Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ynys Môn

Ynys Môn

Amlwch

Yn yr 1780au gwnaeth copr Mynydd Parys gerllaw, mwynglawdd copr mwyaf y byd, Amlwch yn un o borthladdoedd prysuraf Cymru.

Llun: Porth Amlwch o’r pentir · Whatlep, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Ynys Môn53.410° N, 4.347° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Amlwch: ‘ger y llwch’ (am + llwch, pwll neu gilfach)

Amlwch

  • Am am, o gwmpas
  • lwch llwch, llyno llwch (treiglad meddal: ll → l)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Tyfodd Amlwch, ar arfordir gogleddol Môn, gyda chopr Mynydd Parys. Yn yr 1780au arweiniai’r mwyngloddiau uwchben y dref fasnach gopr y byd, ac erbyn diwedd y ganrif honno Amlwch oedd yr ail dref fwyaf yng Nghymru.

EnwO am a llwch, hen air am gilfach
Y wythïen fawrEi darganfod 2 Mawrth 1768
Pobl tua 1800Tua 10,000

Copr yn yr Oes Efydd

Cloddiwyd copr o Fynydd Parys yn yr Oes Efydd gynnar. Cyneuai’r mwynwyr dân yn erbyn y graig a thaflu dŵr arni i’w hollti, torrent y mwyn â cherrig traeth yn forthwylion, a chymysgent y copr ag alcam i wneud efydd.

Rowland Pugh a’r wythïen fawr

Ar 2 Mawrth 1768 darganfu mwynwr lleol, Rowland Pugh, y wythïen fawr ddim ond saith troedfedd dan y ddaear. Cafodd botel o wisgi a thŷ heb rent am ei oes, a chadwyd y dydd yn ŵyl hyd 1858 o leiaf.

Brenin y Copr

Rhedodd Thomas Williams o Lanidan, Twm Chwarae Teg i’w weithwyr Cymraeg, Gwmni Mwynglawdd Parys, a chreu un busnes o’r mwynglawdd i’r farchnad. Gorchuddiai copr Parys longau pren y llynges, bathodd y cwmni ei geiniogau ei hun o 1787 hyd 1793, a phan fu farw yn 1802 ef oedd y dyn cyfoethocaf yng Nghymru.

Y porthladd a’r dref

Codwyd pier llwytho yn Amlwch yn 1782 ac ehangwyd yr harbwr yn 1793. Tyfodd adeiladu llongau o’r 1820au, daeth y rheilffordd yn 1864, a chodwyd Eglwys Sant Eleth yn 1800 ar gyfer y dref a oedd yn tyfu.

Mynydd Parys

Ar fap y trefi →

Cestyll gerllaw

Pobl Amlwch

1737–1802

Thomas Williams, Llanidan

Brenin Copr Mynydd Parys (wedi’i gofnodi)

Cyfreithiwr o Fôn a ddaeth yn Frenin Copr, meistr Mynydd Parys, y gwaith copr mwyaf yn y byd, a’i gopr yn gorchuddio llongau’r Llynges.

Thomas Williams, Llanidan

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf