
Cymru Rufeinig
Din Lligwy
Pentref ffermio caerog o flynyddoedd olaf y Rhufeiniaid ar Ynys Môn, gyda thai crwn a gweithdai ymysg y coed. Mae siambr gladdu Neolithig a chapel canoloesol gerllaw.
Llun: Muriau cerrig adeiladau crwn a phetryal pentref Brythonig-Rufeinig Din Lligwy, Ynys Môn · Kevin Waterhouse, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Din Lligwy: caer Lligwy, y nant a’r hen drefgordd yma
Din Lligwy
- Din caer
- Lligwy nant a threfgordd Lligwy
Din Lligwy, yn y coed uwchben Moelfre ar arfordir dwyreiniol Môn, yw cartref pennaeth o Frythoniaid Môn yn oes y Rhufeiniaid. O fewn ei fur cerrig saif sylfeini tai crwn a gweithdai sgwâr, ac i safle mor hen mae llawer iawn yn dal i sefyll uwchlaw’r ddaear.FfynonellauDin Lligwy ↗Wikipedia (Saesneg)Din Lligwy, yn swyddogol Din Llugwy, safle hen bentref ger arfordir dwyreiniol Môn, yn agos i Foelfre; cafodd cloddio yn 1905–1907 gannoedd o ddarnau o grochenwaith o oes y Rhufeiniaid o’r 3edd a’r 4edd ganrif, llawer wedi’u trwsio â chlampiau haearn, ac esgyrn anifeiliaid, rhai wedi’u gwneud yn offer ac un yn offeryn cerdd; gwaith haearn, gofannu ac efallai mwyndoddi oedd y prif waith; efallai fod yr anheddiad yn mynd yn ôl i Oes yr Haearn ac mai cymuned ffermio fechan ydoedd; tai oedd yr adeiladau crwn mae’n debyg, ac ysguboriau neu weithdai oedd y rhai petryal; mae llawer i’w weld uwchlaw’r ddaear, gan gynnwys y mur amgylchynol, bron yn gyfan er yn is nag y bu, a sylfeini llawer o adeiladau, wedi’u codi’n dda o galchfaen lleol; ar fryn isel â golygfeydd da dros Fôn a ffynnon ddibynadwy gerllaw, bellach ymhlith coed sycamorwydd ac ynn; ers 2024 mae Cadw, sy’n gofalu amdano, yn ei sillafu’n Llugwy. Wicipedia Cymraeg: heneb gofrestredig AN023; ymhlith y darganfyddiadau roedd bar o arian, crochenwaith wedi’i fewnforio a gwydr; y farn gyffredinol yw fod Din Llugwy yn perthyn i uchelwr neu bennaeth brodorol a ddylanwadwyd gan ddiwylliant Rhufain ond a gadwodd at bensaernïaeth draddodiadol gan mwyaf; mae Capel Llugwy o’r 12g a siambr gladdu Neolithig Llugwy gerllaw; cofnoda hysbysfwrdd Cadw (2010) slag haearn yn yr adeilad petryal pellaf, sylfaen lle tân, crochenwaith Brythonig-Rufeinig, pysgod cregyn, offeryn asgwrn â rhiciau, offer pigfain o asgwrn a dau ddarn arian o’r 4g.Din Lligwy Hut Group ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: mwy na chwarter cae pêl-droed; dau gwt crwn ac adeiladau petryal o fewn mur cerrig; darnau arian, crochenwaith a gwydr o’r drydedd a’r bedwaredd ganrif; efallai’n cael ei ddefnyddio ers Oes yr Haearn; Capel Lligwy a siambr Lligwy gerllaw.
| Bywyd yma | 3edd a 4edd ganrif OC, efallai o Oes yr HaearnFfynonellauDin Lligwy ↗Wikipedia (Saesneg)Din Lligwy, yn swyddogol Din Llugwy, safle hen bentref ger arfordir dwyreiniol Môn, yn agos i Foelfre; cafodd cloddio yn 1905–1907 gannoedd o ddarnau o grochenwaith o oes y Rhufeiniaid o’r 3edd a’r 4edd ganrif, llawer wedi’u trwsio â chlampiau haearn, ac esgyrn anifeiliaid, rhai wedi’u gwneud yn offer ac un yn offeryn cerdd; gwaith haearn, gofannu ac efallai mwyndoddi oedd y prif waith; efallai fod yr anheddiad yn mynd yn ôl i Oes yr Haearn ac mai cymuned ffermio fechan ydoedd; tai oedd yr adeiladau crwn mae’n debyg, ac ysguboriau neu weithdai oedd y rhai petryal; mae llawer i’w weld uwchlaw’r ddaear, gan gynnwys y mur amgylchynol, bron yn gyfan er yn is nag y bu, a sylfeini llawer o adeiladau, wedi’u codi’n dda o galchfaen lleol; ar fryn isel â golygfeydd da dros Fôn a ffynnon ddibynadwy gerllaw, bellach ymhlith coed sycamorwydd ac ynn; ers 2024 mae Cadw, sy’n gofalu amdano, yn ei sillafu’n Llugwy. Wicipedia Cymraeg: heneb gofrestredig AN023; ymhlith y darganfyddiadau roedd bar o arian, crochenwaith wedi’i fewnforio a gwydr; y farn gyffredinol yw fod Din Llugwy yn perthyn i uchelwr neu bennaeth brodorol a ddylanwadwyd gan ddiwylliant Rhufain ond a gadwodd at bensaernïaeth draddodiadol gan mwyaf; mae Capel Llugwy o’r 12g a siambr gladdu Neolithig Llugwy gerllaw; cofnoda hysbysfwrdd Cadw (2010) slag haearn yn yr adeilad petryal pellaf, sylfaen lle tân, crochenwaith Brythonig-Rufeinig, pysgod cregyn, offeryn asgwrn â rhiciau, offer pigfain o asgwrn a dau ddarn arian o’r 4g.Din Lligwy Hut Group ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: mwy na chwarter cae pêl-droed; dau gwt crwn ac adeiladau petryal o fewn mur cerrig; darnau arian, crochenwaith a gwydr o’r drydedd a’r bedwaredd ganrif; efallai’n cael ei ddefnyddio ers Oes yr Haearn; Capel Lligwy a siambr Lligwy gerllaw. |
|---|---|
| Cloddiwyd | 1905–1907FfynhonnellDin Lligwy ↗Wikipedia (Saesneg)Din Lligwy, yn swyddogol Din Llugwy, safle hen bentref ger arfordir dwyreiniol Môn, yn agos i Foelfre; cafodd cloddio yn 1905–1907 gannoedd o ddarnau o grochenwaith o oes y Rhufeiniaid o’r 3edd a’r 4edd ganrif, llawer wedi’u trwsio â chlampiau haearn, ac esgyrn anifeiliaid, rhai wedi’u gwneud yn offer ac un yn offeryn cerdd; gwaith haearn, gofannu ac efallai mwyndoddi oedd y prif waith; efallai fod yr anheddiad yn mynd yn ôl i Oes yr Haearn ac mai cymuned ffermio fechan ydoedd; tai oedd yr adeiladau crwn mae’n debyg, ac ysguboriau neu weithdai oedd y rhai petryal; mae llawer i’w weld uwchlaw’r ddaear, gan gynnwys y mur amgylchynol, bron yn gyfan er yn is nag y bu, a sylfeini llawer o adeiladau, wedi’u codi’n dda o galchfaen lleol; ar fryn isel â golygfeydd da dros Fôn a ffynnon ddibynadwy gerllaw, bellach ymhlith coed sycamorwydd ac ynn; ers 2024 mae Cadw, sy’n gofalu amdano, yn ei sillafu’n Llugwy. Wicipedia Cymraeg: heneb gofrestredig AN023; ymhlith y darganfyddiadau roedd bar o arian, crochenwaith wedi’i fewnforio a gwydr; y farn gyffredinol yw fod Din Llugwy yn perthyn i uchelwr neu bennaeth brodorol a ddylanwadwyd gan ddiwylliant Rhufain ond a gadwodd at bensaernïaeth draddodiadol gan mwyaf; mae Capel Llugwy o’r 12g a siambr gladdu Neolithig Llugwy gerllaw; cofnoda hysbysfwrdd Cadw (2010) slag haearn yn yr adeilad petryal pellaf, sylfaen lle tân, crochenwaith Brythonig-Rufeinig, pysgod cregyn, offeryn asgwrn â rhiciau, offer pigfain o asgwrn a dau ddarn arian o’r 4g. |
| Yng ngofal | Cadw, sydd bellach yn ei sillafu’n Din LlugwyFfynhonnellDin Lligwy ↗Wikipedia (Saesneg)Din Lligwy, yn swyddogol Din Llugwy, safle hen bentref ger arfordir dwyreiniol Môn, yn agos i Foelfre; cafodd cloddio yn 1905–1907 gannoedd o ddarnau o grochenwaith o oes y Rhufeiniaid o’r 3edd a’r 4edd ganrif, llawer wedi’u trwsio â chlampiau haearn, ac esgyrn anifeiliaid, rhai wedi’u gwneud yn offer ac un yn offeryn cerdd; gwaith haearn, gofannu ac efallai mwyndoddi oedd y prif waith; efallai fod yr anheddiad yn mynd yn ôl i Oes yr Haearn ac mai cymuned ffermio fechan ydoedd; tai oedd yr adeiladau crwn mae’n debyg, ac ysguboriau neu weithdai oedd y rhai petryal; mae llawer i’w weld uwchlaw’r ddaear, gan gynnwys y mur amgylchynol, bron yn gyfan er yn is nag y bu, a sylfeini llawer o adeiladau, wedi’u codi’n dda o galchfaen lleol; ar fryn isel â golygfeydd da dros Fôn a ffynnon ddibynadwy gerllaw, bellach ymhlith coed sycamorwydd ac ynn; ers 2024 mae Cadw, sy’n gofalu amdano, yn ei sillafu’n Llugwy. Wicipedia Cymraeg: heneb gofrestredig AN023; ymhlith y darganfyddiadau roedd bar o arian, crochenwaith wedi’i fewnforio a gwydr; y farn gyffredinol yw fod Din Llugwy yn perthyn i uchelwr neu bennaeth brodorol a ddylanwadwyd gan ddiwylliant Rhufain ond a gadwodd at bensaernïaeth draddodiadol gan mwyaf; mae Capel Llugwy o’r 12g a siambr gladdu Neolithig Llugwy gerllaw; cofnoda hysbysfwrdd Cadw (2010) slag haearn yn yr adeilad petryal pellaf, sylfaen lle tân, crochenwaith Brythonig-Rufeinig, pysgod cregyn, offeryn asgwrn â rhiciau, offer pigfain o asgwrn a dau ddarn arian o’r 4g. |
Cartref pennaeth
Mae mur cryf o galchfaen lleol, bron yn gyfan o hyd er yn is nag y bu, yn amgáu ardal fwy na chwarter cae pêl-droed. Y tu mewn mae dau gwt crwn a sawl adeilad petryal. Y rhai crwn oedd y cartrefi mae’n debyg, a’r rhai sgwâr yn ysguboriau a gweithdai. Y farn gyffredinol yw mai sedd uchelwr neu bennaeth brodorol oedd hon, un a adwaenai ffyrdd Rhufain ond a gadwodd at ffyrdd adeiladu ei bobl ei hun.FfynonellauDin Lligwy ↗Wikipedia (Saesneg)Din Lligwy, yn swyddogol Din Llugwy, safle hen bentref ger arfordir dwyreiniol Môn, yn agos i Foelfre; cafodd cloddio yn 1905–1907 gannoedd o ddarnau o grochenwaith o oes y Rhufeiniaid o’r 3edd a’r 4edd ganrif, llawer wedi’u trwsio â chlampiau haearn, ac esgyrn anifeiliaid, rhai wedi’u gwneud yn offer ac un yn offeryn cerdd; gwaith haearn, gofannu ac efallai mwyndoddi oedd y prif waith; efallai fod yr anheddiad yn mynd yn ôl i Oes yr Haearn ac mai cymuned ffermio fechan ydoedd; tai oedd yr adeiladau crwn mae’n debyg, ac ysguboriau neu weithdai oedd y rhai petryal; mae llawer i’w weld uwchlaw’r ddaear, gan gynnwys y mur amgylchynol, bron yn gyfan er yn is nag y bu, a sylfeini llawer o adeiladau, wedi’u codi’n dda o galchfaen lleol; ar fryn isel â golygfeydd da dros Fôn a ffynnon ddibynadwy gerllaw, bellach ymhlith coed sycamorwydd ac ynn; ers 2024 mae Cadw, sy’n gofalu amdano, yn ei sillafu’n Llugwy. Wicipedia Cymraeg: heneb gofrestredig AN023; ymhlith y darganfyddiadau roedd bar o arian, crochenwaith wedi’i fewnforio a gwydr; y farn gyffredinol yw fod Din Llugwy yn perthyn i uchelwr neu bennaeth brodorol a ddylanwadwyd gan ddiwylliant Rhufain ond a gadwodd at bensaernïaeth draddodiadol gan mwyaf; mae Capel Llugwy o’r 12g a siambr gladdu Neolithig Llugwy gerllaw; cofnoda hysbysfwrdd Cadw (2010) slag haearn yn yr adeilad petryal pellaf, sylfaen lle tân, crochenwaith Brythonig-Rufeinig, pysgod cregyn, offeryn asgwrn â rhiciau, offer pigfain o asgwrn a dau ddarn arian o’r 4g.Din Lligwy Hut Group ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: mwy na chwarter cae pêl-droed; dau gwt crwn ac adeiladau petryal o fewn mur cerrig; darnau arian, crochenwaith a gwydr o’r drydedd a’r bedwaredd ganrif; efallai’n cael ei ddefnyddio ers Oes yr Haearn; Capel Lligwy a siambr Lligwy gerllaw.
Gofaint ac arian
Gwaith haearn oedd y prif waith yma. Roedd yr adeilad petryal pellaf yn llawn slag haearn o gwmpas sylfaen lle tân. Cafodd y cloddwyr gannoedd o ddarnau o grochenwaith o’r drydedd a’r bedwaredd ganrif, llawer wedi’u trwsio â chlampiau haearn, ynghyd â chrochenwaith wedi’i fewnforio, gwydr, bar o arian a darnau arian.FfynonellauDin Lligwy ↗Wikipedia (Saesneg)Din Lligwy, yn swyddogol Din Llugwy, safle hen bentref ger arfordir dwyreiniol Môn, yn agos i Foelfre; cafodd cloddio yn 1905–1907 gannoedd o ddarnau o grochenwaith o oes y Rhufeiniaid o’r 3edd a’r 4edd ganrif, llawer wedi’u trwsio â chlampiau haearn, ac esgyrn anifeiliaid, rhai wedi’u gwneud yn offer ac un yn offeryn cerdd; gwaith haearn, gofannu ac efallai mwyndoddi oedd y prif waith; efallai fod yr anheddiad yn mynd yn ôl i Oes yr Haearn ac mai cymuned ffermio fechan ydoedd; tai oedd yr adeiladau crwn mae’n debyg, ac ysguboriau neu weithdai oedd y rhai petryal; mae llawer i’w weld uwchlaw’r ddaear, gan gynnwys y mur amgylchynol, bron yn gyfan er yn is nag y bu, a sylfeini llawer o adeiladau, wedi’u codi’n dda o galchfaen lleol; ar fryn isel â golygfeydd da dros Fôn a ffynnon ddibynadwy gerllaw, bellach ymhlith coed sycamorwydd ac ynn; ers 2024 mae Cadw, sy’n gofalu amdano, yn ei sillafu’n Llugwy. Wicipedia Cymraeg: heneb gofrestredig AN023; ymhlith y darganfyddiadau roedd bar o arian, crochenwaith wedi’i fewnforio a gwydr; y farn gyffredinol yw fod Din Llugwy yn perthyn i uchelwr neu bennaeth brodorol a ddylanwadwyd gan ddiwylliant Rhufain ond a gadwodd at bensaernïaeth draddodiadol gan mwyaf; mae Capel Llugwy o’r 12g a siambr gladdu Neolithig Llugwy gerllaw; cofnoda hysbysfwrdd Cadw (2010) slag haearn yn yr adeilad petryal pellaf, sylfaen lle tân, crochenwaith Brythonig-Rufeinig, pysgod cregyn, offeryn asgwrn â rhiciau, offer pigfain o asgwrn a dau ddarn arian o’r 4g.Din Lligwy Hut Group ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: mwy na chwarter cae pêl-droed; dau gwt crwn ac adeiladau petryal o fewn mur cerrig; darnau arian, crochenwaith a gwydr o’r drydedd a’r bedwaredd ganrif; efallai’n cael ei ddefnyddio ers Oes yr Haearn; Capel Lligwy a siambr Lligwy gerllaw.
Cerddoriaeth mewn asgwrn
Gwnaed esgyrn anifeiliaid yn offer pigfain, a gwnaed un asgwrn â rhiciau yn offeryn cerdd. Bwytewid pysgod cregyn o’r traeth yma hefyd.FfynhonnellDin Lligwy ↗Wikipedia (Saesneg)Din Lligwy, yn swyddogol Din Llugwy, safle hen bentref ger arfordir dwyreiniol Môn, yn agos i Foelfre; cafodd cloddio yn 1905–1907 gannoedd o ddarnau o grochenwaith o oes y Rhufeiniaid o’r 3edd a’r 4edd ganrif, llawer wedi’u trwsio â chlampiau haearn, ac esgyrn anifeiliaid, rhai wedi’u gwneud yn offer ac un yn offeryn cerdd; gwaith haearn, gofannu ac efallai mwyndoddi oedd y prif waith; efallai fod yr anheddiad yn mynd yn ôl i Oes yr Haearn ac mai cymuned ffermio fechan ydoedd; tai oedd yr adeiladau crwn mae’n debyg, ac ysguboriau neu weithdai oedd y rhai petryal; mae llawer i’w weld uwchlaw’r ddaear, gan gynnwys y mur amgylchynol, bron yn gyfan er yn is nag y bu, a sylfeini llawer o adeiladau, wedi’u codi’n dda o galchfaen lleol; ar fryn isel â golygfeydd da dros Fôn a ffynnon ddibynadwy gerllaw, bellach ymhlith coed sycamorwydd ac ynn; ers 2024 mae Cadw, sy’n gofalu amdano, yn ei sillafu’n Llugwy. Wicipedia Cymraeg: heneb gofrestredig AN023; ymhlith y darganfyddiadau roedd bar o arian, crochenwaith wedi’i fewnforio a gwydr; y farn gyffredinol yw fod Din Llugwy yn perthyn i uchelwr neu bennaeth brodorol a ddylanwadwyd gan ddiwylliant Rhufain ond a gadwodd at bensaernïaeth draddodiadol gan mwyaf; mae Capel Llugwy o’r 12g a siambr gladdu Neolithig Llugwy gerllaw; cofnoda hysbysfwrdd Cadw (2010) slag haearn yn yr adeilad petryal pellaf, sylfaen lle tân, crochenwaith Brythonig-Rufeinig, pysgod cregyn, offeryn asgwrn â rhiciau, offer pigfain o asgwrn a dau ddarn arian o’r 4g.
Cymdogion o garreg
Saif y cartref ar fryn isel â golygfeydd dros Fôn a ffynnon gerllaw. Yn agos mae Capel Lligwy, capel o’r ddeuddegfed ganrif, a siambr gladdu Lligwy o Oes Newydd y Cerrig, fel bod tro byr yn mynd â chi drwy filoedd o flynyddoedd.FfynonellauDin Lligwy ↗Wikipedia (Saesneg)Din Lligwy, yn swyddogol Din Llugwy, safle hen bentref ger arfordir dwyreiniol Môn, yn agos i Foelfre; cafodd cloddio yn 1905–1907 gannoedd o ddarnau o grochenwaith o oes y Rhufeiniaid o’r 3edd a’r 4edd ganrif, llawer wedi’u trwsio â chlampiau haearn, ac esgyrn anifeiliaid, rhai wedi’u gwneud yn offer ac un yn offeryn cerdd; gwaith haearn, gofannu ac efallai mwyndoddi oedd y prif waith; efallai fod yr anheddiad yn mynd yn ôl i Oes yr Haearn ac mai cymuned ffermio fechan ydoedd; tai oedd yr adeiladau crwn mae’n debyg, ac ysguboriau neu weithdai oedd y rhai petryal; mae llawer i’w weld uwchlaw’r ddaear, gan gynnwys y mur amgylchynol, bron yn gyfan er yn is nag y bu, a sylfeini llawer o adeiladau, wedi’u codi’n dda o galchfaen lleol; ar fryn isel â golygfeydd da dros Fôn a ffynnon ddibynadwy gerllaw, bellach ymhlith coed sycamorwydd ac ynn; ers 2024 mae Cadw, sy’n gofalu amdano, yn ei sillafu’n Llugwy. Wicipedia Cymraeg: heneb gofrestredig AN023; ymhlith y darganfyddiadau roedd bar o arian, crochenwaith wedi’i fewnforio a gwydr; y farn gyffredinol yw fod Din Llugwy yn perthyn i uchelwr neu bennaeth brodorol a ddylanwadwyd gan ddiwylliant Rhufain ond a gadwodd at bensaernïaeth draddodiadol gan mwyaf; mae Capel Llugwy o’r 12g a siambr gladdu Neolithig Llugwy gerllaw; cofnoda hysbysfwrdd Cadw (2010) slag haearn yn yr adeilad petryal pellaf, sylfaen lle tân, crochenwaith Brythonig-Rufeinig, pysgod cregyn, offeryn asgwrn â rhiciau, offer pigfain o asgwrn a dau ddarn arian o’r 4g.Din Lligwy Hut Group ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: mwy na chwarter cae pêl-droed; dau gwt crwn ac adeiladau petryal o fewn mur cerrig; darnau arian, crochenwaith a gwydr o’r drydedd a’r bedwaredd ganrif; efallai’n cael ei ddefnyddio ers Oes yr Haearn; Capel Lligwy a siambr Lligwy gerllaw.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


