gynt yn Drysglwyn; cloddiwyd copr yma yn Oes yr Efydd gynnar, fel y dengys gweddillion bron i 4,000 oed a ganfuwyd yn 2002; darganfu’r asiant Rowland Pugh, mwynwr lleol, y ‘Wythïen Fawr’ ar 2 Mawrth 1768, dim ond 7 troedfedd i lawr, a chafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858; rhyngddynt roedd Cwmni Mwyngloddio Parys a Chwmni Mwyngloddio Mona’n tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn y 1780au; allforiwyd y mwyn drwy Amlwch, a dyfodd yn dref sylweddol, â glanfa a godwyd yn 1782 a’r porthladd wedi’i ehangu yn 1793; gorchuddiodd y copr longau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel eu bod yn hwylio’n gyflymach ac yn aros yn hwy ar y môr; anfonwyd y mwyn gorau i Swydd Gaerhirfryn neu i gwm isaf Tawe i’w smeltio; gwnâi gweithfeydd cemegol ar y mynydd bigmentau ocr, sylffwr, fitriol ac alwm; bathodd Cwmni Mwyngloddio Parys ei arian ei hun, Ceiniog Parys neu Geiniog Môn, a ddefnyddid i dalu’r gweithwyr a chan bobl yn gyffredinol; mae llwybr wedi’i arwyddo o gwmpas y mynydd â golygfeydd o Borth Amlwch; defnyddiwyd y tirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, ar gyfer ffilmio; adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma gan William Withering yn 1783; mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop.Bronze Age mining ↗Cymdeithas Hanes Amlwch (Saesneg)Mae deunydd ar waelod pydewau cloch tanddaearol yn dyddio i tua 3,500 o flynyddoedd yn ôl; defnyddiwyd cerrig traeth, o Borth Wen efallai, yn forthwylion, rhai â rhych i’w rhwymo wrth goes; cyneuai’r mwynwyr dân yn erbyn y graig a thaflu dŵr arni i’w hollti; malwyd y mwyn, ei olchi a’i doddi, a chymysgwyd y copr ag alcam i wneud efydd.
Ar 2 Mawrth 1768 darganfu mwynwr lleol, Rowland Pugh, y wythïen fawr ddim ond saith troedfedd dan y ddaear. Cafodd botel o wisgi a thŷ heb rent am ei oes, a chadwyd y dydd yn ŵyl hyd 1858 o leiaf.FfynhonnellParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Mynydd Parys, i’r de o Amlwch ar Ynys Môn, a elwid gynt yn Drysglwyn; cloddiwyd copr yma yn Oes yr Efydd gynnar, fel y dengys gweddillion bron i 4,000 oed a ganfuwyd yn 2002; darganfu’r asiant Rowland Pugh, mwynwr lleol, y ‘Wythïen Fawr’ ar 2 Mawrth 1768, dim ond 7 troedfedd i lawr, a chafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858; rhyngddynt roedd Cwmni Mwyngloddio Parys a Chwmni Mwyngloddio Mona’n tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn y 1780au; allforiwyd y mwyn drwy Amlwch, a dyfodd yn dref sylweddol, â glanfa a godwyd yn 1782 a’r porthladd wedi’i ehangu yn 1793; gorchuddiodd y copr longau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel eu bod yn hwylio’n gyflymach ac yn aros yn hwy ar y môr; anfonwyd y mwyn gorau i Swydd Gaerhirfryn neu i gwm isaf Tawe i’w smeltio; gwnâi gweithfeydd cemegol ar y mynydd bigmentau ocr, sylffwr, fitriol ac alwm; bathodd Cwmni Mwyngloddio Parys ei arian ei hun, Ceiniog Parys neu Geiniog Môn, a ddefnyddid i dalu’r gweithwyr a chan bobl yn gyffredinol; mae llwybr wedi’i arwyddo o gwmpas y mynydd â golygfeydd o Borth Amlwch; defnyddiwyd y tirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, ar gyfer ffilmio; adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma gan William Withering yn 1783; mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop.
Rhedodd Thomas Williams o Lanidan, Twm Chwarae Teg i’w weithwyr Cymraeg, Gwmni Mwynglawdd Parys, a chreu un busnes o’r mwynglawdd i’r farchnad. Gorchuddiai copr Parys longau pren y llynges, bathodd y cwmni ei geiniogau ei hun o 1787 hyd 1793, a phan fu farw yn 1802 ef oedd y dyn cyfoethocaf yng Nghymru.FfynonellauThomas Williams of Llanidan ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Williams (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802), diwydiannwr a gwleidydd o Gymro, AS dros Great Marlow ac Uchel Siryf Môn (1790–91), ym myd cloddio a gweithgynhyrchu copr, y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru pan fu farw; ganed yn Llanidan, Môn, mab Owen Williams o Gefn Coch, Llansadwrn; ‘Twm Chwarae Teg’ i’w weithwyr Cymraeg; galwodd ei gystadleuydd Matthew Boulton ef yn ‘frenin copr’; fel cyfreithiwr gweithredodd dros deulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos hir ynghylch gwaith copr Mynydd Parys, a setlwyd yn 1778; daeth yn bartner rheoli Cwmni Mwyngloddio Parys, a oedd dan ei reolaeth yn rhad i’w redeg ac yn hynod gynhyrchiol; i gael pris teg am gopr sefydlodd ei waith toddi ei hun yn Ravenhead ger St Helens, gyda warysau, gweithfeydd cynhyrchu a gorffen a hyd yn oed bathdy, gan greu un cyfundrefn o’r mwynglawdd i’r farchnad; yn 1788 prynodd y Temple Mills yn Bisham a chodi Temple House; roedd trefn ei fusnes o’r radd flaenaf, gyda chwmnïau ar wahân i bob rhan, gweithfeydd yn Nhreffynnon, Maes-glas, y Fflint a Phenclawdd, a bancio; dywedir iddo gyflwyno bolltau copr i ddal y gorchudd copr ar longau’r llynges; pan fu farw roedd 1,200 yn gweithio yn ei fwyngloddiau Parys a Mona; priododd Catherine Lloyd tua 1763 a bu iddynt ddau fab a thair merch.Parys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd copr yma yn yr Oes Efydd gynnar, bron i 4,000 o flynyddoedd yn ôl; darganfuwyd y wythïen fawr gan Rowland Pugh, mwynwr lleol, ar 2 Mawrth 1768, a chafodd botel o wisgi a thŷ yn ddi-rent, a chadwyd y dydd yn ŵyl hyd 1858 o leiaf; yn y 1780au y mwynglawdd oedd y mwyaf yn Ewrop gan reoli marchnad gopr y byd; â’i gopr y gorchuddiwyd llongau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn a phryf llong oddi ar y cyrff fel yr hwylient yn gyflymach ac aros yn hwy ar y môr; codwyd pier yn Amlwch yn 1782; trawodd Cwmni Mwynglawdd Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793; daeth y gwaith dan ddaear i ben yn 1904.
Codwyd pier llwytho yn Amlwch yn 1782 ac ehangwyd yr harbwr yn 1793. Tyfodd adeiladu llongau o’r 1820au, daeth y rheilffordd yn 1864, a chodwyd Eglwys Sant Eleth yn 1800 ar gyfer y dref a oedd yn tyfu.FfynonellauParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Mynydd Parys, i’r de o Amlwch ar Ynys Môn, a elwid gynt yn Drysglwyn; cloddiwyd copr yma yn Oes yr Efydd gynnar, fel y dengys gweddillion bron i 4,000 oed a ganfuwyd yn 2002; darganfu’r asiant Rowland Pugh, mwynwr lleol, y ‘Wythïen Fawr’ ar 2 Mawrth 1768, dim ond 7 troedfedd i lawr, a chafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858; rhyngddynt roedd Cwmni Mwyngloddio Parys a Chwmni Mwyngloddio Mona’n tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn y 1780au; allforiwyd y mwyn drwy Amlwch, a dyfodd yn dref sylweddol, â glanfa a godwyd yn 1782 a’r porthladd wedi’i ehangu yn 1793; gorchuddiodd y copr longau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel eu bod yn hwylio’n gyflymach ac yn aros yn hwy ar y môr; anfonwyd y mwyn gorau i Swydd Gaerhirfryn neu i gwm isaf Tawe i’w smeltio; gwnâi gweithfeydd cemegol ar y mynydd bigmentau ocr, sylffwr, fitriol ac alwm; bathodd Cwmni Mwyngloddio Parys ei arian ei hun, Ceiniog Parys neu Geiniog Môn, a ddefnyddid i dalu’r gweithwyr a chan bobl yn gyffredinol; mae llwybr wedi’i arwyddo o gwmpas y mynydd â golygfeydd o Borth Amlwch; defnyddiwyd y tirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, ar gyfer ffilmio; adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma gan William Withering yn 1783; mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop.Amlwch ↗Wikipedia (Saesneg)Amlwch, ar arfordir gogleddol Ynys Môn; daw’r enw o am a llwch, hen air am gilfach, gan gyfeirio at yr harbwr, Porth Amlwch; tyfodd y dref yn gyflym yn y 18fed ganrif oherwydd Mynydd Parys, mwynglawdd copr mwyaf y byd ar y pryd, ac erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd ynddi tua 10,000 o bobl, yr ail dref fwyaf yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; estynnwyd yr harbwr ddiwedd y 18fed ganrif ar gyfer llongau’r mwyn; roedd adeiladu llongau’n fenter bwysig o’r 1820au; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1864; mae Eglwys Sant Eleth yn dyddio o 1800, a chodwyd eglwys Gatholig goncrid Ein Harglwyddes Seren y Môr a Santes Gwenfrewi yn 1937; o 1953 bu Octel yn tynnu bromin o’r môr yma.
Cyfreithiwr o Fôn a ddaeth yn Frenin Copr, meistr Mynydd Parys, y gwaith copr mwyaf yn y byd, a’i gopr yn gorchuddio llongau’r Llynges.
Thomas Williams, LlanidanFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf